Ustanowienie drogi koniecznej a zgoda wojewódzkiego konserwatora zabytków

A A A

Samo ustanowienie służebności drogi koniecznej (art. 145 KC) nie oznacza zmiany przeznaczenia zabytku wpisanego do rejestru lub sposobu korzystania z tego zabytku w rozumieniu art. 36 ust. 1 pkt 9 ustawy z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. jedn.: Dz.U. z 2020 r. poz. 282 ze zm.; dalej jako: OchrZabU) – stwierdził Sąd Najwyższy.

Stan faktyczny

J.S. wyremontował znajdującą się na terenie należącej do niego nieruchomości, zlokalizowanej na obszarze wpisanego do rejestru zabytków układu urbanistycznego, XIX-wieczną bramę, która prowadzi na podwórko należące również do sąsiedniej działki pozbawionej innego dojazdu, a po wymianie zamków nie przekazał kluczy A.Z. i M.Z. właścicielom sąsiedniej kamienicy, w której prowadzą oni firmę usługową. Sąd I instancji uwzględnił wniosek o ustanowienie drogi koniecznej zasądzając przy tym na rzecz J.S. wynagrodzenie w kwocie 10 tys. zł. Jednak właściciel nieruchomości obciążonej domagał się zniesienia służebności, a następnie ustalenia jej wygaśnięcia, mimo że nie odpadły przesłanki ustanowienia drogi koniecznej dla nieruchomości władnącej, nie uzyskała ona bowiem alternatywnego dostępu do drogi publicznej. Następnie w postępowaniu wszczętym z inicjatywy A.Z. i M.Z. Sąd stwierdził, że już 31.12.2013 r. nabyli oni przez zasiedzenie służebność gruntową przechodu i przejazdu poprzez działkę odpowiadającą parceli budowlanej. J.S. zaskarżył to orzeczenie dowodząc, że brama ulega stopniowemu zniszczeniu, gdy przejeżdżają nią samochody, zaś biegły i wojewódzki konserwator zabytków negatywnie ocenili skutki ruchu pojazdów dla ochrony wyremontowanej bramy.

Pytanie prawne

Sąd II instancji powziął wątpliwości związane z zabytkowym charakterem układu urbanistycznego i skierował do SN pytanie prawne o następującej treści: „Czy obciążenie służebnością drogi koniecznej – przejazdu i przechodu – nieruchomości zlokalizowanej na obszarze wpisanego do rejestru zabytków układu urbanistycznego wymaga uprzedniego uzyskania pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków w trybie art. 36 ust. 1 pkt 9 OchrZabU?”.


Powołując się na orzecznictwo NSA, w uzasadnieniu postanowienia wskazano, że wpisanie do rejestru zabytków układu urbanistycznego jest wpisem obszarowym, a nie indywidualnym, co oznacza, że ochronie prawnej podlegają wszystkie znajdujące się na tym obszarze obiekty. Inny natomiast jest tylko zakres ochrony takich obiektów niż obiektów wpisanych indywidualnie do rejestru zabytków. W przypadku wpisu obszarowego ochronie podlegają zewnętrzne cechy obiektów. W przypadku wpisu indywidualnego ochrona jest szersza, gdyż obejmuje również wnętrze obiektu, co oznacza, że zezwoleń konserwatora zabytków wymagają również prace budowlane prowadzone wewnątrz budynku wpisanego indywidualnie do rejestru zabytków (zob. wyrok NSA z 29.12.2011 r., II OSK 2152/10, Legalis; wyrok NSA z 16.6.2011 r., II OSK 1599/10, Legalis). W rezultacie przyjmuje się, że do zastosowania art. 36 ust. 1 pkt 1 i 11 OchrZabU nie jest konieczne, aby obiekt był objęty indywidualnym wpisem do rejestru zabytków, jeśli ochroną objęty jest cały układ urbanistyczny, który tworzą wchodzące w jego skład elementy, np. budynki (zob. wyrok NSA z 4.4.2017 r., II OSK 2003/15, Legalis; wyrok NSA z 18.6.2013 r., II OSK 427/12, Legalis). W ocenie sądu II instancji brak jakichkolwiek podstaw do odmiennego traktowania sytuacji opisanych w pozostałych punktach art. 36 ust. 1 OchrZabU, które nie różnią się jakościowo od sytuacji opisanych w powołanym orzecznictwie. W rezultacie należałoby uznać, że działania opisane w art. 36 ust. 1 pkt 9 OchrZabU, czyli zmiana przeznaczenia zabytku wpisanego do rejestru lub sposobu korzystania z tego zabytku, wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków, nawet jeśli nieruchomość będąca przedmiotem takich działań nie została indywidualnie wpisana do rejestru zabytków, a jedynie znajduje się na obszarze objętego ochroną układu urbanistycznego. Jak podkreślono działaniem, które powoduje zmianę sposobu korzystania z nieruchomości jest również ustanowienie służebności drogi koniecznej – przejazdu i przechodu, jest to przy tym zmiana istotna i utrzymującą się w czasie, a takie zintensyfikowanie dotychczasowego sposobu użytkowania nieruchomości objętej ochroną wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Drugie rozwiązanie spornego zagadnienia opiera się na podkreśleniu znaczenia konstytucyjnej zasady ochrony własności. Ponieważ każde ustanowienie służebności drogowej mogłoby być uznane za sytuację zwiększającą zagrożenie dla stanu zabytku ponieważ skutkuje zintensyfikowaniem sposobu korzystania z nieruchomości, co z uwagi na stosunkowo szeroki luz decyzyjny, jakim dysponuje organ administracji, może rodzić obawy o blokowanie możliwości realizacji uprawnienia właściciela nieruchomości wynikającego z art. 145 § 1 KC. W ocenie sądu, trudno znaleźć podstawę na której, w toku postępowania sądowego o ustanowienie służebności miałoby dojść do wydania decyzji udzielającej pozwolenie na zmianę sposobu korzystania z zabytku. Wątpliwości budzi również legitymacja podmiotu będącego wnioskodawcą w postępowaniu o ustanowienie drogi koniecznej do wystąpienia o wydanie decyzji udzielającej takiego pozwolenia.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy uznał, że samo ustanowienie służebności drogi koniecznej nie oznacza zmiany przeznaczenia zabytku wpisanego do rejestru lub sposobu korzystania z tego zabytku w rozumieniu art. 36 ust. 1 pkt 9 OchrZabU, zatem nie wymaga zgody wojewódzkiego konserwatora zabytków. W uzasadnieniu uchwały podkreślono, że od ponad 100 lat właściciele sąsiedniej kamienicy korzystali ze służebności drogi koniecznej. W rezultacie zmiana sposobu użytkowania nastąpiła, gdy właściciel nieruchomości obciążonej zamknął bramy, a nie wtedy, gdy przywrócono stan poprzedni. Podkreślono przy tym, że zamknięcie bramy nie miało na celu ochrony zabytku, bowiem sama kamienica nie jest zabytkiem. W ocenie SN przepisy regulujące ochronę zabytków i prace konserwatorskie należy stosować ściśle, a nie rozszerzająco, co wynika m.in. z konieczności respektowania konstytucyjnie chronionego prawa własności. Ponieważ w art. 36 ust. 1 pkt. 9 OchrZabU ustawodawca wyraźnie wskazał zabytek, a nie zabytkowy kompleks urbanistyczny, którego częścią jest sporna brama, to pojęcia tego nie można rozciągać na układ urbanistyczny.

Uchwała SN z 26.2.2021 r., III CZP 21/20


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Ustanowienie drogi koniecznej a zgoda wojewódzkiego konserwatora zabytków
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny