Koszty wynagrodzenia pełnomocnika procesowego

Monitor Prawniczy | 10/2022
Ewa Skibińska (oprac.)

Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, odczytywane w świetle zasady skuteczności, należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, w myśl którego wartość przedmiotu sporu, stanowiąca podstawę ustalenia kosztów podlegających zwrotowi na rzecz konsumenta, który...

Stan faktyczny

W 2016 r. hiszpańscy konsumenci EL i TP wystąpili do sądu z żądaniem stwierdzenia nieważności części umowy kredytu, powołując się na nieuczciwy charakter warunków dotyczących spłaty w walucie obcej (tj. w jenach japońskich). EL i TP wskazali, że jakkolwiek w dniu jego wniesienia pozostała do spłaty kwota kredytu wynosiła 127 269,15 euro, to jednak kwotę dochodzonego roszczenia należy uznać za nieokreśloną (rzeczywista kwota żądania może zostać obliczona dopiero na etapie wykonania orzeczenia stwierdzenia nieważności warunków dotyczących spłaty kredytu). Sąd uwzględnił żądanie powodów i zobowiązał bank do ponownego obliczenia należności pozostałej do spłaty, z uwzględnieniem kwoty, która zostałaby już przez konsumentów spłacona, gdyby uiszczone już raty zostały spłacone w euro, a nie w walucie obcej. Postanowieniem z 2019 r. sekretarz ustalił wartość sporu w odniesieniu do kosztów postępowania na kwotę 30 000 euro w celu obliczenia wynagrodzenia adwokata. Zgodnie z hiszpańskim prawem całkowita kwota wynagrodzenia adwokata, do której pokrycia może zostać zobowiązana strona obciążona kosztami postępowania, nie może przekraczać 1/3 kwoty, której dotyczy spór, czyli w tym wypadku 10 000 euro.

Pytania prejudycjalne

– Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, odczytywane w świetle zasady skuteczności, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które w ramach ustalania kosztów związanych z powództwem dotyczącym nieuczciwego charakteru warunku umownego przewiduje ograniczenie wysokości wynagrodzenia adwokata podlegającego zwrotowi na rzecz konsumenta, który wygrał sprawę co do istoty, przez przedsiębiorcę obciążonego kosztami postępowania? – Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, odczytywane w świetle zasady skuteczności, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, w myśl którego wartość przedmiotu sporu, stanowiąca podstawę ustalenia kosztów podlegających zwrotowi na rzecz konsumenta, który wygrał sprawę w ramach powództwa dotyczącego nieuczciwego charakteru warunku umownego, powinna zostać wskazana w pozwie lub w braku jej wskazania w pozwie ustalona na podstawie tego uregulowania, bez możliwości jej zmiany w późniejszym czasie?

Stanowisko TS

1. Wysokość wynagrodzenia adwokata

Trybunał przypomniał, że nieuczciwy warunek umowny należy, co do zasady, uznać za nigdy nieistniejący, tak aby nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć, co do zasady, skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej dany konsument znajdowałby się w braku tego nieuczciwego warunku (wyrok TS z 21.12.2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, pkt 61). Zdaniem TS w niniejszej sprawie można uznać, że doszło do przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsumenci znajdowaliby się, gdyby nie istniał warunek umowny uznany za nieuczciwy. Rzecznik generalny wskazał w pkt 51 opinii, że przepisy dotyczące ustalania kosztów w sporach cywilnych są to przepisy proceduralne, które w odniesieniu do kosztów postępowania mającego na celu stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku umownego nie zostały przewidziane w dyrektywie 93/13. Z orzecznictwa TS wynika, że w przypadku braku stosownych unijnych uregulowań w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi zapewnieniu ochrony konsumentów przewidzianej w art. 6 ust. 1 i w art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 są – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. Niemniej te procedury nie mogą być mniej korzystne od procedur dotyczących podobnych sytuacji o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani zorganizowane w taki sposób, by czyniły wykonywanie uprawnień przyznanych przez prawo Unii nadmiernie utrudnionym lub praktycznie niemożliwym (zasada skuteczności). Wynika z tego, że podział kosztów postępowania sądowego przed sądami krajowymi jest materią objętą autonomią proceduralną państw członkowskich, z zastrzeżeniem poszanowania zasad równoważności i skuteczności (wyrok TS z 16.7.2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, C-224/19 i C-259/19, pkt 83, 95). W odniesieniu do zasady skuteczności, która jako jedyna jest przedmiotem badania w postępowaniu głównym, Trybunał już orzekł, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowy przepis proceduralny nie czyni niemożliwym lub zbyt utrudnionym stosowania prawa UE, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca tego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych przed poszczególnymi sądami krajowymi. Zdaniem TS z tej perspektywy należy rozważyć w razie potrzeby zasady leżące u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takie jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania (wyrok TS z 26.6.2019 r., Addiko Bank, C-407/18, pkt 48). W niniejszym przypadku dyrektywa 93/13 przyznaje konsumentowi prawo do zwrócenia się do sądu z żądaniem stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego i wyłączenia jego stosowania. Tymczasem TS orzekł, że uzależnienie podziału kosztów takiego postępowania wyłącznie od kwot nienależnie zapłaconych, których zwrot orzeczono, może zniechęcać konsumenta do korzystania z tego prawa ze względu na koszty, z jakimi może wiązać się wytoczenie powództwa. Wywiódł on z tego wniosek, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 tej dyrektywy oraz zasadę skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom pozwalającym na obciążenie konsumenta częścią kosztów postępowania, stosownie do wysokości kwot nienależnie zapłaconych, które zostały mu zwrócone w wyniku stwierdzenia nieważności warunku umownego ze względu na jego nieuczciwy charakter, jeśli takie uregulowania stanowią istotną przeszkodę mogącą zniechęcić konsumentów do korzystania z przyznanego przez tę dyrektywę prawa do skutecznej kontroli sądowej potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych (wyrok Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, pkt 98, 99). Zdaniem TS odmiennie jest w sytuacji, takiej jak w rozpatrywanej sprawie, w której kosztami zostaje obciążony wyłącznie przedsiębiorca, który zawarł umowę z konsumentem, który z kolei uzyskał orzeczenie stwierdzające nieważność nieuczciwego warunku, lecz z podyktowanym wartością przedmiotu sporu ograniczeniem maksymalnej kwoty kosztów, które mogą zostać zwrócone temu konsumentowi przez jego kontrahenta. Rzecznik generalny stwierdził w pkt 52 opinii, że zasada skuteczności nie stoi zasadniczo na przeszkodzie temu, aby konsument ponosił pewne koszty sądowe, gdy wnosi powództwo o stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku umownego. Ponadto bezsporne jest, że wynagrodzenie adwokata stanowi, co do zasady, istotną część kosztów, jakie ponosi konsument w ramach postępowania sądowego (wyrok TS z 28.7.2016 r., United Video Properties, C-57/15, pkt 22). Wynika z tego, że sytuacja, w której konsument wygrywający sprawę nie uzyskał od strony przegrywającej zwrotu całego uiszczonego przezeń wynagrodzenia adwokata, generalnie nie jest sprzeczna z zasadą skuteczności. Skoro bowiem konsument wybrał adwokata, któremu powierzył swoją obronę, i uzgodnił z nim należne mu wynagrodzenie, to nie można wykluczyć, że koszty sądowe okażą się nadmierne ze względu na nadzwyczajną wysokość wynagrodzenia uzgodnionego między stroną wygrywającą a jej adwokatem. W tym kontekście Trybunał uznał, że uregulowanie przewidujące stawki ryczałtowe w odniesieniu do zwrotu wynagrodzenia adwokata mogłoby, co do zasady, być uzasadnione, pod warunkiem że zmierza do zapewnienia rozsądnego charakteru kosztów, jakie mają zostać zwrócone, z uwzględnieniem czynników takich jak: przedmiot sporu, jego wartość lub praca, jaką należy wykonać w celu obrony danego prawa (wyrok United Video Properties, pkt 25). Jednak TS podkreślił, że rozwiązania proceduralne, które powodują zbyt wysokie koszty dla konsumenta, mogłyby prowadzić do tego, że zostałby on zniechęcony do wniesienia powództwa – ze względu na stosunek kosztów, jakie wiążą się z dochodzeniem praw w postępowaniu sądowym, do kwoty spornego zadłużenia – lub do interweniowania w użyteczny sposób w obronie swoich praw przed sądem, przed którym powództwo przeciwko niemu wytoczył przedsiębiorca (wyrok TS z 13.9.2018 r., Profi Credit Polska, C-176/17, pkt 69). Trybunał uznał, że koszty sądowe, których zwrot konsument wygrywający sprawę powinien być w stanie uzyskać od strony przegrywającej, muszą być zatem wystarczająco wysokie w stosunku do całkowitego kosztu postępowania sądowego, aby nie wywierały one skutku zniechęcającego do korzystania przez tego konsumenta z ochrony prawnej przyznanej mu na mocy dyrektywy 93/13. Do państw członkowskich należy zatem określenie – w sytuacji gdy w ramach swej autonomii proceduralnej wprowadzają one system zwrotu wynagrodzenia adwokata przewidujący ograniczenie co do kwoty, jaką powinien zapłacić przedsiębiorca obciążony kosztami – limitu umożliwiającego konsumentowi uzyskanie zwrotu poniesionych przezeń kosztów w kwocie rozsądnej i proporcjonalnej do kosztu postępowania sądowego w przedmiocie stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego. Trybunał wskazał, że do sądu krajowego należy zatem ustalenie, czy tak właśnie jest w rozpatrywanej sprawie. Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, odczytywane w świetle zasady skuteczności, należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które w ramach ustalania kosztów związanych z powództwem dotyczącym nieuczciwego charakteru warunku umownego przewiduje ograniczenie wysokości wynagrodzenia adwokata podlegającego zwrotowi na rzecz konsumenta, który wygrał sprawę co do istoty, przez przedsiębiorcę obciążonego kosztami postępowania, pod warunkiem że ograniczenie to umożliwia konsumentowi uzyskanie z tego tytułu zwrotu kwoty rozsądnej i proporcjonalnej do kosztów, jakie obiektywnie musiał on ponieść, aby wytoczyć tego rodzaju powództwo.

2. Test skuteczności

Sporne przepisy hiszpańskiego KPC stanowią, że kwota, która powinna zostać zwrócona przez stronę obciążoną kosztami postępowania, w szczególności z tytułu wynagrodzenia adwokata, nie może przekraczać jednej trzeciej wartości przedmiotu sporu. Wartość tę należy wskazać w piśmie wszczynającym postępowanie. Ponadto, jeżeli dochodzona jest kwota pieniężna, a jej wysokość nie została wskazana, uważa się, że wartość przedmiotu sporu jest nieokreślona. Zgodnie z art. 394 ust. 3 hiszpańskiego KPC jedynie w celu ustalenia kwoty, której zapłatę można nakazać stronie obciążonej kosztami z tytułu wynagrodzenia adwokata, żądaniom, których wartości nie można oszacować, przypisuje się wartość 18 000 euro, chyba że ze względu na złożoność sprawy sąd postanowi inaczej. W odniesieniu do tego ostatniego przepisu TS zaznaczył, że nie wydaje się, aby wartość przedmiotu sporu była sztywno ustalona, ponieważ może zostać zmieniona przez sekretarza właściwego sądu oraz przez sędziego orzekającego w ostatniej kolejności w przedmiocie ustalenia kosztów, ze względu na złożoność danej sprawy. W tym względzie z informacji zawartych w postanowieniu odsyłającym wynika, że chociaż powodowie w postępowaniu głównym nie wskazali w pozwie wartości przedmiotu sporu, to jednak wartość ta została ustalona później, w postępowaniu akcesoryjnym w przedmiocie ustalenia kosztów, na kwotę 30 000 euro. Trybunał przypomniał, że ochrona praw, które konsument wywodzi z dyrektywy 93/13, podlega ocenie w świetle zasady skuteczności, której poszanowanie przez państwa członkowskie bada się w szczególności z uwzględnieniem zasady pewności prawa. W ocenie TS ustalenie wartości przedmiotu sporu z chwilą złożenia pisma wszczynającego postępowanie wydaje się zgodne z zasadą pewności prawa, ponieważ to ustalenie umożliwia stronom postępowania poznanie już na początku postępowania potencjalnych kosztów gospodarczych sporu. Ponadto, co się tyczy wysokości kosztów, których zwrotu konsument może domagać się od strony przegrywającej z tytułu uiszczonego wynagrodzenia adwokata, sytuacja, w której zgodnie z zasadą pewności prawa, przepisy krajowe przewidują, że wartość przedmiotu sporu nie może ulec zmianie w toku postępowania sądowego – zdaniem TS – nie wydaje się sprzeczna z zasadą skuteczności. Trybunał wskazał, że to właśnie na końcu postępowania należy uzyskać pewność co do tego, że nastąpi rzeczywisty zwrot kosztów poniesionych przez konsumenta, z uwzględnieniem kwoty wynagrodzenia, której zwrotu przez obciążonego kosztami przedsiębiorcę może on się domagać, zważywszy na przypisaną danej sprawie wartość przedmiotu sporu. Trybunał podkreślił, że skuteczność ochrony przewidzianej w dyrektywie 93/13 powinna zostać zapewniona poprzez zagwarantowanie konsumentom zwrotu poniesionych przez nich kosztów w wysokości rozsądnej i proporcjonalnej do kosztu wynagrodzenia adwokata w postępowaniu sądowym w przedmiocie stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego. Trybunał stwierdził, że zadaniem sądu krajowego, do którego należy ostateczne ustalenie kosztów, jest zatem upewnienie się, że badane przepisy krajowe nie czynią niemożliwym ani nadmiernie utrudnionym korzystania przez konsumenta z praw, które wywodzi on z tej dyrektywy. W niniejszym przypadku ustalenie wartości sporu na 30 000 euro na etapie ustalania kosztów świadczy o tym, że sąd dysponuje zakresem uznania niezbędnym do dokonania oceny wartości przedmiotu danego sporu, przy czym uwzględnia on jednocześnie przewidziane w przepisach prawa ograniczenie podlegających zwrotowi kosztów do jednej trzeciej tej wartości. Trybunał wskazał, że sąd krajowy, właściwy do ostatecznego ustalenia kosztów postępowania, powinien upewnić się na etapie dokonywania tych obliczeń, że koszty, które mają zostać faktycznie zwrócone z uwzględnieniem tego przewidzianego w przepisach prawa ograniczenia, odpowiadają kwocie rozsądnej i proporcjonalnej w stosunku do kosztów wynagrodzenia adwokata, jakie konsument obiektywnie musiał ponieść w celu wytoczenia powództwa w danej sprawie.
Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, odczytywane w świetle zasady skuteczności, należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, w myśl którego wartość przedmiotu sporu, stanowiąca podstawę ustalenia kosztów podlegających zwrotowi na rzecz konsumenta, który wygrał sprawę w ramach powództwa dotyczącego nieuczciwego charakteru warunku umownego, powinna zostać wskazana w pozwie lub w braku jej wskazania w pozwie ustalona na podstawie tego uregulowania bez możliwości jej zmiany w późniejszym czasie, pod warunkiem że sąd właściwy do ostatecznego ustalenia kosztów zachowa możliwość określenia wartości przedmiotu sporu w sposób realistyczny z punktu widzenia konsumenta, dzięki czemu zapewni on temu konsumentowi rzeczywiste prawo do uzyskania zwrotu kwoty rozsądnej i proporcjonalnej do kosztów, jakie obiektywnie musiał on ponieść w celu wytoczenia takiego powództwa.

Wyrok TS z 7.4.2022 r., Caixabank, C-385/20




Źródło: www.curia.eu Opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie, ORCID: 0000-0003-4607-1448