Eliminacja abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej umowy kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego

- glosa

Monitor Prawniczy | 2/2020
Moduł: prawo cywilne, prawo handlowe
DOI: 10.32027/MOP.20.2.5
Marcin Szymański

1. Mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną.
2. Eliminacja klauzuli indeksacyjnej nie prowadzi do unieważnienia umowy, ani też nie wymaga zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego innym – możliwe jest funkcjonowanie umowy stron również po wyeliminowaniu z niej klauzuli indeksacyjnej. Do ewentualnego zastąpienia kwestionowanych postanowień umownych innymi, musiałoby dojść jedynie wówczas, gdyby po wyeliminowaniu klauzuli abuzywnej nie było możliwe dalsze obowiązywanie umowy, zaś konsument mógłby zostać narażony na szczególnie niekorzystne konsekwencje, choćby w postaci rozwiązania umowy (np. wyrok TSUE z 26.3.2019 r. w sprawach C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi oraz Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez). Tego rodzaju sytuacja w niniejszej sprawie z pewnością jednak nie występuje. Uznając za prawidłowy pogląd, że eliminacja klauzuli umownej uznanej za bezskuteczną nie może prowadzić do zmiany charakteru stosunku prawnego łączącego strony, tj. granicą, której przekroczenie uzasadnia interwencję sądu, jest sprzeczne z naturą stosunku (art. 3531 KC) ukształtowanie umowy (np. wyrok SN z 14.5.2015 r., II CSK 768/14, OSNC Nr 11/2015, poz. 132), należy uznać, że wartość świadczenia powinna być bezpośrednio określona w złotych polskich. Taki wniosek wynika bowiem z wyeliminowania z umowy wszelkich przeliczników na walutę obcą. Równocześnie brak podstaw, by modyfikować określenie ceny kredytu1.

Wyrok SN z 4.4.2019 r., III CSK 159/17, Legalis


1. Eliminacja abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej nie doprowadzi do upadku umowy w pozostałym zakresie. Dla oceny tej kwestii nie ma bezpośredniego znaczenia fakt, że wymieniona klauzula określała świadczenie główne stron. Należy wprawdzie przyznać, że eliminacja postanowienia określającego takie świadczenie częściej prowadzić będzie do upadku umowy w całości niż eliminacja postanowienia niezwiązanego ze świadczeniem głównym, ale fakt ten sam w sobie jest bez znaczenia, jeżeli na podstawie pozostałych postanowień możliwe jest określenie praw i obowiązków stron. W stanie faktycznym sprawy było to możliwe, gdyż umowa po eliminacji klauzul abuzywnych nadal zawiera wszystkie elementy konieczne dla określenia treści stosunku prawnego, a w szczególności kwotę kredytu w złotych, okres kredytowania i terminy spłaty oraz wysokość oprocentowania. 2. Eliminacja abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej nie prowadzi do zmiany wysokości i zasad ustalania oprocentowania. W praktyce oznacza to, że kredyt oprocentowany jest w dalszym ciągu według stosowanych na ogół dla CHF stawek LIBOR, mimo że z umowy wyeliminowane zostaje wszelkie powiązanie wysokości świadczeń z walutą inną niż polska. Nie ma tu znaczenia fakt, że Bank najprawdopodobniej nie ustaliłby wysokości oprocentowania kredytu złotowego według stawki LIBOR, gdyby był świadomy abuzywności klauzuli waloryzacyjnej. Kryterium hipotetycznej woli stron mogłoby mieć znaczenie na tle art. 58 § 3 KC, którego – jak wyżej wskazano – nie można stosować w odniesieniu do skutków eliminacji niedozwolonych postanowień umownych2.

Wyrok SN z 9.5.2019 r., I CSK 242/18, Legalis




Abstract:


Eliminacja abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej umowy kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego

Glosa odnosi się do wyroków SN z 4.4.2019 r., III CSK 159/17, Legalis oraz 9.5.2019 r., I CSK 242/18, Legalis, w których SN zajął jednolite stanowisko odnośnie cech charakteryzujących konstrukcję prawną umowy o kredyt indeksowany do kursu waluty obcej, przesłanek uzasadniających uznanie zamieszczonych w tego rodzaju umowie postanowień dotyczących indeksacji (tzw. klauzuli indeksacyjnej) za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 KC oraz konsekwencji eliminacji tych postanowień z umowy. W obu powyższych wyrokach SN słusznie stwierdził, iż umowa o kredyt indeksowany do kursu waluty obcej to umowa o kredyt udzielony w walucie polskiej, do której wprowadzono postanowienia uzależniające wysokość, spełnianego przez kredytobiorcę w walucie polskiej świadczenia, od kursu waluty obcej. Klauzula indeksacyjna jest w tym przypadku elementem umowy wpływającym na wysokość świadczenia pieniężnego kredytobiorcy. Na aprobatę zasługuje również stanowisko SN, iż klauzula indeksacyjna, klauzula, która nie określa w sposób szczegółowy sposobu ustalania kursu waluty indeksacji, pozostawiając bankowi swobodę w tej kwestii jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 3851 § 1 KC. W sposób przekonujący SN wyjaśnił również, dlaczego eliminacja z umowy kredytu abuzywnej klauzuli indeksacyjnej nie prowadzi do nieważności całej umowy kredytu, która wiąże dalej z niezmienionym oprocentowanie jednak bez mechanizmu indeksacji. Wątpliwości budzi jedynie pogląd SN, że tak zdefiniowana klauzula indeksacyjna określa główne świadczenie stron, chociaż w ramach konstrukcji prawnej umowy o kredyt indeksowany klauzula ta modyfikuje jedynie wysokość świadczenia kredytobiorcy, która może być ustalona również w przypadku gdy klauzula indeksacyjna okaże się abuzywna i z tej przyczyny bezskuteczna. Pomimo tej wątpliwości glosowane wyroki stanowią cenną wskazówkę co do sposobu rozwiązania problemu abuzywnych klauzul indeksacyjnych w umowach kredytu. Słowa kluczowe: postanowienia niedozwolone, dyrektywa 93/13/EWG, klauzule abuzywne, umowa kredytu, umowa o kredyt indeksowany do kursu waluty obcej, kontrola incydentalna umów, konsumenci, indeksacja, waloryzacja walutowa, klauzula indeksacyjna, klauzula waloryzacyjna, główny przedmiot umowy

Elimination of the abusive indexation clause from a Swiss franc indexed credit agreement

The gloss to the Supreme Court judgments of 4 April 2019, III CSK 159/17, Legalis, and of 9 May 2019, I CSK 242/18, Legalis, in which the Court took a uniform position as regards the characteristics of the legal construction of a foreign currency exchange rate indexed credit agreement, the prerequisites justifying for recognizing the indexation clause included in such an agreement as impermissible within the meaning of Art. 3851 § 1 of the Civil Code and the consequences of eliminating such provisions from the agreement. In both of the abovementioned judgements the Court rightly found that a foreign currency exchange rate indexed credit agreement is in fact a credit granted in the Polish currency to which a provision relating the amount of payment made by the borrower in the Polish currency to the foreign currency rate of exchange. In this case, the indexation clause is an element of the agreement which affects the amount to be paid by the borrower. One should also approve of the Court’s position that the indexation clause which does not specify the manner in which the indexation currency rate is to be determined and leaves this matter to the discretion of the bank is in fact an impermissible clause within the meaning of Art. 3851 § 1. The Court also convincingly explained why elimination of the abusive indexation clause from a credit agreement does not invalidate the entire agreement, which continues to be binding with unchanged interest rate, though without the indexation mechanism. Doubts are only aroused by the Supreme Court’s view that so defined indexation clause specifies main performances of the parties though within the legal construction of an indexed credit agreement that clause merely modifies the amount to be paid by the borrower, which may be determined also when the indexation clause turns out to be abusive and therefore ineffective. Despite that doubt, the commented judgments provide a valuable recommendation as to how the problem of abusive indexation clauses in credit agreements is to be resolved. Key words: impermissible clauses, Directive 93/13/EEC, abusive clauses, credit agreement, foreign currency exchange rate indexed credit agreement, incidental control of agreements, consumers, indexation, foreign currency indexation, indexation clause, main subject of the agreement.