Uprawnienie sądu do badania abuzywności

A A A

Stan faktyczny

Spory pomiędzy konsumentami a instytucjami finansowymi dotyczyły postępowań egzekucyjnych opartych na tytułach egzekucyjnych, które uzyskały powagę rzeczy osądzonej. Włoskie sądy rozważały nieuczciwy charakter warunków umowy pożyczki, w przypadku opóźnienia dłużnika w wykonaniu jego zobowiązań, karę umowną i odsetki za zwłokę, zawartych w umowach pożyczki (sprawa C-693/19) oraz nieuczciwy charakter warunków zawartych w umowach poręczenia (sprawa C-831/19). Na podstawie spornych umów wierzyciele uzyskali nakazy zapłaty, które stały się prawomocne. Włoskie sądy twierdziły, że są uprawnione wyłącznie do kontroli istnienia tytułu wykonawczego, a nie kontroli „istoty treści” tego tytułu, takiego jak nakaz zapłaty, od którego nie wniesiono sprzeciwu.

Pytanie prejudycjalne

Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu przewidującemu, że w przypadku gdy nakaz zapłaty wydany przez sąd na wniosek wierzyciela nie był przedmiotem sprzeciwu wniesionego przez dłużnika, sąd egzekucyjny nie może – ze względu na to, że powaga rzeczy osądzonej przysługująca temu nakazowi obejmuje w sposób dorozumiany ważność tych warunków umownych, co wyklucza wszelkie badanie ważności owych warunków – w terminie późniejszym zbadać potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy, które były podstawą tego nakazu?

Stanowisko TS

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania (wyrok TS z 26.1.2017 r., Banco Primus, C-421/14, pkt 40). Ze względu na tę słabszą pozycję jednej ze stron art. 6 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje, że nieuczciwe warunki nie są wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, który zmierza do zastąpienia ustanowionej przez umowę formalnej równowagi praw i obowiązków stron umowy rzeczywistą równowagą, która przywraca równość stron (wyrok TS z 21.12.2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, pkt 53, 551). Z utrwalonego orzecznictwa TS wynika, że sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowy wchodzące w zakres stosowania dyrektywy 93/13 mają nieuczciwy charakter, i do tego, aby dokonawszy takiego badania, zniwelować brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, o ile posiada niezbędne ku temu informacje na temat stanu prawnego i faktycznego (wyrok Banco Primus, pkt 43). Ponadto, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z art. 7 ust. 1 w zw. z motywem dwudziestym czwartym, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z konsumentami przez przedsiębiorców (wyrok TS z 26.6.2019 r., Addiko Bank, C-407/18, pkt 44).

Trybunał określił już wielokrotnie i przy uwzględnieniu wymogów wynikających z art. 6 ust. 1 oraz z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 sposób, w jaki sąd krajowy musi zapewnić ochronę praw wywodzonych przez konsumentów z tej dyrektywy. Zasadniczo prawo Unii nie harmonizuje procedur stosowanych w odniesieniu do badania potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku umowy, a tym samym te procedury należą do zakresu krajowego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady autonomii proceduralnej tych państw, pod warunkiem jednak, że nie są one mniej korzystne niż w wypadku podobnych sytuacji podlegających prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz że nie czynią w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych konsumentom przez prawo Unii (zasada skuteczności) (wyrok Addiko Bank, pkt 45, 46).

Trybunał stwierdził, że w świetle tych zasad należy ustalić, czy przepisy dyrektywy 93/13 wymagają od sądu zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy niezależnie od krajowych przepisów proceduralnych wdrażających zasadę powagi rzeczy osądzonej w odniesieniu do orzeczenia sądowego.

Trybunał podkreślił znaczenie zasady powagi rzeczy osądzonej w zarówno unijnym, jak i krajowych porządkach prawnych. Z orzecznictwa TS wynika, że dla zapewnienia stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla wniesienia tych środków terminów, były niepodważalne (wyrok TS z 6.10.2009 r., Asturcom Telecomunicaciones, C-40/08, pkt 35, 36). Trybunał przyznał, że ochrona konsumenta nie jest absolutna. W szczególności stwierdził on, że prawo Unii nie nakłada na sąd krajowy obowiązku wyłączenia stosowania krajowych przepisów proceduralnych przyznających powagę rzeczy osądzonej orzeczeniu, nawet jeżeli pozwoliłoby to na usunięcie naruszenia przepisu zawartego w dyrektywie 93/13, niezależnie od jego charakteru (wyrok Gutiérrez Naranjo i in., pkt 68), z zastrzeżeniem jednak poszanowania zasad równoważności i skuteczności.

W odniesieniu do zasady równoważności TS stwierdził, że nie dysponuje żadną informacją co do braku zgodności z tą zasadą włoskich przepisów. Natomiast, co do zasady skuteczności, Trybunał stwierdził, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowy przepis proceduralny czyni niemożliwym lub zbyt utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych, a także, w razie potrzeby, zasad leżących u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takich jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania (wyrok TS z 22.4.2021 r., Profi Credit Slovakia, C-485/19, pkt 53). Trybunał uznał, że poszanowanie zasady skuteczności nie może oznaczać całkowitego zastąpienia absolutnej bierności danego konsumenta (wyrok TS z 1.10.2015 r., ERSTE Bank Hungary, C-32/14, pkt 62).

Trybunał wyjaśnił, że ciążący na państwach członkowskich obowiązek zapewnienia skuteczności praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii, oznacza, w szczególności w odniesieniu do praw wynikających z dyrektywy 93/13, wymóg skutecznej ochrony sądowej, potwierdzony w art. 7 ust. 1 tej dyrektywy i w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, mający zastosowanie m.in. do określania zasad proceduralnych dotyczących takich powództw opartych na takich prawach (wyrok TS z 10.6.2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C-776/19 do C-782/19, pkt 29). Trybunał orzekł, że w przypadku braku skutecznej kontroli potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków danej umowy nie można zagwarantować poszanowania praw przyznanych przez dyrektywę 93/13 (wyrok TS z 4.6.2020 r., Kancelaria Medius, C-495/19, pkt 35). W ocenie Trybunału przesłanki ustanowione przez prawo krajowe, do których odsyła art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie mogą stanowić zagrożenia dla istoty prawa, jakie konsumenci wywodzą z tego przepisu – zgodnie z jego wykładnią dokonaną w orzecznictwie TS – które to prawo polega na niezwiązaniu warunkiem uznanym za nieuczciwy (wyrok Banco Primus, pkt 51).

W postępowaniach głównych włoskie uregulowanie przewiduje, że w ramach postępowania egzekucyjnego w przedmiocie niezakwestionowanych nakazów zapłaty sąd egzekucyjny nie może sprawować kontroli co do istoty nakazu zapłaty, ani badać z urzędu lub na żądanie konsumenta nieuczciwego charakteru warunków umownych stanowiących podstawę tego nakazu, ze względu na dorozumianą powagę rzeczy osądzonej przysługującą temu nakazowi. Tymczasem uregulowanie krajowe – zgodnie z którym uznaje się, że badanie z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umowy zostało przeprowadzone i jest objęte powagą rzeczy osądzonej, nawet w braku jakiegokolwiek uzasadnienia w tym względzie, w orzeczeniu takim jak orzeczenie w sprawie wydania nakazu zapłaty – może, zdaniem TS (z uwagi na charakter i wagę interesu publicznego leżącego u podstaw ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13) pozbawić znaczenia spoczywający na sądzie krajowym obowiązek przeprowadzenia z urzędu badania potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych. W ocenie TS w takim przypadku wymóg skutecznej ochrony sądowej oznacza, że taki sąd może ocenić, również po raz pierwszy, potencjalnie nieuczciwy charakter warunków umowy, które stanowiły podstawę nakazu zapłaty, który został wydany przez sąd na wniosek wierzyciela i przeciwko któremu dłużnik nie wniósł sprzeciwu.

Rzecznik generalny stwierdził w pkt 56 i 57 opinii, że okoliczność, iż dłużnik nie miał świadomości, w chwili gdy to wcześniejsze orzeczenie sądowe stało się prawomocne, swojego statusu konsumenta w rozumieniu dyrektywy 93/13, jest w tym względzie bez znaczenia, ponieważ sąd krajowy jest zobowiązany do dokonania z urzędu oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego objętego zakresem stosowania tej dyrektywy.


Reasumując TS orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu przewidującemu, że w przypadku gdy nakaz zapłaty wydany przez sąd na wniosek wierzyciela nie był przedmiotem sprzeciwu wniesionego przez dłużnika, sąd egzekucyjny nie może – ze względu na to, że powaga rzeczy osądzonej przysługująca temu nakazowi obejmuje w sposób dorozumiany te warunki umowne, co wyklucza wszelkie badanie ważności owych warunków – w terminie późniejszym zbadać potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy, które były podstawą owego nakazu. Okoliczność, że w dniu, w którym nakaz stał się prawomocny, dłużnik nie wiedział, że może zostać uznany za „konsumenta” w rozumieniu tej dyrektywy, jest w tym względzie bez znaczenia.

Wyrok TS z 17.5.2022 r., SPV Project 1503, C-693/19 i C-831/19




Źródło: www.curia.eu

Opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie, ORCID: 0000-0003-4607-1448


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Uprawnienie sądu do badania abuzywności
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny