Cel ustawy jako źródło jej mocy wstecznej – uwagi na tle orzecznictwa

Monitor Prawniczy | 23/2019
Moduł: prawo cywilne
DOI: 10.32027/MOP.19.23.4
Beata Janiszewska

I. Zagadnienie celu ustawy jako źródła jej mocy wstecznej było od lat przedmiotem zainteresowania orzecznictwa. Sprzyjała temu postawa ustawodawcy, któremu nieobca jest praktyka pomijania przepisów intertemporalnych, pozwalających na rozwiązanie kwestii stosowania ustawy w czasie w sposób modelowy, odpowiadający wzorcom przyjętym w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z 20.6.2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej”1. Brak takich przepisów, mimo potrzeby każdorazowego określania czasowych ram stosowania znowelizowanego prawa, rodzi konieczność samodzielnej oceny, która z reguł intertemporalnych jest w danym przypadku właściwa. Szczególne trudności powstają wówczas, gdy z różnych przyczyn niewykluczona okazuje się perspektywa wstecznej mocy ustawy, jednak prawodawca nie wyraził takiej woli w sposób jednoznaczny, ograniczający proces wykładni do odczytania „brzmienia ustawy”, czyli do poprzestania zasadniczo na wynikach wykładni językowej. Badanie „celu” pojawia się w opisanym przypadku w dwóch odsłonach: w ramach wsparcia argumentami teleologicznymi wniosków wynikających z językowej interpretacji przepisów (czyli nadal w toku oceny „brzmienia ustawy”) albo w związku z rozważeniem, czy sam „cel ustawy” wskazuje na jej retroaktywną moc, mimo że wnioski takie nie wynikają z brzmienia przepisów. Wobec użycia w art. 3 KC spójnika „lub”, oznaczającego alternatywę łączną, nie budzi większych wątpliwości możliwość wywodzenia retroaktywnego działania nowego prawa zarówno z brzmienia, jak i celu ustawy. Zastrzeżenia wywołał natomiast pogląd, który źródła mocy wstecznej upatrywał w samym celu, gdy jednocześnie brzmienie przepisów nie dawało wyrazu retroaktywnym zamierzeniom prawodawcy2. Przeciwko przydaniu takiej mocy „celowi ustawy” wypowiedział się SN w wyroku z 26.1.2006 r., II CK 374/053, wskazując na nieostrość tego pojęcia i ryzyko dokonywania przez sądy arbitralnych ocen retroaktywności. Przywołane zostało również stanowisko TK, że w przypadku wstecznego działania ustawy „odstępstwo zawsze powinno wynikać z samej treści ustawy” (orzeczenia TK z 28.5.1986 r., U 1/864, i z 8.11.1989 r., K 7/895). Te argumenty, jak i wskazanie na derogację art. 3 in fine KC6 wskutek desuetudo, nie przekonują jednak do odrzucenia poglądu, który w „celu ustawy” dostrzega efektywny środek przydania jej mocy wstecznej7.




Summary:

The aim of a legal act as a source of its retroaction – remarks based on case law
The article discusses the issue of admissibility of recognizing the “aim of an act” as a source of its retroaction. Such a possibility was questioned in the Supreme Court jurisdiction (SC judgement of 26 January 2006, II CK 374/05) despite the fact that Art. 3 of the Civil Code provides that the ban on retroaction should be derogated from not only when it follows from the wording of an act but also from its aim. The article criticises the arguments supporting the SC opinion which refer to the rule of law, the risk of arbitrariness in the judicial application of Art. 3 in fine of the Civil Code, as well as the basis for finding desuetude to the extent in which this provision is linked with the aim of a law by the possibility of its retroaction.
Key words: retroaction, aim of a law, rule of law, desuetude Słowa kluczowe: retroakcja, cel ustawy, zasada państwa prawnego, desuetudo