„Europejskie postępowanie cywilne – zagadnienia wybrane”– sprawozdanie z seminarium

Monitor Prawniczy | 3/2010

7.10.2009 r. odbyło się, zorganizowane przez Redakcję „Monitora Prawniczego” we współpracy z Okręgową Izbą Radców Prawnych w Warszawie, seminarium „Prawo zamówień publicznych po nowelizacji – problemy praktyczne”. Przedstawiamy obszerną relację z seminarium.

W dniu 7.10.2009 r. odbyło się, zorganizowane przez Redakcję „Monitora Prawniczego” we współpracy z Okręgową Izbą Radców Prawnych w Warszawie, seminarium „Prawo zamówień publicznych po nowelizacji – problemy praktyczne”.

Prelekcje wygłosili:

  • dr Maciej Muliński – adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego I na WPiA Uniwersytetu Łódzkiego
  • dr hab. Agnieszka Góra-Błaszczykowska – sędzia WSA w Warszawie

Poniżej przedstawiamy obszerną relację z seminarium.

Europejski Tytuł Egzekucyjny dla roszczeń bezspornych (podstawowe zagadnienia)

dr Maciej Muliński

Jak powszechnie wiadomo, różnice pomiędzy systemami prawnymi poszczególnych państw1 uniemożliwiają stworzenie w chwili obecnej kodeksu postępowania cywilnego wspólnego dla całej Unii Europejskiej. Okoliczność ta nie stanowi jednak przeszkody do coraz szerszej współpracy państw należących do Unii Europejskiej w zakresie postępowania cywilnego. Lawinowo rosnąca liczba rozporządzeń Parlamentu Euro­pejskiego i Rady Unii Europejskiej w zakresie postępowania cywilnego w pełni uzasadnia już tezę o istnieniu europejskiego postępowania cywilnego, choć – jak zaznaczono – nie oznacza to istnienia wspólnych regulacji wewnętrznych poszczególnych państw. Jednym ze wspomnianych wyżej rozporządzeń jest rozporządzenie (WE) Nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych2. Rozporządzenie to jest wynikiem ewolucji polegającej na uchwalaniu kolejnych aktów prawnych regulujących uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych. Akty te dotyczą również jurysdykcji.

Etapy ewolucji europejskiej regulacji w zakresie uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych3

W ramach Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej w dniu 27.9.1968 r. podpisano Konwencję o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych4. Konwencja ta znacząco ograniczała procedurę exequatur, jak wynikało bowiem z zawartej w niej regulacji (art. 26 i n.) odmowa uznania i odmowa stwierdzenia wykonalności orzeczenia sądowego w państwie wykonania mogła nastąpić tylko wyjątkowo. Najogólniej rzecz ujmując, podstawą takiej odmowy mogło być naruszenie wskazanych w konwencji przepisów o jurysdykcji oraz wystąpienie enumeratywnie wymienionych poważnych uchybień proceduralnych. Odmowę uznania lub wykonania orzeczenia uzasadniać również mogło zastosowanie tzw. klauzuli porządku publicznego. Chodzi tu o sytuację, w której uznanie bądź wykonanie orzeczenia byłoby sprzeczne z porządkiem prawnym państwa, w którym wystąpiono o to uznanie lub wykonanie. Dodać należy, że na mocy art. 50 i 51 Konwencji brukselskiej jej zastosowaniem objęte były również ugody sądowe i dokumenty urzędowe spełniające warunki wymagane do uznania ich za posiadające moc dowodową w państwie, w którym zostały sporządzone. Odmowa uznania i wykonania ugód sądowych i dokumentów urzędowych mogła być wyłącznie wynikiem zastosowania klauzuli porządku publicznego. Jak zatem widać, merytoryczne badanie aktów, którym nadawano klauzulę wykonalności na podstawie konwencji brukselskiej, było niedopuszczalne.

Korzyści wynikające z opisanych wyżej rozwiązań spowodowały, że w dniu 16.9.1988 r. państwa należące do EWG oraz EFTA (Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu) podpisały w Lugano konwencję o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych5. Postanowienia konwencji z Lugano były niemal w całości zbieżne z przepisami Konwencji brukselskiej.

Kolejnym etapem znoszenia exequatur jest rozporządzenie Rady (WE) Nr 44/2001 z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych6. Na mocy tego rozporządzenia uznanie orzeczenia sądowego następuje w zasadzie ex lege, natomiast stwierdzenie wykonalności poprzedzone jest uproszczonym postępowaniem, w którym badane jest jedynie to, czy wnioskodawca dołączył do wniosku o stwierdzenie wykonalności odpis orzeczenia spełniający warunki wymagane do uznania go za posiadający moc dowodową oraz sporządzone na formularzu zaświadczenie wystawione przez sąd państwa, w którym orzeczenie zostało wydane. Ponadto, na żądanie sądu stwierdzającego wykonalność (w Polsce – sądu okręgowego) wierzyciel powinien przedstawić uwierzytelnione tłumaczenie orzeczenia (art. 53 i n. w zw. z art. 38 i n. rozporządzenie 805/2004). Na tym etapie dłużnik nie bierze udziału w postępowaniu, może jednak wnieść środek zaskarżenia (w Polsce – zażalenie) w ciągu miesiąca od doręczenia mu orzeczenia stwierdzającego wykonalność. Sąd rozpoznający środek zaskarżenia (w Polsce – sąd apelacyjny) bada okoliczności zbliżone do tych, o których mowa w Konwencji brukselskiej i Konwencji z Lugano. W rozporządzeniu 44/2001 podkreślono bardzo ograniczony zakres kognicji sądu stwierdzającego wykonalność i przyjęto explicite, że w żadnym wypadku nie może być tu badana merytoryczna zasadność orzeczenia (art. 36 rozporządzenia 44/2001).

Podobnie jak w przypadku Konwencji brukselskiej i Konwencji z Lugano rozporządzenie 44/2001 stosuje się również do ugód sądowych i dokumentów urzędowych. Analogicznie jak w wymienionych konwencjach odmowa stwierdzenia wykonalności ugody sądowej i dokumentu urzędowego może nastąpić wyłącznie na podstawie klauzuli porządku publicznego (art. 57 i 58 rozporządzenia).

Podstawowe rozwiązania przyjęte w systemie ETE7

Ostatnim, jak dotychczas, etapem rozwoju współpracy pomiędzy państwami członkowskimi Unii Euro­pejskiej w zakresie uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych jest wprowadzenie Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego. Nastąpiło to na mocy rozporządzenia 805/2004. Wskazać w tym miejscu należy, że powołane rozporządzenie 805/2004 nie znajduje zastosowania w stosunku do Danii, co wynika z art. 1 i 2 Protokołu o pozycji Danii, załączonego do Traktatu o Unii Euro­pejskiej i Traktatu o Ustanowieniu Wspólnoty Euro­pejskiej8. W pozostałych państwach rozporządzenie to jest natomiast stosowane fakultatywnie, co oznacza, że wierzyciel może skorzystać z procedury uregulowanej w rozporządzeniu 44/2001 (art. 26 rozporządzenia 805/2004).

Podstawowym rozwiązaniem, które przyjęto w rozporządzeniu 805/2004 jest całkowite zniesienie procedury exequatur w razie uzyskania zaświadczenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego9 w państwie, w którym tytuł wydano. Odmowa wykonania ETE w państwie wykonania nie może nastąpić nawet w oparciu o klauzulę porządku publicznego. Oczywiście rozwiązanie takie oparte jest na aksjologicznym założeniu, że systemy prawne państw Unii Europejskiej oparte są na tych samych wartościach związanych z respektowaniem zasad sprawiedliwej procedury. Jak przyjęto w pkt 18 motywów rozporządzenia 805/2004, wzajemne zaufanie do wymiaru sprawiedliwości państw członkowskich uzasadnia przyjęcie przez sąd jednego z państw członkowskich, że zostały spełnione wszystkie warunki nadania orzeczeniu zaświadczenia ETE umożliwiające wykonanie tego orzeczenia we wszystkich pozostałych państwach członkowskich bez dokonywania kontroli sądowej prawidłowego zastosowania minimalnych standardów proceduralnych w państwie członkowskim, w którym orzeczenie ma zostać wykonane.

Jak wynika z powyższego, nadanie zaświadczenia ETE uzależnione jest od zachowania minimalnych standardów. Jak wynika z pkt 12 motywów rozporządzenia, standardy te mają zapewnić dłużnikowi prawo do obrony, a ich spełnienie badane jest przed nadaniem zaświadczenia ETE.

Przedmiotowy zakres zastosowania rozporządzenia 805/2004

Jak wynika z art. 2 rozporządzenia 805/2004, znajduje ono zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych. Ponieważ zakres znaczeniowy tych pojęć jest nieco odmiennie rozumiany w poszczególnych państwach Unii Europejskiej zaznaczono, że działanie rozporządzenia 805/2004 nie obejmuje spraw skarbowych, celnych, administracyjnych, a także spraw związanych z odpowiedzialnością państwa za działania i zaniechania w wykonywaniu władzy publicznej. Dalsze wyłączenia dotyczą spraw z zakresu stanu cywilnego i zdolności prawnej osób fizycznych, małżeńskich stosunków majątkowych, a także testamentów i dziedziczenia. Z oczywistych względów twórcy rozporządzenia 805/2004 wyłączyli spod jego działania szeroko rozumiane postępowania upadłościowe i likwidacyjne. Zaświadczenie ETE nie może być ponadto nadane w sprawach arbitrażowych i w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Jak zatem widać, zakres wyłączeń zawartych w analizowanym rozporządzeniu jest niemal identyczny jak w rozporządzeniu 44/200110.

Podstawową kwestią, która wymaga rozstrzygnięcia przy ustalaniu przedmiotowego zakresu zastosowania rozporządzenia jest odróżnienie spraw cywilnych od spraw, które nie mają takiego charakteru. Powszechnie stosuje się tutaj kryterium znane już w starożytnym Rzymie przy podziale na ius publicum i ius privatum. Zatem sprawy cywilne to sprawy związane ze stosunkami prawnymi, w ramach których żadna ze stron nie wykonuje uprawnień władczych (acta iure imperii)11. Notabene wniosek taki można wyprowadzić poprzez argumentum a contrario z art. 2 ust. 1 rozporządzenia 805/2004. Sprawa objęta wnioskiem o nadanie zaświadczenia ETE może wynikać ze stosunku prawnego pomiędzy podmiotem prywatnym a podmiotem publicznym, o ile stosunek ten ma charakter równorzędny i pozbawiony jest cech władczych. W szczególności może tu chodzić o stosunek prawny, którego źródłem jest umowa nazwana lub nienazwana prawa cywilnego. Oczywiście cywilnego charakteru stosunku prawnego nie wyłącza okoliczność, że obie strony tego stosunku są podmiotami publicznymi.

Rodzaje tytułów egzekucyjnych objętych działaniem rozporządzenia

Katalog tytułów egzekucyjnych, którym może być nadane zaświadczenie ETE, nie różni się w sposób istotny od wyliczenia zawartego w przepisach Konwencji brukselskiej, lugańskiej oraz w rozporządzeniu 44/2001. W pierwszej kolejności w art. 3 rozporządzenia 805/2004 wymieniono orzeczenia. Definicja orzeczenia została z kolei zawarta w art. 4. Wynika z niej, że nazwa czynności decyzyjnej pozostaje tutaj bez znaczenia. Zatem na gruncie naszego postępowania jest to wyrok, postanowienie, nakaz zapłaty, a także orzeczenie referendarza sądowego. O istnieniu orzeczenia w rozumieniu rozporządzenia 805/2004 decydują dwa kryteria wskazane w art. 5. Po pierwsze, orzeczenie zostało wydane przez sąd, przy czym bez znaczenia pozostaje tu nazwa sądu oraz jego rodzaj. Jak słusznie wskazuje K. Weitz może to być sąd cywilny, karny, administracyjny, a nawet trybunał konstytucyjny określonego państwa12. Po drugie, orzeczenie zostało wydane co do istoty sprawy (in merito) albo dotyczy kosztów postępowania. Jak wynika z art. 3 in fine rozporządzenia 805/2004, znajduje ono zastosowanie również do orzeczeń wydanych w wyniku zaskarżenia orzeczeń, ugód sądowych oraz dokumentów urzędowych, którym nadano zaświadczenie ETE. Poza zakresem działania rozporządzenia 805/2004 pozostają natomiast inne rozstrzygnięcia o charakterze proceduralnym, a także decyzje administracyjne.

Kolejną grupę tytułów stanowią ugody sądowe, przy czym pojęcie to należy rozumieć rozszerzająco. Oznacza to, że każda ugoda, która powstała z udziałem sądu państwowego albo została zatwierdzona przez sąd państwowy jest ugodą sądową w rozumieniu rozporządzenia 805/2004 niezależnie od rodzaju poprzedzającego go postępowania13.

Ostatnią kategorię tytułów stanowią dokumenty urzędowe. Ze względu na nieostrość tego określenia w rozporządzeniu zostało ono zdefiniowane. W myśl art. 4 pkt 3 dokumentem urzędowym jest dokument, który został formalnie sporządzony lub zarejestrowany jako dokument urzędowy i którego autentyczność odnosi się do podpisu i treści dokumentu oraz została stwierdzona przez władzę publiczną lub inną władzę upoważnioną do tego celu przez państwo członkowskie, w którym wydano dany dokument. Nie budzi wątpliwości okoliczność, że kryteria tej definicji spełnia wystawiony w Polsce akt notarialny, posiadający na mocy art. 777 KPC walor tytułu egzekucyjnego, kontrowersje wywołuje natomiast możliwość zakwalifikowania do tej kategorii bankowych tytułów egzekucyjnych. Zdaniem niektórych przedstawicieli doktryny brak jest przeszkód, aby bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nadać zaświadczenie ETE14. Trafny wydaje się jednak pogląd przeciwny, zgodnie z którym bankowy tytuł egzekucyjny nie spełnia kryteriów dokumentu urzędowego przewidzianych w rozporządzeniu15. Niewątpliwie przekonuje o tym art. 4 pkt 3a in fine. Trudno byłoby przyjąć, że bankowy tytuł egzekucyjny jest dokumentem, którego autentyczność została stwierdzona przez władzę publiczną lub inną władzę upoważnioną do tego celu przez państwo. Nie sposób też przyjąć, że roszczenie objęte bankowym tytułem egzekucyjnym ma charakter bezsporny16. Oświadczenie klienta banku o poddaniu się egzekucji dotyczy ewentualnych przyszłych roszczeń banku, a nie roszczeń, które już powstały i są wymagalne. Notabene samo istnienie instytucji bankowego tytułu egzekucyjnego w polskim systemie prawa może budzić wątpliwości. Chodzi bowiem o sytuację, w której jeden uczestnik obrotu prawnego posiada uprawnienie do wystawienia tytułu egzekucyjnego przeciwko drugiemu, równorzędnemu uczestnikowi tego obrotu.

Na marginesie wspomnieć jeszcze należy o dokumentach urzędowych (w rozumieniu rozporządzenia), które nie występują w polskim systemie prawnym. Chodzi o porozumienia odnoszące się do zobowiązań alimentacyjnych zawarte z władzami administracyjnymi lub przez nie poświadczone. Tym dokumentom również może zostać nadane zaświadczenie ETE.

Bezsporność roszczenia jako przesłanka nadania zaświadczenia ETE

W ramach przesłanek nadania zaświadczenia ETE można wyróżnić przesłankę materialną oraz przesłanki o charakterze proceduralnym. Przesłanką materialną jest bezsporny charakter roszczenia, natomiast przesłanki o charakterze proceduralnym zostały uregulowane w art. 6 rozporządzenia 805/2004.

Przed analizą bezspornego charakteru roszczenia wskazać należy, że rozporządzenie 805/2004 znajduje zastosowanie wyłącznie w stosunku do roszczeń pieniężnych (art. 4 pkt 2 rozporządzenia 805/2004). Jeżeli tytuł egzekucyjny obejmuje kilka świadczeń wystarczające jest, aby jedno z nich było świadczeniem pieniężnym. Tytuł nie może natomiast, co oczywiste, ograniczać się do świadczeń polegających na dare, facere, non facere, ommitere, pati.

Jak trafnie zauważa K. Weitz, w przypadku orzeczeń sądowych zaświadczenie ETE może być nadane wyłącznie orzeczeniom zasądzającym17.

Z natury rzeczy orzeczenie ustalające i kształtujące nie kreuje obowiązku spełnienia świadczenia pieniężnego. Z powołanego przepisu rozporządzenia 805/2004 wynika ponadto, że kwota pieniężna powinna być „konkretna”, czyli ściśle określona, a zatem jej wysokość nie może być oznaczona za pomocą klauzuli waloryzacyjnej18 (oznaczenie takie może nastąpić w przypadku aktów notarialnych wydanych na podstawie art. 777 § 1 pkt 5 i 6 oraz § 3 KPC). Kwota pieniężna wskazana w tytule nie musi być wymagalna, wystarczające jest, aby termin wymagalności został w nim określony. Określenie to powinno być precyzyjne, należy zatem przyjąć, że powinna to być data kalendarzowa. Nie znajduje tu zatem zastosowania cywilistyczne rozumienie terminu jako zastrzeżenia uzależniającego skutki prawne od zdarzenia przyszłego i pewnego (dies certus an certus et incertus quando).

Analizując definicję bezsporności roszczenia zawartą w art. 3 rozporządzenia 805/2004 można przyjąć, że bezsporność ta wiąże się z wyraźną akceptacją żądania drugiej strony albo z akceptacją dorozumianą, wynikającą z biernego zachowania dłużnika. Roszczenie jest zatem bezsporne, jeżeli dłużnik je uznał (na gruncie polskiego prawa – art. 213 § 2 KPC), bądź też zawarł z wierzycielem ugodę. Ugoda ta powinna zostać zawarta przed sądem (ugoda sądowa), bądź też zatwierdzona przez sąd (na gruncie prawa polskiego można tutaj wskazać ugodę zawartą przed mediatorem). Ponadto, dłużnik może wyraźnie zgodzić się co do roszczenia w dokumencie urzędowym (w prawie polskim – poprzez złożenie oświadczenia o poddaniu się egzekucji w akcie notarialnym). Te przypadki można niewątpliwie zakwalifikować jako wyraźną akceptację roszczenia.

Z kolei akceptacja dorozumiana obejmuje dwie sytu­acje. Po pierwsze, jak stanowi rozporządzenie 805/2004, chodzi tu o sytuację, w której dłużnik „nie wniósł sprzeciwu” w toku postępowania sądowego. Niewątpliwie przez sprzeciw należy rozumieć zwyczajny albo szczególny środek zaskarżenia przysługujący dłużnikowi w postępowaniu sądowym. Druga sytuacja, w której można mówić o dorozumianej akceptacji roszczenia, sprowadza się do tego, że dłużnik nie stawił się ani nie był reprezentowany na rozprawie sądowej dotyczącej określonego roszczenia, po początkowym zakwestionowaniu tego roszczenia w toku postępowania sądowego, pod warunkiem, że takie zachowanie traktuje się jako milczące uznanie roszczenia lub uznanie faktów przedstawianych przez wierzyciela. Na gruncie prawa polskiego z dorozumianą akceptacją roszczenia mamy do czynienia w razie dorozumianego przyznania faktów uregulowanego w art. 230 KPC. Zgodnie z tym przepisem, gdy strona nie wypowie się co do twierdzeń strony przeciwnej o faktach, sąd, mając na uwadze wyniki całej sprawy, może fakty te uznać za przyznane.

Fakultatywność uznania przez sąd faktów za przyznane we wskazanej sytuacji przemawia, zdaniem K. Weitza19, przeciwko utożsamianiu tego przyznania z hipotezą zawartą w art. 3 ust. 1 pkt c) rozporządzenia 805/2004. W rozporządzeniu 805/2004 jest bowiem mowa o tym, że „takie zachowanie traktuje się jako milczące uznanie”. Wydaje się jednak, że zwrot ten obejmuje również sytuacje, w których interpretacja zachowania dłużnika zależy od oceny sądu.

Proceduralne przesłanki nadania zaświadczenia ETE

Przesłanki te zostały uregulowane w art. 6 rozporządzenia 805/2004, przy czym pierwsza z nich dotyczy wszystkich tytułów egzekucyjnych (art. 6 w zw. z art. 24 i 25), pozostałe zaś tylko orzeczeń sądowych. Pierwsza przesłanka to wykonalność tytułu egzekucyjnego w państwie jego wydania. W przypadku orzeczeń sądowych chodzi tu zarówno o wykonalność wynikającą z prawomocności, jak też o natychmiastową wykonalność20, w przypadku zaś ugód i dokumentów urzędowych konieczne jest spełnienie formalnych wymagań warunkujących ich wykonanie.

Kolejna przesłanka dotyczy jurysdykcji. Orzeczenie nie może stać w sprzeczności z przepisami rozporządzenia 44/2001 w zakresie jurysdykcji wyłącznej i jurysdykcji w sprawach ubezpieczeniowych.

Jak trafnie zauważa A. Harast, zgodność orzeczenia z innymi przepisami dotyczącymi jurysdykcji nie podlega badaniu sądu w postępowaniu o nadanie zaświadczenia ETE21.

Następna przesłanka wiąże się z postępowaniem poprzedzającym wydanie orzeczenia. Postępowanie to powinno spełniać wymagania w zakresie przysługującego dłużnikowi prawa do obrony. Jak wskazano w pkt 12 motywów rozporządzenia 805/2004, są to „minimalne standardy”, których spełnienie daje gwarancję, że dłużnik będzie poinformowany o toczącym się przeciwko niemu postępowaniu sądowym, wymogach aktywnego uczestnictwa w postępowaniu w celu zakwestionowania roszczenia oraz o konsekwencjach wynikających z jego nieuczestnictwa w postępowaniu. Minimalne standardy zostały uregulowane w rozdziale III rozporządzenia 805/2004 i dotyczą one przede wszystkim obowiązku informacyjnego sądu, który jest realizowany poprzez przekazanie dłużnikowi, w dokumencie wszczynającym postępowanie sądowe, informacji niezbędnych do skutecznego podjęcia obrony. Przypisy art. 13–17 rozporządzenia 805/2004 szczegółowo określają, jakie informacje powinny zostać dłużnikowi przekazane oraz jakie sposoby doręczeń mogą zostać uznane za prawnie skuteczne. Szczegółowa analiza tych dość kazuistycznych przepisów wykracza poza ramy niniejszych rozważań. Wskazać jednak należy, że ustawodawca polski zharmonizował treść KPC z minimalnymi standardami wprowadzając art. 206 § 2 KPC. W przepisie tym enumeratywnie wyliczono, jakie dokumenty należy przekazać pozwanemu wraz z doręczeniem pozwu i wezwaniem na pierwszą rozprawę.

Postępowanie o nadanie zaświadczenia ETE

Przepisy rozporządzenia 805/2004 dotyczące postępowania mają charakter ramowy. Wynika to z jednej strony ze wskazanych na wstępie różnic pomiędzy ustawodawstwami poszczególnych państw członkowskich Unii Europejskiej, z drugiej zaś – z poszanowania przez prawodawcę europejskiego podstawowej zasady, że w postępowaniu stosuje się lex fori procesualis. W związku z tą okolicznością uchwalona została w dniu 17.2.2006 r. ustawa o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego22, uzupełniająca regulację zawartą w rozporządzeniu. Przy analizie postępowania konieczne jest zatem łączne stosowanie przepisów rozporządzenia i KPC.

Postępowanie związane z ETE składa się z dwóch etapów. Pierwszy etap postępowania przebiega w państwie, w którym powstał tytuł egzekucyjny i jego celem jest nadanie zaświadczenia ETE. Drugi etap postępowania toczy się w państwie wykonania. Jest to w istocie postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w zaświadczenie ETE.

Postępowanie w państwie wydania tytułu egzekucyjnego wszczynane jest na wniosek wierzyciela złożony w dowolnym czasie (art. 6 ust. 1 rozporządzenia 805/2004 oraz art. 24 i 25 w związku z art. 6 w zakresie ugód i dokumentów urzędowych). Wniosek ten może zatem zostać złożony już w pozwie23. Jak wynika z art. 760 KPC, wniosek ten w Polsce może zostać złożony na piśmie albo ustnie do protokołu. W przypadku zastosowania formy pisemnej konieczne jest zachowanie wymagań formalnych przewidzianych dla pism procesowych (art. 126 i n. w zw. z art. 13 § 2 KPC.). Zgodnie z art. 71 pkt 8 ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych24 od wniosku pobiera się opłatę stałą w wysokości 50 zł.

Z art. 6 rozporządzenia 805/2004 wynika właściwość sądu. Jest to „sąd wydania” orzeczenia. Takie rozwiązanie zostało również przyjęte i zarazem doprecyzowane przez polskiego ustawodawcę. Z art. 7951 § 1 KPC wynika bowiem, że tytułowi egzekucyjnemu w postaci orzeczenia sądu, ugody zawartej przed sądem lub zatwierdzonej przez sąd zaświadczenie ETE nadaje sąd, który wydał orzeczenie, zatwierdził ugodę albo przed którym ugoda została zawarta. W art. 7951 § 2 KPC uregulowano natomiast właściwość sądu w zakresie dokumentu urzędowego, czyli w praktyce – aktu notarialnego. Takiemu tytułowi egzekucyjnemu zaświadczenie ETE nadaje sąd rejonowy, w którego okręgu tytuł został sporządzony.

W literaturze trafnie przyjmuje się, że w postępowaniu o nadanie zaświadczenia ETE znajduje zastosowanie art. 760 KPC, a zatem sąd rozpoznaje wniosek na posiedzeniu niejawnym25. Postępowanie prowadzone jest bez udziału dłużnika, nie jest natomiast wykluczone wysłuchanie wierzyciela26. Wysłuchanie to, stosownie do art. 760 § 2 KPC, może nastąpić ustnie albo poprzez odebranie pisemnego oświadczenia.

Zakres kognicji sądu w postępowaniu o nadanie zaświadczenia ETE obejmuje okoliczności przedstawione wyżej. Badanie innych kwestii przez sąd w tym postępowaniu jest niedopuszczalne.

Jak wynika z art. 7952 KPC, postępowanie kończy się wydaniem przez sąd postanowienia w przedmiocie nadania przez sąd zaświadczenia ETE. Postanowienie to wydawane jest w składzie jednego sędziego. K. Weitz przyjmuje, że negatywne rozstrzygnięcie sądu może przybrać postać postanowienia o oddaleniu wniosku wierzyciela albo postanowienia o jego odrzuceniu27. Pogląd ten może jednak budzić wątpliwości, w 7953 KPC jest bowiem mowa o postanowieniu „o odmowie wydania zaświadczenia europejskiego tytułu egzekucyjnego”. Wydaje się zatem, że istnieje tylko jedno negatywne rozstrzygnięcie sądu w tym postępowaniu, właśnie postanowienie o odmowie wydania (nadania) zaświadczenia. Zgodnie z art. 7953 § 1 KPC, postanowienie to doręcza się wyłącznie wierzycielowi. Jest to w pełni uzasadnione, gdyż w tym wypadku interes prawny dłużnika nie zostaje w żaden sposób naruszony. Na postanowienie odmowne wierzycielowi przysługuje zażalenie, które powinno zostać wniesione zgodnie z przepisami ogólnymi (art. 394 i n. w zw. z art. 13 § 2 KPC). Wierzyciel powinien zatem wnieść zażalenie w terminie tygodniowym od otrzymania odpisu postanowienia odmownego do sądu, który to postanowienie wydał. Sąd I instancji może zastosować art. 395 § 2 KPC uznając, że zażalenie jest oczywiście uzasadnione. Może wówczas uchylić postanowienie odmowne i wydać nowe, pozytywne postanowienie sporządzając jednocześnie zaświadczenie ETE. Jeżeli brak jest podstaw do zastosowania powołanego przepisu, sąd I instancji przekazuje odpis zażalenia dłużnikowi, a akta sprawy przekazuje sądowi II instancji (art. 395 § 1 KPC). Sąd II instancji, zgodnie z ogólną regułą, rozpoznaje zażalenie na posiedzeniu niejawnym. Postanowienie kończące postępowanie zażaleniowe wymaga uzasadnienia. (art. 397 § 1 i 11 KPC).

W razie zaistnienia przesłanek do nadania zaświadczenia ETE sąd wydaje postanowienie pozytywne. Pojawia się tutaj wąpliwość terminologiczna co do nazwy tego postanowienia. W oficjalnym tłumaczeniu rozporządzenia jest mowa o „nadaniu zaświadczenia”, zaś w przepisach kodeksu – o „wydaniu zaświadczenia”. Z językowego punktu widzenia poprawna jest oczywiście ta druga forma, ale stosowanie obu nazw znajduje swoje uzasadnienie. Wzgląd na jednolitość terminologii powoduje, że w dalszych rozważaniach jest mowa o nadaniu zaświadczenia.

Sąd wydając postanowienie o nadaniu zaświadczenia ETE, wydaje jednocześnie samo zaświadczenie ETE. Zgodnie z art. 5 rozporządzenia 805/2004, jest ono sporządzane na standardowym formularzu, którego wzór stanowi załącznik nr 1 do rozporządzenia 805/2004. Zaświadczenie jest wydawane w tym samym języku co orzeczenie. Postanowienie o nadaniu zaświadczenia jest doręczane zarówno wierzycielowi, jak i dłużnikowi, co wynika z art. 357 § 2 w zw. z art. 13 § 2 KPC. Doręczenie to umożliwia dłużnikowi skorzystanie ze środków prawnych przewidzianych w rozporządzeniu 805/2004.

Pierwszym z takich środków jest uregulowany w art. 10 ust. 1 pkt a) rozporządzenia 805/2004 wniosek o sprostowanie zaświadczenia ETE. Uprawnienie do jego złożenia przysługuje również wierzycielowi. Złożenie wniosku jest uzasadnione, gdy na skutek istotnego błędu istnieje rozbieżność pomiędzy orzeczeniem a zaświadczeniem. Jest to zatem postępowanie rektyfikacyjne, zbliżone do tego, które zostało uregulowane w art. 350 KPC.

W literaturze podkreśla się, że ze względu na ograniczone możliwości obrony dłużnika w postępowaniach związanych z ETE przepis o sprostowaniu zaświadczenia ETE powinien być interpretowany szeroko, a zatem każda rozbieżność pomiędzy orzeczeniem a zaświadczeniem uzasadnia jego zastosowanie28.

Wniosek o sprostowanie ETE może zostać złożony na standardowym formularzu stanowiącym załącznik nr 6 do rozporządzenia 805/2004. Zwrot „może” jednoznacznie wskazuje na fakultatywność zastosowania formularza, który ma jedynie ułatwić zredagowanie wniosku. Wniosek może być również, zgodnie z ogólną regułą, złożony na piśmie bez zastosowania formularza, a także ustnie do protokołu (art. 760 § 1 KPC). Brak jest w przepisach jakiegokolwiek terminu do złożenia wniosku, może on być zatem złożony w każdym czasie29. Mimo braku wyraźnej regulacji należy przyjąć, że wniosek składa się do sądu, który nadał zaświadczenie ETE. Wniosek jest rozpoznawany w składzie jednego sędziego na posiedzeniu niejawnym (art. 766 KPC). Wątpliwości budzi okoliczność, czy na postanowienie sądu o odmowie sprostowania zaświadczenia przysługuje zażalenie. K. Weitz przyjmuje, że znajduje tu odpowiednie zastosowanie art. 394 § 1 pkt 8 w zw. z art. 13 § 2 KPC30. Jednocześnie jednak powołany autor trafnie zauważa, że zaświadczenie nie jest postanowieniem. Można tu zatem mówić o zastosowaniu art. 394 § 1 pkt 8 per analogiam. Akceptując takie rozwiązanie warto jednocześnie zgłosić postulat de lege ferenda, aby kwestia ta została wyraźnie uregulowana w KPC.

Drugi ze środków prawnych, uregulowany w art. 10 ust. 1 pkt b) rozporządzenia 805/2004, przysługuje już tylko dłużnikowi, wierzyciel nie posiada bowiem interesu prawnego w jego wniesieniu. Jest to według rozporządzenia wniosek o „cofnięcie”, zaś według KPC wniosek o uchylenie zaświadczenia ETE. Rozstrzygnięcie tej rozbieżności terminologicznej jest stosunkowo proste. Zgodnie z powszechnie przyjętą terminologią cofnięcie, a ściślej odwołanie, może dotyczyć czynności procesowych uczestników postępowania, organy postępowania mogą zaś swoje czynności decyzyjne uchylać. Wniosek o uchylenie zaświadczenia składa się w sądzie, który zaświadczenie wydał w terminie miesięcznym od dnia doręczenia dłużnikowi postanowienia o wydaniu zaświadczenia (art. 7954 § 1 i § 2 KPC). Termin ten ma charakter procesowy, a zatem podlega przywróceniu na zasadach ogólnych (art. 168 w zw. z art. 13 § 2 KPC). Przy składaniu wniosku może znaleźć zastosowanie standardowy formularz, którego wzór przedstawiono w załączniku nr 6 rozporządzenia 805/2004. Jeżeli zaś wniosek nie jest sporządzany na urzędowym formularzu powinien czynić zadość warunkom pisma procesowego oraz wskazywać okoliczności uzasadniające wniosek (art. 7954 § 3 KPC). Wniosek podlega opłacie stałej w wysokości 50 zł (art. 71 pkt 9 KSCU). Złożenie wniosku jest uzasadnione, gdy zaświadczenie „zostało w sposób oczywisty przyznane niesłusznie”, innymi słowy, gdy naruszono przepisy rozporządzenia 805/2004 o nadawaniu zaświadczenia ETE. Chodzi zatem o naruszenie warunków nadania zaświadczenia ETE przedstawionych wyżej. Naruszenie to musi być jednak oczywiste, a zatem jednoznaczne, zauważalne prima facie, niebudzące wątpliwości żadnego prawnika.

Sąd rozpoznaje wniosek o uchylenie zaświadczenia w składzie jednego sędziego na posiedzeniu niejawnym (art. 766 KPC). Jednakże przed uchyleniem zaświadczenia sąd obligatoryjnie wysłuchuje wierzyciela (art. 7954 § 4 KPC). Przyjąć należy, że wysłuchany może być również dłużnik. Zgodnie z art. 760 § 2, wysłuchanie następuje ustnie albo poprzez odebranie pisemnego oświadczenia. Rozstrzygając o uchyleniu zaświadczenia albo o odmowie jego uchylenia sąd wydaje postanowienie. Na postanowienie to przysługuje stronom zażalenie (art. 7954 § 5).

Kolejnym środkiem prawnym, który przysługuje dłużnikowi, a także wierzycielowi jest wniosek o wydanie zaświadczenia o utracie lub ograniczeniu wykonalności orzeczenia. Zgodnie z art. 6 ust. 2 rozporządzenia 805/2004 wskazane zaświadczenie wydaje się, jeżeli nastąpiło pozbawienie, zawieszenie albo ograniczenie wykonalności orzeczenia, któremu nadano zaświadczenie ETE (np. w wyniku uchylenia rygoru natychmiastowej wykonalności nadanego wcześniej temu orzeczeniu). Wniosek taki można złożyć w dowolnym czasie w sądzie, który wcześniej nadał temu orzeczeniu zaświadczenie ETE. Podlega on opłacie sądowej w wysokości 50 zł (art. 71 pkt 10 KSCU). Sąd rozpoznaje wniosek na posiedzeniu niejawnym (art. 766 KPC) w składzie jednego sędziego (art. 7952 w zw. z art. 7955 § 1 KPC). Na postanowienie sądu, zarówno uwzględniające wniosek, jak i odmowę, przysługuje wnioskodawcy zażalenie (art. 7955 § 2 KPC).

Wykonanie tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w zaświadczenie ETE

Prawodawca europejski nie rozstrzygnął, czy wykonanie tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego zaświadczeniem ETE ma zostać poprzedzone postępowaniem klauzulowym. W systemach prawnych poszczególnych państw można w tym zakresie spotkać różne rozwiązania31. Ustawodawca polski przyjął, że wykonanie tytułu poprzedzone jest nadaniem mu klauzuli wykonalności. I tak, zgodnie z art. 11531 KPC, orzeczenia sądów państw członkowskich Unii Europejskiej, ugody zawarte przed takimi sądami lub zatwierdzone przez takie sądy oraz dokumenty urzędowe sporządzone w państwach członkowskich Unii Europejskiej, opatrzone w tych państwach zaświadczeniem europejskiego tytułu egzekucyjnego, są tytułami egzekucyjnymi i podlegają wykonaniu w Polsce po nadaniu klauzuli wykonalności. W art. 11532 KPC ustawodawca określił właściwość sądu w postępowaniu klauzulowym ustalając, że klauzulę wykonalności nadaje sąd właściwości ogólnej dłużnika, a jeżeli właściwości tej nie można ustalić – sąd rejonowy, w którego okręgu ma być wszczęta egzekucja.

Do postępowania o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu zaopatrzonemu w zaświadczenie ETE stosuje się odpowiednio przepisy o nadawaniu klauzuli wykonalności tytułom krajowym, czyli art. 776 i n. KPC32. Podkreślić jednak należy, że w przypadku ETE zakres kognicji sądu w postępowaniu klauzulowym jest węższy niż przy nadawaniu klauzuli wykonalności tytułom krajowym. Wynika to z okoliczności, że tytuł egzekucyjny podlegał już wcześniej badaniu w postępowaniu o nadanie zaświadczenia ETE, w związku z czym w postępowaniu klauzulowym sąd ogranicza się do ustalenia, czy zaświadczenie ETE zostało prawidłowo wystawione. Zatem wierzyciel powinien do wniosku o nadanie klauzuli wykonalności dołączyć tytuł egzekucyjny, odpis zaświadczenia o nadaniu ETE, a na żądanie sądu także tłumaczenie zaświadczenia. Na postanowienie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności przysługuje, na ogólnych zasadach, zażalenie (art. 795 KPC).

Zgodnie z art. 20 ust. 1 rozporządzenia 805/2004, właściwe postępowanie egzekucyjne toczy się zgodnie z przepisami obowiązującymi w państwie wykonania. Jest to niewątpliwie kolejny przejaw respektowania przez prawodawcę europejskiego zasady, że w zakresie procedury zastosowanie ma lex fori procesualis. Wprowadzono tutaj jednak regulacje szczególne związane ze specyfiką ETE.

Pierwsza z nich jest oczywista. Zgodnie z art. 20 ust. 2 rozporządzenia 805/2004, do wniosku o wszczęcie egzekucji należy dołączyć, tak, jak w postępowaniu klauzulowym, odpis orzeczenia (albo innego tytułu egzekucyjnego), zaświadczenie nadania ETE, a na żądanie organu egzekucyjnego również tłumaczenie zaświadczenia.

Kolejny lex specialis wiąże się z opisywanym wyżej zaświadczeniem o ograniczeniu albo utracie wykonalności orzeczenia. Pomijając w tym miejscu kwestie szczegółowe stwierdzić należy, że uzyskawszy zaświadczenie o ograniczeniu wykonalności dłużnik może złożyć do sądu wniosek o zawieszenie postępowania egzekucyjnego. Złożenie takiego wniosku jest również uzasadnione, jeżeli dłużnik zakwestionował orzeczenie, któremu nadano zaświadczenie ETE albo złożył wniosek o sprostowanie lub cofnięcie zaświadczenia (art. 19 rozporządzenia 805/2004). W tych sytuacjach sąd może wydać postanowienie o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego, może jednak też uzależnić wykonanie tytułu wykonawczego od złożenia przez wierzyciela zabezpieczenia albo ograniczyć postępowanie do zastosowania sposobów zabezpieczenia roszczeń pieniężnych uregulowanych w art. 747 KPC. Wynika to z art. 8201 i 8202 KPC.

Rozwiązanie komplementarne w stosunku do wyżej opisanego zawiera art. 825 pkt 5 KPC. Dłużnik, który uzyskał w państwie wydania zaświadczenie o utracie wykonalności tytułu egzekucyjnego, może wystąpić do organu egzekucyjnego z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego.

Ostatnim lex specialis, na który należy zwrócić uwagę, jest art. 8403 KPC. W przepisie tym uregulowano nowy rodzaj powództwa opozycyjnego związanego właśnie z ETE. Jeżeli zatem tytuł wykonawczy powstał na podstawie zaświadczenia ETE, dłużnik może w drodze powództwa żądać odmowy wykonania takiego tytułu w całości lub w części. Odmowa wykonania ma skutki pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności. Wprowadzenie określenia „odmowa wykonania” tytułu wiąże się z terminologią użytą w art. 21 rozporządzenia 805/2004. Przepis ten wskazuje, że o odmowę wykonania dłużnik może wystąpić wówczas, gdy orzeczenie, któremu nadano ETE nie da się pogodzić z wcześniejszym orzeczeniem wydanym w jakimkolwiek państwie członkowskim albo państwie trzecim. Dodatkowo konieczne jest kumulatywne spełnienie trzech warunków:

1) wcześniejsze orzeczenie zostało wydane w odniesieniu do tego samego przedmiotu sporu i dotyczyło tych samych stron,

2) wcześniejsze orzeczenie zostało wydane w państwie członkowskim wykonania albo spełnia warunki konieczne do uznania go w tym państwie,

3) niemożność pogodzenia orzeczeń nie była i nie mogła być podniesiona w formie zarzutu w postępowaniu sądowym w państwie wydania.

W art. 21 in fine rozporządzenia 805/2004 prawodawca europejski powtórzył fundamentalną zasadę, na której oparta jest instytucja ETE wskazując, że w żądnych okolicznościach orzeczenie i nadanie mu zaświadczenia ETE nie mogą być przedmiotem kontroli merytorycznej. Dotyczy to każdego postępowania toczącego się w państwie wykonania.

* * *

 

Europejskie postępowania w sprawach transgranicznych – zagadnienia wybrane

dr hab. Agnieszka Góra-Błaszczykowska

Ustawą z 5.12.2008 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw33 wprowadzono do KPC Dział VII zatytułowany „Europejskie postępowania w sprawach transgranicznych”. Rozdział 1 reguluje europejskie postępowanie nakazowe, a rozdział 2 reguluje europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń.

Postępowania te mają charakter postępowań odrębnych i są postępowaniami alternatywnymi wobec krajowych i wspólnotowych postępowań. Wynika to z literalnej treści art. 10 preambuły rozporządzenia (WE) nr 1896/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 12.12.2006 r. ustanawiającego postępowanie w sprawie Europejskiego Nakazu Zapłaty34 stanowiącego, że postępowanie ustanowione na mocy niniejszego rozporządzenia powinno stanowić dodatkowy i fakultatywny środek dla powoda, który zachowuje możliwość skorzystania z postępowania przewidzianego w prawie krajowym. W związku z tym rozporządzenie nie zastępuje ani nie harmonizuje istniejących mechanizmów dochodzenia roszczeń bezspornych na mocy prawa krajowego. Rozporządzenie nie pozbawia powoda możliwości dochodzenia roszczenia w rozumieniu art. 4 na podstawie innego postępowania dostępnego zgodnie z przepisami państwa członkowskiego lub prawa wspólnotowego (art. 1 rozporządzenia 1896/2006).

Również art. 1 rozporządzenia (WE) nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.7. 2007 r. ustanawiającego europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń35 stanowi, że europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń jest dostępne stronom jako alternatywa dla istniejących postępowań przewidzianych w prawie państw członkowskich.

Powodowi przysługuje zatem prawo wyboru postępowania, gdy jednocześnie zachodzić będą przesłanki do rozpoznania sprawy w jednym z postępowań transgranicznych oraz w postępowaniu krajowym36.

W niektórych jednak sytuacjach postępowanie transgraniczne, zwłaszcza umożliwiające uzyskanie ENZ, może być dla powoda najlepszym rozwiązaniem. Pamiętać trzeba, że w myśl art. 4921 § 1 KPC, dotyczącego postępowania nakazowego „(…) gdyby doręczenie (pozwanemu) nakazu nie mogło nastąpić w kraju, sąd z urzędu uchyla nakaz zapłaty, a przewodniczący podejmuje odpowiednie czynności. Również w postępowaniu upominawczym, stosownie do treści art. 499 pkt 4 KPC, nakaz zapłaty nie może być wydany, (…) gdyby doręczenie (pozwanemu) nakazu nie mogło nastąpić w kraju”.

Różnica pomiędzy już istniejącymi w KPC postępowaniami a postępowaniem w sprawie ENZ (jak również postępowaniem w sprawie drobnych roszczeń) polega na tym, że ENZ może być wydany wyłącznie wtedy, gdy sprawa ma charakter transgraniczny, w sprawach o charakterze wyłącznie krajowym konieczne jest skorzystanie z postępowania nakazowego lub upominawczego37.

Wspólną charakterystyczną cechą omawianych postępowań transgranicznych jest to, że nie zawierają one wyczerpującej regulacji procedury w nich stosowanej. W zakresie nieuregulowanym w wyżej wskazanych rozporządzeniach, zastosowanie znajdą przepisy procedur krajowych (art. 26 ENZ). Sąd, rozpoznający sprawę o wydanie ENZ lub zaliczoną do postępowania w sprawie drobnych roszczeń, stosował będzie jednocześnie krajowe przepisy procedury cywilnej i rozporządzenia wspólnotowe38.

Zasady postępowania

Przepisy preambuły obu rozporządzeń wskazują zasady, które powinny być realizowane podczas rozpoznawania sprawy w danym postępowaniu transgranicznym. Zasadami tymi są: prawo do rzetelnego procesu (przepis art. 9 preambuły rozporządzenia 861/2007); zasada kontradyktoryjności (przepis art. 9 preambuły rozporządzenia 861/2007); dostęp do sądu (12 preambuły rozporządzenia 1896/2006 oraz art. 7 preambuły rozporządzenia 861/2007), równość (art. 8 preambuły rozporządzenia 1896/2006); szybkość postępowania (art. 29 preambuły rozporządzenia 1896/2006).

W tym zakresie należy podkreślić spójność zasad tych postępowań z zasadami rządzącymi polskim postępowaniem cywilnym, co świadczy o wysokim poziomie polskich regulacji w tym zakresie. Orzecznictwo polskich sądów, zwłaszcza SN oraz TK od dawna podkreśla rangę tych zasad, wielokrotnie wskazując na znaczenie ich realizacji w toku każdego konkretnego postępowania cywilnego39. Dzięki dorobkowi polskiego orzecznictwa oraz doktryny polskie sądy nie powinny mieć problemów z realizacją tych zasad w toku prowadzonych przez siebie postępowań transgranicznych.

Przepis art. 9 preambuły rozporządzenia 861/2007 zawiera też zasady dotyczące kosztów postępowania stanowiąc, że przy ustalaniu kosztów rozpatrywania roszczenia zgodnie z europejskim postępowaniem w sprawie drobnych roszczeń należy uwzględnić zasady prostoty, sprawności i proporcjonalności. Szczegóły dotyczące kosztów, które należy opłacić, powinny być publicznie dostępne, a sposoby ustalania tych kosztów przejrzyste.

Postanowienie powyższe ma istotne znaczenie dla dostępności omawianego postępowania, a w szczególności dla realizacji zasady dostępu do sądu oraz prawa do rzetelnego procesu. Podmiot rozważający skorzystanie z omawianego trybu powinien mieć pełne dane na temat kosztów postępowania, których wysokość często ma wpływ na podjęcie decyzji, czy w ogóle korzystać z drogi postępowania przed sądem.

Informacyjne obowiązki sądu

Realizacja powyższych zasad, w szczególności zasady dostępu do sądu i zasady równości, ma być realizowana m.in. poprzez ustanowienie informacyjnych obowiązków sądu.

Przepis art. 28 rozporządzenia 1896/2006 zobowiązuje państwa członkowskie do współpracy w celu zapewnienia ogółowi społeczeństwa oraz środowiskom zawodowym informacji na temat:

a) kosztów doręczania dokumentów oraz

b) organów właściwych w sprawach wykonania (ENZ – do celów stosowania art. 21, 22 i 23); w szczególności za pośrednictwem europejskiej sieci sądowej w sprawach cywilnych i handlowych, ustanowionej zgodnie z decyzją Rady 2001/470/WE40.

Rozporządzenie 861/2007 w art. 21 preambuły zakłada, że praktyczna pomoc udostępniana stronom przy wypełnianiu formularzy pozwu powinna obejmować informacje techniczne dotyczące ich dostępności i wypełniania.

Zgodnie z art. 22 preambuły rozporządzenia 861/2007, pracownicy sądu lub trybunału mogą również w sposób zgodny z prawem krajowym udzielać informacji dotyczących kwestii proceduralnych.

W myśl art. 11 rozporządzenia 861/2007, państwa członkowskie zapewniają możliwość uzyskania przez strony praktycznej pomocy w wypełnianiu formularzy.

Sąd ma obowiązek poinformowania powoda, jeśli wytoczone powództwo nie dotyczy spraw objętych zakresem zastosowania rozporządzenia 861/2007. Powód będzie mógł w takiej sytuacji cofnąć pozew, a jeśli tego nie uczyni, sąd będzie prowadził postępowanie w dalszym ciągu zgodnie z odpowiednimi przepisami proceduralnymi państwa członkowskiego UE (art. 4 ust. 3 rozporządzenia 861/2007). Zgodnie z prawem polskim, w takim przypadku postępowanie przed sądem będzie mogło toczyć się w tzw. postępowaniu zwykłym, a w razie zaistnienia ku temu przesłanek – w postępowaniach odrębnych.

Gdy sąd uzna, że informacje przedstawione przez powoda nie są dostatecznie jasne lub odpowiednie, lub w przypadku niewłaściwego wypełnienia formularza pozwu, o ile powództwo nie jest oczywiście bezzasadne lub niedopuszczalne, sąd umożliwi powodowi w określonym terminie uzupełnienie lub skorygowanie danych zawartych w formularzu pozwu, dostarczenie uzupełniających informacji lub dokumentów lub cofnięcie pozwu (art. 4 ust. 4 rozporządzenia 861/2007).

Również przepisy rozporządzenia 1896/2006 umożliwiają powodowi uzupełnienie lub poprawienie pozwu, chyba że roszczenie jest oczywiście nieuzasadnione lub pozew jest niedopuszczalny (art. 9 ust. 1). W przypadku wezwania powoda do uzupełnienia lub poprawienia pozwu, sąd określa termin, który uważa za odpowiedni w danych okolicznościach. Sąd może przedłużać termin według własnego uznania (art. 9 ust. 2). Stosownie do art. 10 ust. 1, jeżeli wymogi określone w art. 8 są spełnione jedynie w odniesieniu do części roszczenia, powód jest wzywany do przyjęcia lub odrzucenia propozycji wydania europejskiego nakazu zapłaty na kwotę określoną przez sąd i jest informowany o skutkach swojej decyzji.

Bez wątpienia realizacja powyżej wskazanych obowiązków informacyjnych przez sądy przyczynia się do należytego wypełnienia funkcji i celów omawianych rozporządzeń. Obciążenie sądów i państw członkowskich obowiązkami informacyjnymi zapewne zwiększy koszty postępowań po stronie państw sygnatariuszy rozporządzeń, ale z drugiej strony umożliwi realizację praw obywateli do sądu, w szczególności dostęp do sądu. Prawidłowe, rzetelne, pełne informacje na temat omawianych postępowań pozwalają również na realizację jednej z rządzących nimi zasad – zasady równości. Zasada ta powinna umożliwiać wszystkim – bez względu na ich status majątkowy – dostęp do sądu i uzyskanie orzeczenia w sprawie. Faktyczna realizacja obowiązków informacyjnych umożliwi powodom, których nie stać na profesjonalnego pełnomocnika, skorzystanie z postępowań transgranicznych. W ten sposób, bez dodatkowych kosztów, będą oni mogli stosunkowo szybko uzyskać orzeczenie i wyegzekwować zasądzone nim roszczenia.

Transgraniczny charakter spraw

Wspólną cechą postępowań transgranicznych jest, że przynajmniej jedna z ich stron ma miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu w państwie członkowskim UE innym niż państwo członkowskie siedziby sądu rozpatrującego sprawę. W najbardziej typowych sytuacjach, w których zastosowanie znajdą przepisy omawianych postępowań, powód najczęściej będzie więc miał miejsce zamieszkania inne, niż siedziba sądu rozpatrującego sprawę oraz inne, niż siedziba lub miejsce pobytu pozwanego.

W myśl art. 59 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych41, ocena i ustalenie, czy strona posiada „miejsce zamieszkania” w danym państwie członkowskim, jest dokonywana przez sąd rozpoznający sprawę, na podstawie przepisów prawa krajowego. Chwilą decydującą o transgranicznym charakterze sprawy jest data wpływu pozwu do właściwego sądu.

Regulacja nie wymaga, aby obie strony miały miejsca zamieszkania w państwach członkowskich: co najmniej jedna ze stron ma mieć miejsce zamieszkania w państwie członkowskim UE innym niż państwo członkowskie siedziby sądu rozpoznającego sprawę, druga może mieć miejsce zamieszkania poza Unią Europejską. Nie ma również przeszkód, aby obie strony miały miejsce zamieszkania w tym samym państwie członkowskim UE, jeśli tylko siedziba sądu jest inna niż miejsce zamieszkania stron. Wówczas jednak pod znakiem zapytania należy postawić sens korzystania z postępowania transgranicznego.

W zakresie określenia miejsca zamieszkania stron, art. 3 ust. 2 rozporządzenia 1896/2006 odsyła do art. 59 i 60 rozporządzenia 44/2001. Zgodnie z art. 59 rozporządzenia 44/2001, dla ustalenia miejsca zamieszkania strony w państwie członkowskim, w którym rozpoznawana jest sprawa, sąd stosuje własne przepisy prawa krajowego. Jeśli natomiast strona nie ma miejsca zamieszkania w państwie członkowskim właściwym do rozpoznania sprawy, sąd w celu ustalenia, czy strona ma miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim, obowiązany jest stosować przepisy prawa tegoż innego państwa członkowskiego.

Miejsce stałego pobytu, o którym mowa w art. 3 rozporządzenia 1896/2006, to miejsce, w którym adresat przebywa i pobyt trwa na tyle długo, że można mówić o integracji adresata z lokalnym środowiskiem. Ponadto, za zwykłe miejsce pobytu uznaje się również miejsce, w którym pobyt nie trwa jeszcze dostatecznie długo, ale z okoliczności wynika, że należy oczekiwać, iż pobyt nie będzie miał charakteru krótkotrwałego42.

Dla ustalenia, czy strona ma miejsce zamieszkania w Polsce, sąd polski będzie stosował przepisy polskiego KC, zgodnie z którym, w myśl art. 25 KC, miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Gdy strona nie ma miejsca zamieszkania w państwie członkowskim, którego sądy rozpoznają sprawę, sąd w celu ustalenia, czy strona ma miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim, obowiązany jest zastosować prawo tego państwa członkowskiego. Zgodnie z art. 60 rozporządzenia 44/2001 spółki i osoby prawne mają swoją siedzibę w miejscu, gdzie znajduje się ich statutowa siedziba, ich główny organ zarządzający lub ich główne przedsiębiorstwo.

Nie może skorzystać z procedury odnoszącej się do ENZ powód mieszkający poza krajami Unii Europejs­kiej, jeśli pozywa osobę mającą miejsce zamieszkania na terenie Unii, a za podstawę jurysdykcji podaje zasadę ogólną wskazaną w art. 2 ust. 1 rozporządzenia 44/2001. W tej sytuacji żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania w innym państwie członkowskim niż państwo sądu rozpoznającego sprawę43.

Jursydykcja krajowa

Problematyka jurysdykcji krajowej nie została w pełni uregulowana na gruncie omawianych rozporządzeń. W art. 6 ust. 1 rozporządzenia 1896/2006 znalazło się sformułowanie, że właściwość określać należy zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa wspólnotowego, w szczególności rozporządzenia 44/2001.

W art. 6 ust. 2 rozporządzenia 1896/2006 wskazano wyjątek od tej zasady, gdyż właściwość w sprawach konsumenckich zakreślono odmiennie niż to jest w art. 15 ust. 1 rozporządzenia 44/2001. A zatem, w sytuacji, gdy roszczenie dotyczy umowy zawartej przez osobę w celu, który można uznać za niezwiązany z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (konsument), i w sytuacji, gdy jednocześnie konsument jest stroną pozwaną, wyłącznie właściwe są sądy państwa członkowskiego, gdzie znajduje się miejsce zamieszkania pozwanego konsumenta, w rozumieniu art. 59 rozporządzenia 44/200144.

Gdy konsument będzie powodem w sprawie, powództwo będzie mógł wytoczyć zgodnie z art. 16 rozporządzenia 44/2001 albo przed sądem, w którym kontrahent ma miejsce zamieszkania, albo przed sądem swojego miejsca zamieszkania. Bez wątpienia omawiane postępowania często znajdą zastosowanie w sytuacji dochodzenia roszczeń przez konsumentów. Regulacja ta bardzo ułatwia konsumentom dochodzenie roszczeń i korzystnie wpłynie na stosowanie omawianych postępowań.

Odesłanie do przepisów o jurysdykcji zawartych w rozporządzeniu 44/2001 może być uznane jako problematyczne, gdyż ich określenie z uwagi na skomplikowany charakter nie nadaje się do wewnętrznego zastosowania przy postępowaniu w sprawie nakazu zapłaty. Z tego też powodu pojawiają się głosy wskazujące na potrzebę włączenia reguł jurysdykcji wyłącznej do samego rozporządzenia. Przy takim rozwiązaniu nie tylko samo postępowanie w sprawie ENZ byłoby bardziej dostępne, ale również umożliwiałoby elektroniczne sprawdzanie wniosków zmierzających do wydania ENZ.

W przypadku pozostałych potencjalnych pozwanych wszczynanie postępowania w trybie omawianych postępowań wydaje się być skomplikowane, a przewidywane korzyści – w postaci szybkiego uzyskania orzeczenia co do meritum – mogą być mniejsze od wad, polegających na trudnościach związanych z samym wniesieniem pozwu do właściwego sądu a następnie ze skutecznym doręczeniem wydanego w sprawie (choćby w krótkim czasie) orzeczenia.

Brak przymusu adwokackiego

Jakkolwiek żadne z omawianych rozporządzeń nie wprowadziło przymusu adwokackiego (np. w myśl art. 24 i art. 10 rozporządzenia 861/2007 zastępstwo przez adwokata lub innego prawnika nie jest obowiązkowe przy wnoszeniu pozwu przez powoda oraz przy wnoszeniu sprzeciwu przez pozwanego), trudno jednak wyobrazić sobie skuteczne dochodzenie roszczenia w omawianych trybach przez przeciętnego powoda bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Postępowania te są na tyle skomplikowane, jeśli chodzi choćby o właściwość, jurysdykcję, język, że brak przymusu adwokackiego jest tylko pozornym ułatwieniem.

Zdaniem J. Pisulińskiego45 do pozwu o wydanie ENZ można dołączyć wniosek o zwrot kosztów poniesionych przez strony, do którego również mają zastosowanie przepisy krajowe państw członkowskich (art. 98 i n. KPC oraz przepisy dotyczące opłat za czynności adwokackie i za czynności radców prawnych). Natomiast z art. 29 preambuły rozporządzenia 1896/2006 wynika, że do kosztów postępowania wlicza się np. wszelkie koszty wynikające z faktu, że druga strona była reprezentowana przez adwokata lub innego przedstawiciela zawodu prawniczego.

Język

W rozporządzenia 1896/2006, ani w rozporządzeniu 861/2007, nie określono wprost, w jakim języku pozew powinien być wniesiony; każdy właściwy sąd państwa członkowskiego ma możliwość wskazania języka akceptowanego przez ten sąd, może ono wskazać inny niż jego własny język lub język urzędowy (art. 21 ust. 2 lit. b) obu rozporządzeń).

W art. 19 preambuły rozporządzenia 861/2007 stwierdzono, że strona może odmówić przyjęcia dokumentu w momencie doręczania lub przez zwrócenie dokumentu w terminie jednego tygodnia, jeżeli dokument ten nie jest napisany w języku urzędowym państwa członkowskiego, do którego jest skierowany (lub, jeżeli w danym państwie członkowskim obowiązuje więcej niż jeden język urzędowy, w języku urzędowym lub jednym z języków urzędowych miejsca, w którym ma nastąpić doręczenie lub do którego dokument ma być wysłany) lub w języku zrozumiałym dla adresata, lub jeżeli nie towarzyszy mu tłumaczenie na taki język.

Rozporządzenie 861/2007 w art. 6 ust. 1 zaznacza, że pozew, odpowiedź na pozew, powództwo wzajemne, odpowiedź na powództwo wzajemne oraz wszelkie opisy istotnych dokumentów uzupełniających są składane w języku lub jednym z języków sądu lub trybunału. Jeśli jakikolwiek inny dokument otrzymany przez sąd lub trybunał nie jest sporządzony w języku, w którym prowadzone jest postępowanie, sąd lub trybunał może wymagać tłumaczenia takiego dokumentu jedynie w przypadku, gdy tłumaczenie takie jest niezbędne do wydania orzeczenia (art. 6 ust. 2).

Omawiany przepis wskazuje też konsekwencje braku sporządzenia dokumentów we wskazanych w nim językach i stanowi w ust. 3, że w przypadku, gdy strona odmówi przyjęcia dokumentu, dlatego że nie jest on sporządzony w jednym z następujących języków:

a) w języku urzędowym państwa członkowskiego, do którego jest skierowany, lub – jeżeli w tym państwie członkowskim obowiązuje więcej niż jeden język urzędowy – w języku urzędowym lub w jednym z języków urzędowych obowiązujących w miejscu, w którym ma nastąpić doręczenie lub do którego dokument ma być wysłany; lub

b) w języku zrozumiałym dla adresata, sąd lub trybunał powiadamia o tym drugą stronę, po to, aby strona ta dostarczyła tłumaczenie dokumentu.

Doręczenia

Powstaje pytanie o przydatność postępowań transgranicznych w sytuacji wątpliwości co do miejsca pobytu lub siedziby pozwanego, ujawnionej dopiero po wydaniu orzeczenia w ENZ albo po wszczęciu europejskiego postępowania w sprawie drobnych roszczeń.

Ustawodawca europejski radzi sobie z tymi wątpliwościami poprzez art. 19 preambuły rozporządzenia 1896/2006 stanowiąc w nim, że z uwagi na różnice w przepisach postępowania cywilnego w państwach członkowskich, w szczególności dotyczących doręczeń, zachodzi konieczność szczegółowego i dokładnego określenia minimalnych standardów, jakie powinny obowiązywać w ramach postępowania w sprawie europejskiego nakazu zapłaty. W szczególności, w zakresie zachowania tych standardów, sposoby doręczeń oparte na fikcji prawnej nie powinny być uznane za wystarczające w przypadku doręczania europejskiego nakazu zapłaty.

Zakłada się jednocześnie (w art. 20 preambuły rozporządzenia 1896/2006), że wszystkie sposoby doręczenia wymienione w art. 13 i 14 cechuje całkowita pewność (art. 13) albo bardzo wysokie prawdopodobieństwo (art. 14), że doręczany dokument dotarł do adresata. W myśl art. 21 preambuły rozporządzenia 1896/2006, osobiste doręczenie niektórym osobom innym niż pozwany, zgodnie z art. 14 ust. 1 lit. a) i b), powinno być uznane za spełniające wymagania tych przepisów jedynie wtedy, gdy osoby te rzeczywiście przyjęły/otrzymały europejski nakaz zapłaty.

Doręczenie nakazu pozwanemu ma nastąpić według przepisów państwa, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania lub siedziby, w sposób zgodny z minimalnymi standardami określonymi w art. 13, 14 i 15 rozporządzenia 1896/2006 (zob. art. 12 ust. 5). Przepisy art. 13 i 14 rozporządzenia 1896/2006 wyliczają enumeratywnie sposoby doręczeń.

W przepisie art. 13 rozporządzenia 1896/2006 uregulowano doręczenie za potwierdzeniem odbioru przez pozwanego. Europejski Nakaz Zapłaty może zostać doręczony pozwanemu zgodnie z prawem krajowym poprzez:

a) doręczenie osobiste potwierdzone podpisanym przez pozwanego poświadczeniem odbioru, zawierającym datę odbioru;

b) doręczenie osobiste potwierdzone dokumentem podpisanym przez właściwą osobę, która dokonała doręczenia, stwierdzającym, że pozwany otrzymał dokument lub bezpodstawnie odmówił jego przyjęcia, zawierającym datę doręczenia;

c) doręczenie drogą pocztową za podpisanym i zwróconym przez pozwanego poświadczeniem odbioru zawierającym datę odbioru;

d) doręczenie drogą elektroniczną, taką jak faks lub poczta elektroniczna, za podpisanym i zwróconym przez pozwanego poświadczeniem odbioru zawierającym datę odbioru.

Doręczenie bez potwierdzenia odbioru przez pozwanego zostało uregulowane w art. 14 rozporządzenia 1896/2006, stanowiącym w ust. 1, że ENZ może zostać również doręczony pozwanemu zgodnie z prawem krajowym państwa, w którym ma nastąpić doręczenie, w jeden z następujących sposobów:

a) doręczenie osobiste na prywatny adres pozwanego osobie zamieszkałej z pozwanym w tym samym gospodarstwie domowym lub tam zatrudnionej;

b) w przypadku pozwanego prowadzącego działalność gospodarczą lub osoby prawnej, doręczenie osobiste w lokalu przedsiębiorstwa pozwanego osobie zatrudnionej przez pozwanego;

c) złożenie nakazu w skrzynce pocztowej pozwanego;

d) złożenie nakazu w urzędzie pocztowym lub w siedzibie właściwego organu władzy publicznej, za pisemnym powiadomieniem o takim złożeniu pozostawionym w skrzynce pocztowej pozwanego, pod warunkiem, że pisemne powiadomienie wyraźnie określa charakter dokumentu jako dokumentu sądowego lub skutek prawny powiadomienia polegający na uznaniu nakazu za doręczony i rozpoczęciu biegu terminów;

e) doręczenie drogą pocztową bez potwierdzenia zgodnie z ust. 3, gdy pozwany ma adres w państwie członkowskim wydania;

f) drogą elektroniczną, za automatycznym potwierdzeniem dostarczenia, pod warunkiem że pozwany uprzednio wyraźnie zgodził się na taki sposób doręczania.

W myśl art. 15 rozporządzenia 1896/2006, doręczenia zgodnie z art. 13 lub 14 rozporządzenia 1896/2006 można dokonać także przedstawicielowi pozwanego.

Rozporządzenie 1896/2006 w art. 14 ust. 3 reguluje sposób poświadczania doręczenia zgodnie z ust. 1 lit. a), b), c) i d), co następuje poprzez:

a) dokument podpisany przez właściwą osobę, która dokonała doręczenia, wskazujący sposób doręczenia, datę doręczenia; oraz w przypadku gdy nakaz został doręczony osobie innej niż pozwany – nazwisko tej osoby i stosunek, w jakim pozostaje ona do pozwanego; lub

b) potwierdzenie odbioru przez osobę, do rąk której nastąpiło doręczenie, do celów ust. 1 lit. a) i b).

Natomiast rozporządzenia 861/2007 w art. 13 ust. 1 zawiera stwierdzenie, że dokumenty są doręczane drogą pocztową, a ich doręczenie jest poświadczane potwierdzeniem odbioru zawierającym datę doręczenia. Stosownie do art. 13 ust. 2 rozporządzenia 861/2007, jeśli doręczenie zgodnie z ust. 1 nie jest możliwe, dokumenty można doręczyć w jeden ze sposobów określonych w art. 13 lub 14 rozporządzenia (WE) nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych46. Ostatnio wskazane rozporządzenie zawiera przepisy analogiczne do zawartych w art. 13, 14 i 15 rozporządzenia 1896/2006.

Zawarta w omawianych rozporządzeniach regulacja doręczeń wydaje się należycie zabezpieczać prawa pozwanego, zwłaszcza jeśli zwrócimy uwagę na zastrzeżenie, zawarte w art. 14 ust. 2 rozporządzenia 1896/2006, że doręczenie zgodnie z ust. 1 nie jest dopuszczalne, jeżeli nie ma pewności co do adresu pozwanego.

Postanowienia rozporządzenia 1896/2006 stanowią niezależną od prawa krajowego podstawę prawną dla czynności sądu, a nie minimalny standard podlegający implementacji. Taka bezpośrednia skuteczność przepisów o doręczeniach może powodować, że np. sąd polski zastosuje ewentualnie jakiś ze sposobów nieznanych polskiemu KPC47.

Zdaniem J. Pisulińskiego48, nie wszystkie jednak standardy doręczania, określone w art. 13 i 14 rozporządzenia 1896/2006 zapewniają pewność lub wysoki stopień prawdopodobieństwa, że pozwany otrzymał ENZ i odpis pozwu, gdyż np. art. 14 ust. 1 lit. b) rozporządzenia 1896/2006 dopuszcza złożenie tych dokumentów w skrzynce pocztowej, a w lit. e) dopuszcza doręczenie pocztą bez potwierdzenia odbioru. Wobec powyższego sądowi orzekającemu w postępowaniach transgranicznych pozostaje dokładne badanie zastosowanego sposobu doręczenia wydanego przez siebie orzeczenia, by nie doszło do naruszenia praw pozwanego do obrony oraz prawa powoda do sądu i do uzyskania prawomocnego i wolnego od wad orzeczenia w swej sprawie.

Postępowania transgraniczne – zagadnienia szczegółowe

Do postępowania przed polskim sądem w sprawie europejskiego postępowania nakazowego oraz w sprawie drobnych roszczeń, znajdą zastosowanie przepisy cytowanych wyżej rozporządzeń WE, rozporządzenie 1896/2006 oraz rozporządzenie 861/2007, a także przepisy art. 50515 do 50527 KPC.

Postępowanie w sprawie wydania ENZ ustanowione zostało w celu dochodzenia bezspornych roszczeń pieniężnych o oznaczonej kwotowo wysokości (bez ograniczenia wysokości kwoty), które są wymagalne w chwili wniesienia pozwu o wydanie europejskiego nakazu zapłaty (art. 4 rozporządzenia 1896/2006). Natomiast europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń ma zastosowanie do transgranicznych spraw cywilnych i gospodarczych bez względu na rodzaj sądu lub trybunału, w przypadku gdy wartość przedmiotu sporu, z wyłączeniem wszystkich odsetek, wydatków i nakładów, nie przekracza 2000 euro w momencie wpłynięcia formularza pozwu do właściwego sądu lub trybunału (art. 2 ust. 1 rozporządzenia 861/2007).

W europejskim postępowaniu nakazowym dochodzić można roszczeń pieniężnych o oznaczonej wysokości, natomiast w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń dochodzić można roszczeń nie tylko pieniężnych, jednak wartość przedmiotu sporu, z wyłączeniem wszystkich odsetek, wydatków i nakładów, nie może przekraczać 2000 euro w chwili wpływu pozwu do właściwego sądu.

Jeżeli dochodzone roszczenie jest innego rodzaju niż pieniężne, należy podać szacunkową wartość roszczenia oraz ewentualnie zgłosić dodatkowe roszczenia w celu uzyskania odszkodowania, gdy nie można zaspokoić pierwotnego roszczenia.

Zgodnie z założeniami (art. 8 preambuły rozporządzenia 861/2007), europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń powinno uprościć oraz przyspieszyć przebieg postępowań spornych, dotyczących drobnych roszczeń w sprawach transgranicznych, a także zmniejszyć koszty, poprzez udostępnienie fakultatywnego narzędzia uzupełniającego istniejące możliwości przewidziane w prawie poszczególnych państw członkowskich, które to prawo pozostanie nienaruszone.

Mając na uwadze krajowe doświadczenia co do zakresu znaczeniowego pojęcia oraz dochodzenia roszczeń prostych i drobnych, trudno jednak zakładać, że dochodzone w sprawach drobnych roszczenia rzeczywiście będą łatwe do osądzenia i szybko doprowadzą do uzyskania prawomocnego orzeczenia. Jakkolwiek wartość przedmiotu sporu w sprawach z rozporządzenia 861/2007, z wyłączeniem wszystkich odsetek, wydatków i nakładów, nie może przekraczać 2000 euro, to jednak w kwocie tej mogą mieścić się roszczenia niezwykle skomplikowane, trudne, wątpliwe. Ponadto, czym innym jest wydanie orzeczenia, które stosunkowo często nastąpić może w krótkim terminie (w zasadzie w każdej sprawie), od uprawomocnienia się tego orzeczenia, co nastąpi szybko tylko wtedy, gdy pozwany go nie zaskarży. Powodowi nie zależy przecież na uzyskaniu jakiegokolwiek orzeczenia, ale na uzyskaniu prawomocnego, prawidłowego, wolnego od wad orzeczenia kończącego postępowanie w jego sprawie.

Roszczenie dochodzone w postępowaniu w sprawie europejskiego nakazu zapłaty nie musi być wyrażone wyłącznie w walucie obowiązującej w państwach członkowskich, nie wprowadzono ograniczenia kwotowego roszczenia: roszczenia pieniężne o oznaczonej wysokości mogą być dochodzone w tym postępowaniu niezależnie od swojej wysokości. Wyłączone jest dochodzenie roszczeń, których wysokość miałaby być określona dopiero przez biegłego, jak też roszczeń z tytułu zobowiązań pozaumownych. Nie jest dopuszczalne w tym postępowaniu żądanie ustalenia49. Faktyczna bezsporność wyraża się w tym, że strona przeciwna nie złoży sprzeciwu przeciwko ENZ. O bezsporności można mówić dopiero post factum, tzn. dopiero wtedy, gdy pozwany nie wniósł sprzeciwu od nakazu zapłaty.

Warto zaznaczyć, jako atut omawianego postępowania, że w myśl art. 17 rozporządzenia 1896/2006, dochodzenie przez powoda roszczenia przy wykorzystaniu postępowania w sprawie europejskiego nakazu zapłaty pozostaje zgodnie z prawem krajowym bez uszczerbku dla jego sytuacji w toku dalszego zwykłego postępowania cywilnego. Przekazanie sprawy do zwykłego postępowania cywilnego w rozumieniu ust. 1 rozporządzenia 1896/2006 podlega prawu państwa członkowskiego wydania. Powód jest informowany o tym, czy pozwany wniósł sprzeciw i czy nastąpiło przekazanie sprawy do zwykłego postępowania cywilnego.

Warto zaznaczyć, jako atut omawianego postępowania, że w myśl art. 17 rozporządzenia 1896/2006, dochodzenie przez powoda roszczenia przy wykorzystaniu postępowania w sprawie europejskiego nakazu zapłaty pozostaje zgodnie z prawem krajowym bez uszczerbku dla jego sytuacji w toku dalszego zwykłego postępowania cywilnego. Przekazanie sprawy do zwykłego postępowania cywilnego w rozumieniu ust. 1 rozporządzenia 1896/2006 podlega prawu państwa członkowskiego wydania. Powód jest informowany o tym, czy pozwany wniósł sprzeciw i czy nastąpiło przekazanie sprawy do zwykłego postępowania cywilnego.

Przepis art. 50519 § 4 KPC przewiduje, że w przypadku, gdy powód w załączniku do pozwu lub w późniejszym piśmie procesowym złożonym do czasu wydania europejskiego nakazu zapłaty (por. art. 7 ust. 4 rozporządzenia 1896/2006) poinformował sąd, że w razie wniesienia sprzeciwu przez pozwanego sprzeciwia się skierowaniu sprawy do zwykłego postępowania cywilnego, sąd umarza postępowanie, orzekając o kosztach jak przy cofnięciu pozwu.

Ponieważ postanowienie sądu stanowi orzeczenie kończące europejskie postępowanie nakazowe, nie zaś krajowe postępowanie cywilne, kontrowersyjna może być kwestia dopuszczalności zażalenia na postanowienia sądu. Wykładnia gramatyczna art. 26 rozporządzenia 1896/2006 przemawia za dopuszczeniem zaskarżenia postanowienia sądu zażaleniem na podstawie art. 394 § 1 KPC w zw. z art. 26 rozporządzenia 1896/200650.

Zakres spraw cywilnych i handlowych, które mogą być dochodzone w ramach postępowania w sprawie ENZ, obejmuje również roszczenia dochodzone ze stosunku pracy (np. zapłata wynagrodzenia za pracę przez pracodawcę), co zapewne znacząco przyczyni się do wzrostu zainteresowania dochodzeniem tych roszczeń w omawianym trybie. Mobilność pracowników, jak również i pracodawców, może zmuszać do wykorzystania postępowania w sprawach transgranicznych właśnie do dochodzenia roszczeń ze stosunku pracy. Ten zakres zastosowania omawianej instytucji należy uznać za pożądany.

Rozporządzenie 1896/2006 nie ma zastosowania do roszczeń wynikających ze zobowiązań pozaumownych, chyba że są one przedmiotem umowy (ugody pozasądowej) między stronami, nastąpiło uznanie długu albo dotyczą oznaczonych długów, wynikających ze współwłasności mienia51. Jakkolwiek rozporządzenie nie może mieć zastosowania do roszczeń z tytułu dostarczania środków utrzymania (alimentów), to jednak J. Pisuliński52, uważa, że w omawianym trybie mogą być dochodzone zaległe alimenty, których wysokość została ustalona w umowie. Dopuszczalność dochodzenia alimentów (zaległych, których wysokość została określona w umowie) w trybie postępowania w sprawie ENZ niewątpliwie pozytywnie wpłynęłaby na możliwość stosowania tego trybu dochodzenia roszczeń. Zaakceptować należałoby umożliwienie dochodzenia tego typu roszczeń w drodze ENZ.

Pozostałe wyłączenia spraw z postępowania w sprawie ENZ, określone w art. 2 ust. 2 rozporządzenia 1896/2006, nie budzą wątpliwości i raczej nie będą mieć wpływu na jego stosowanie w praktyce sądowej.

W rozporządzeniu 861/2007 zakres stosowania rozporządzenia znajduje się w art. 2. Ustawodawca zdecydował się na wyłączenie dochodzenia w trybie postępowania w sprawie drobnych roszczeń spraw z zakresu prawa pracy (patrz art. 2 ust. 2 lit. f) rozporządzenia 861/2007). Pozornie jest to wada regulacji, ale mając na uwadze, że uprawniony może skorzystać z postępowania w sprawie ENZ i uzyskać nakaz bez przeprowadzania postępowania dowodowego (które w postępowaniu w zakresie drobnych roszczeń jest dopuszczalne), stanowisko to jest usprawiedliwione.

Uproszczenie postępowania w sprawie europejskiego postępowania nakazowego polega, tak samo jak w istniejącym już w KPC postępowaniu nakazowym i upominawczym, na wydaniu przez sąd orzeczenia bez konieczności przesłuchania dłużnika. Na mocy tego orzeczenia dłużnik jest wezwany do uregulowania lub zakwestionowania zasądzonego roszczenia pieniężnego w określonym terminie. W sytuacji braku reakcji dłużnika, nakaz zapłaty staje się sądowym tytułem egzekucyjnym.

Natomiast w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń, umożliwienie pozwanemu wniesienia odpowiedzi na pozew jest koniecznym warunkiem wydania orzeczenia kończącego postępowanie. Rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym. Sąd może wyznaczyć rozprawę w przypadkach wskazanych w przepisach odrębnych (art. 50523 KPC). W postępowaniu tym dopuszczalne jest przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków oraz z przesłuchania stron. W myśl art. 50525 § 1 KPC, świadek składa zeznanie na piśmie, jeżeli sąd tak postanowi. W takim przypadku świadek składa przyrzeczenie przez podpisanie tekstu przyrzeczenia. Świadek obowiązany jest złożyć tekst zeznania w sądzie w terminie wyznaczonym przez sąd.

Również przesłuchanie strony następuje na piśmie, jeżeli sąd tak postanowi. W takim wypadku nie stosuje się przepisu art. 303 (art. 50525 § 2) KPC. Przepis ten stanowi istotne novum jeśli chodzi o rozpoznawanie spraw, należących do procesu cywilnego. Ustawodawca nie określił, w jakim języku ma być przeprowadzony dowód z zeznań świadka i przesłuchania strony, bez wątpienia złożenie zeznań w języku innym niż język urzędowy kraju sądu właściwego, może wpłynąć na czas trwania postępowania w sprawie.

Wydział sądu powszechnego, do którego należy rozpoznanie konkretnej sprawy, określa się zgodnie z jego właściwością funkcjonalną. Jakkolwiek w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu ENZ nie stosuje się przepisów innych postępowań odrębnych, wydaje się dopuszczalna właściwość funkcjonalna sądów pracy i sądów gospodarczych. W sprawach z zakresu drobnych roszczeń, z uwagi na wyłączenie z ich zakresu spraw z zakresu prawa pracy, właściwość sądów pracy nie znajdzie zastosowania.

Jeżeli powód wybiera postępowanie ENZ, ale sprawa kwalifikuje się według polskich przepisów do rozpoznania w postępowaniu odrębnym w sprawach pracy albo gospodarczych, zostanie ona rozpoznana w myśl przepisów o ENZ, lecz przez sąd pracy albo gospodarczy.

Przepis art. 50518 § 1 KPC stanowi, że jeżeli europejski nakaz zapłaty, zgodnie z przepisami odrębnymi, może zostać wydany tylko co do części roszczenia i powód wyraża na to zgodę, sprawę co do pozostałej części roszczenia sąd rozpoznaje we właściwym trybie. W przypadkach wskazanych w ustawie sąd rozpoznaje sprawę według przepisów o postępowaniach odrębnych, z wyłączeniem przepisów o postępowaniu nakazowym i upominawczym.

Treść przepisu wskazuje na możliwość rozpoznawania spraw o wydanie Europejskiego Nakazu Zapłaty nie tylko w postępowaniu gospodarczym, ale i w postępowaniu w sprawach pracowniczych. Jeżeli powód wniesie pozew do sądu polskiego – do „zwykłego” wydziału cywilnego, a ten stwierdzi właściwość sądu pracy czy sądu gospodarczego, z urzędu przekaże tę sprawę sądowi właściwemu na podstawie art. 200 § 1 KPC.

Polski ustawodawca precyzuje jednak w art. 50518 § 2 KPC, że w przypadku, o którym mowa w § 1, jeżeli sąd rozpoznaje sprawę według przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, przewodniczący wyznacza termin, w którym powód jest obowiązany w piśmie procesowym podać wszystkie twierdzenia oraz dowody na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba, że wykaże, iż ich powołanie w wyznaczonym terminie nie było możliwe, albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Przepis art. 47912 § 1 zd. 2 stosuje się. Wraz z odpisem pozwu pozwanemu doręcza się odpis pisma procesowego powoda.

Ustawodawca zrezygnował zatem z precyzowania sytuacji, o której mowa w art. 50518 § 1 KPC, gdy sąd rozpoznaje sprawę w postępowaniu zwykłym oraz w postępowaniu w sprawach pracowniczych. Nie świadczy to bynajmniej o niedopuszczalności rozpoznania sprawy w ostatnio wymienionych postępowaniach, ale o zbędności doprecyzowania takich sytuacji.

Pozew o wydanie Europejskiego Nakazu Zapłaty musi zostać opłacony przy zastosowaniu przepisów prawa polskiego, jednakże wysokość opłat za wniesienie pozwu o wydanie ENZ, jak i za postępowanie zwykłe, toczące się na skutek wniesienia sprzeciwu, nie mogą przekraczać łącznie opłat sądowych, określonych przez prawo krajowe dla zwykłego postępowania, które nie jest poprzedzone postępowaniem w sprawie ENZ (art. 25 ust. 1 rozporządzenia 1896/2006). Zgodnie z art. 25 ust. 2 rozporządzenia 1896/2006 opłaty sądowe obejmują opłaty i należności na rzecz sądu, których kwota jest ustalana zgodnie z prawem krajowym. Do pozwu można dołączyć wniosek o zwolnienie od kosztów, co do których zastosowanie znajdą przepisy krajowe państwa, w którym ma siedzibę sąd rozpoznający sprawę.

Referendarz sądowy nie będzie mógł zasądzić roszczenia w postępowaniu z zakresu rozporządzenia 861/2007, choć będzie mógł wydać nakaz zapłaty w europejskim postępowaniu nakazowym, co wynika stąd, że w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń orzeczenie kończące postępowanie w sprawie ma postać wyroku. Referendarz sądowy może jednak wydawać zarzą­dzenia w tym postępowaniu (art. 50522 § 2 KPC).

Rozpoznanie sprawy w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń następuje na posiedzeniu niejawnym. Sąd może wyznaczyć rozprawę w przypadkach wskazanych w przepisach odrębnych (art. 50523 KPC). Natomiast w postępowaniu o wydanie ENZ rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest regułą.

Podsumowanie

Podsumowując należy uznać, że wprowadzenie omawianych postępowań jest istotne z punktu widzenia potencjalnych powodów, zwłaszcza, że oba postępowania mają na celu realizację zasad znanych polskiemu postępowaniu cywilnemu. Polskie sądy nie powinny mieć większych problemów ze stosowaniem przepisów o postępowaniach transgranicznych, choć bez wątpienia początki zawsze bywają trudne. Praktyce sądowej i doświadczeniu sędziów pozostawić należy stosowanie art. 16 preambuły rozporządzenia 1896/2006 dotyczące eliminowania roszczeń w sposób oczywisty nieuzasadnionych53. Pamiętać należy jednocześnie o wymaganiu ustawodawcy europejskiego, że pojęcie „oczywiście bezzasadne” powinno zostać określone przez prawo krajowe (art. 13 preambuły rozporządzenia 861/2007). Kwestie te są jednak na tyle istotne, że zajęcie się nimi przekraczałoby ramy niniejszego opracowania.


1 Można to łatwo zaobserwować porównując francuski i niemiecki kodeks postępowania cywilnego

2 Dz.Urz. L Nr 143 z 30.4.2004 r., s. 15; dalej jako: rozporządzenie 805/2004.

3 Zob. bliżej na ten temat: K. Weitz, Europejski tytuł egzekucyjny dla roszczeń bezspornych, Warszawa 2009, s. 19 i n. oraz M. Arciszew­ski, Europejski Tytuł Egzekucyjny w teorii i praktyce, Warszawa 2007, s. 3 i n.

4 Dz.Urz. C Nr 27 z 26.1.1998 r., s. 1; dalej jako: Konwencja brukselska.

5 Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132; dalej jako: Konwencja z Lugano.

6 Dz.Urz. L z 2001 r. Nr 12 z 22.12.2001 r., s. 1; dalej jako: rozpo­rządzenie 44/2001.

7 Bliżej na ten temat: K. Weitz, op. cit., s. 30 i n., M. Arciszewski, op. cit., s. 10 i n.

8 Bliżej na ten temat: M. Arciszewski, op. cit., s. 8 i n.

9 Dalej jako: ETE.

10 K. Weitz, op. cit., s. 59 i n.

11 Bliżej na ten temat: K. Weitz, op. cit., s. 62 i n.; M. Arciszewski, op. cit., s. 13 i n.

12 K. Weitz, op. cit., s. 81.

13 Ibidem, s. 94 i n.

14 Tak m.in. A. Marciniak [w:] kodeks postępowania cywilnego. T. II. Komentarz, Warszawa 2006, s. 687 oraz M. Arciszewski, op. cit., s. 49.

15 Tak m.in. A. Jakubecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 1179; K. Weitz, op. cit., s. 104.

16 K. Weitz, op. cit., s. 104 i n.

17 K. Weitz, op. cit., s. 107.

18 Ibidem, s. 110.

19 Ibidem, s. 135.

20 A. Harast, Nadawanie zaświadczenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego, MoP Nr 2/2009, s. 70.

21 Ibidem, s. 71.

22 Dz.U. Nr 66, poz. 466.

23 A. Harast, op. cit., s. 69; K. Weitz, op. cit., s. 269 i n.

24 Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.; dalej jako: KSCU.

25 K. Weitz, op. cit., s. 285 i n.

26 Ibidem.

27 Ibidem, s. 287

28 K. Weitz, op. cit., s. 307 i n.

29 Ibidem, s. 310.

30 Ibidem.

31 Ibidem, s. 346 i n.

32 Bliżej na ten temat: M. Muliński, Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności krajowemu tytułowi egzekucyjnemu, Warsza­wa 2005.

33 Dz.U. Nr 234, poz. 1571.

34 Dz.Urz. L Nr 399 z 30.12.2006 r., s. 1; dalej jako: rozporządzenie 1896/2006.

35 Dz.Urz. L Nr 199 z 31.7.2007 r., s. 1; dalej jako: rozporządzenie 861/2007.

36 Zob. na ten temat Ł. Goździaszek, Europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń, MoP Nr 9/2009, s. 477.

37 Na ten temat zob. szczegółowo np. J. Pisuliński, Europejski nakaz zapłaty, EPS Nr 1/2008, s. 4.

38 Tak samo Ł. Goździaszek, Europejskie..., op. cit., s. 477; na ten temat zob. też M. Arciszewski, Europejski Nakaz Zapłaty, MoP Nr 1/2008, s. 7 i n.

39 Szczegółowo na temat realizacji zasady równości w toku postępowania cywilnego zob. A. Góra-Błaszczykowska, Zasada równości stron w procesie cywilnym, Warszawa 2008.

40 Decyzja Rady z 28.5.2001 r. ustanawiająca Europejską Sieć Sądową w sprawach cywilnych i handlowych, Dz.Urz. L Nr 174 z 27.6.2001 r., s. 25–31.

41 Dz.Urz. L Nr 12 z 16.1.2001 r., s. 1; dalej jako: rozporządzenie 44/2001.

42 T. Ereciński [w:] J. Ciszewski, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. IV, cz. V, Warszawa 2006, s. 363–364.

43 Tak A. Harast, Europejski Nakaz Zapłaty – cz. I, MoP Nr 16/2008, s. 854 i n.

44 Szczegółowo na ten temat zob. M. Radwan, Badanie jurysdykcji w postępowaniu cywilnym – uwagi na tle praktycznym, EPS Nr 2/2009, s. 20–23.

45 J. Pisuliński, Europejski…, op. cit., s. 6.

46 Dz.Urz. L Nr 143 z 30.4.2004 r., s. 15–39.

47 Tak A. Harast, Europejski Nakaz Zapłaty – cz. II, MoP Nr 17/2008, s. 912.

48 J. Pisuliński, Europejski…, op. cit., s. 10.

49 J. Pisuliński, Europejski…, op. cit., s. 5.

50 Tak P. Telenga [w:] J. Bodio, T. Demendecki, A. Jakubecki, O. Mar­cewicz, P. Telenga, M. Wójcik, Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX/el Komentarz bieżący do art. 50515 KPC.

51 J. Pisuliński, Europejski…, op. cit., s. 6.

52 Ibidem, s. 7.

53 Na ten temat zob. J. Pisuliński, Orzeczenia sądu w europejskim postępowaniu nakazowym, EPS Nr 1/2009, s. 5–8.