Publikacja dokumentów zaklasyfikowanych jako zastrzeżone

A A A

Stan faktyczny

Sporządzane przez RFN cotygodniowe raporty o sytuacji wojskowej dotyczące operacji prowadzonych za granicą, pod nazwą „Informacja dla parlamentu” (dalej jako: UdP), są rozsyłane do wybranych podmiotów, w tym ministerstwa obrony i niektórych agencji podporządkowanych temu ministerstwu. UdP uważa się za „dokumenty zaklasyfikowane jako zastrzeżone”, przy czym kwalifikacja ta odpowiada najniższemu poziomowi niejawności w niemieckim prawie. Jednocześnie RFN publikuje skrócone wersje UdP pod nazwą „Informacja dla opinii publicznej”, które są publicznie dostępne bez ograniczeń.

Funke Medien NRW GmbH (dalej jako: FM) prowadzi portal internetowy dziennika niemieckiego Westdeutsche Allgemeine Zeitung. W 2012 r. złożyła wniosek o udostępnienie wszystkich UdP sporządzonych w okresie września 2001 r. do września 2012 r. Wniosek ten nie został uwzględniony ze względu na to, że ujawnienie informacji, które te UdP obejmują, mogłoby zaszkodzić kluczowym pod względem bezpieczeństwa interesom armii federalnej. FM uzyskała jednak w nieznany sposób znaczną część UdP, które częściowo opublikowała pod nazwą „Dokumenty dotyczące Afganistanu”. Dokumenty te były dostępne na jej stronie internetowej w postaci pojedynczych zeskanowanych stron, wraz z wprowadzeniem, dodatkowymi linkami i zaproszeniem do dyskusji. RFN, uznawszy, że FM naruszyła jej prawa autorskie do UdP, wytoczyła przeciwko niej powództwo o zaniechanie.

Pytania prejudycjalne

– Czy art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 22.5.2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.Urz. z 2001 r., L Nr 167, s. 10) oraz art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi oraz art. 5 ust. 3 lit. d) tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że stanowią one środki pełnej harmonizacji?

– Czy ustanowione w art. 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (dalej jako: Karta) wolność informacji i wolność prasy mogą uzasadniać, poza wyjątkami i ograniczeniami przewidzianymi w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29, odstępstwo od wyłącznych praw autorów do zwielokrotniania i publicznego udostępniania utworów, o których mowa w art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 tej dyrektywy?

– Czy w ramach wyważenia, jakiego sąd krajowy powinien dokonać pomiędzy – z jednej strony – prawami wyłącznymi autora, o których mowa w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29, a z drugiej strony – prawami użytkowników przedmiotów objętych ochroną, o których mowa w stanowiących odstępstwo przepisach art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i w art. 5 ust. 3 lit. d) tej dyrektywy, sąd krajowy może odejść od ścisłej wykładni tych ostatnich przepisów na korzyść ich wykładni, która uwzględniałaby w pełni konieczność poszanowania zagwarantowanej w art. 11 Karty wolności wypowiedzi i informacji?


Stanowisko TS

1. Pojęcie „utwór”

W art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 przewidziano, że państwa członkowskie przyznają autorom, odpowiednio, wyłączne prawo do zezwalania na bezpośrednie lub pośrednie zwielokrotnianie ich „utworów”, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, lub do zakazania takiego zwielokrotniania oraz wyłączne prawo do zezwalania na publiczne udostępnianie ich „utworów” lub do zakazania takiego udostępniania. Zatem przedmiot może być chroniony prawem autorskim na podstawie dyrektywy 2001/29 tylko wówczas, gdy może on zostać uznany za „utwór” w rozumieniu tych przepisów (wyrok Levola Hengelo, C-310/17, pkt 34). Z jednolitej linii orzeczniczej TS wynika, że aby przedmiot można było zakwalifikować jako „utwór”, powinny być spełnione kumulatywnie dwie przesłanki. Po pierwsze, dany przedmiot musi być oryginalny, w tym znaczeniu, że stanowi własną twórczość intelektualną jego autora. Aby można było uznać twórczość intelektualną za własną twórczość jej autora, musi ona odzwierciedlać jego osobowość, co ma miejsce wówczas, gdy autor mógł wyrazić swoje możliwości twórcze przy realizacji utworu poprzez dokonywanie swobodnych i twórczych wyborów (wyrok Painer, C-145/10, pkt 87–89). Po drugie, zakwalifikowanie jako „utworu” w rozumieniu dyrektywy 2001/29 jest zastrzeżone dla elementów stanowiących wyraz takiej twórczości intelektualnej (wyrok Levola Hengelo, pkt 37).

W niniejszej sprawie FM podniosła, że UdP nie mogą być chronione prawem autorskim, ponieważ chodzi o raporty, których struktura została ustalona na podstawie jednolitego wzoru przez różnych autorów, a raporty te mają charakter wyłącznie faktyczny. Natomiast niemiecki rząd twierdził, że samo utworzenie jednolitego wzoru może być chronione prawem autorskim. Trybunał wskazał, że do sądu krajowego należy ustalenie, czy raporty o sytuacji wojskowej, takie jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym, lub też niektóre ich elementy mogą zostać zakwalifikowane jako „utwory” w rozumieniu art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29, a zatem czy mogą być chronione prawem autorskim. Zatem do sądu krajowego należy zbadanie, czy w trakcie opracowywania tych raportów autor mógł dokonać wolnych i twórczych wyborów zdolnych do przenoszenia na czytelnika oryginalności rozpatrywanych przedmiotów, przy czym taka oryginalność wynika z wyboru, układu i połączenia słów, poprzez które autor wyraził swoją twórczość w sposób oryginalny i doprowadził do rezultatu stanowiącego wyraz twórczości intelektualnej (wyrok Infopaq International, C-5/08, pkt 45–47). Natomiast TS wskazał, że wysiłek intelektualny i umiejętności związane ze stworzeniem tych raportów są w tym względzie pozbawione znaczenia (wyrok Football Dataco i in., C-604/10, pkt 33).

Trybunał orzekł, że raporty o sytuacji wojskowej, takie jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym, mogą być chronione prawem autorskim jedynie pod warunkiem, który powinien zostać zweryfikowany przez sąd krajowy w każdym konkretnym przypadku, iż te raporty stanowią twórczość intelektualną ich autora, odzwierciedlającą jego osobowość i wyrażającą się w swobodnych i twórczych wyborach dokonywanych przez niego w trakcie sporządzania tych raportów.

2. Zakres harmonizacji przepisów dyrektywy 2001/29

Na mocy zasady pierwszeństwa unijnego prawa, która jest istotną cechą porządku prawnego UE, okoliczność powoływania się przez państwo członkowskie na przepisy prawa krajowego, nawet rangi konstytucyjnej, nie może mieć wpływu na skuteczność prawa Unii na terytorium tego państwa (wyrok Melloni, C-399/11, pkt 59).

Transpozycja dyrektywy przez państwa członkowskie stanowi w każdym przypadku sytuację określoną w art. 51 Karty, w której państwa członkowskie wdrażają unijne prawo, zatem przewidziany przez Kartę poziom ochrony praw podstawowych powinien być osiągnięty przy dokonywaniu takiej transpozycji niezależnie od zakresu swobody, jakim dysponują państwa członkowskie przy dokonywaniu tej transpozycji. Jednak gdy – w sytuacji, w której działanie państw członkowskich nie jest w pełni określone unijnymi przepisami – przepis prawa krajowego lub działanie organów krajowych stanowi akt stosowania prawa UE w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty, organy i sądy krajowe są uprawnione do stosowania krajowych standardów ochrony praw podstawowych. Przy czym zastosowanie tych standardów nie może podważać poziomu ochrony wynikającego z Karty stosownie do wykładni Trybunału ani pierwszeństwa, jednolitości i skuteczności unijnego prawa (wyrok Akerberg Fransson, C-617/10, pkt 29). W związku z tym zgodne z prawem Unii jest, aby sądy i organy krajowe uzależniły to stosowanie od wskazanej przez sąd odsyłający okoliczności, czy przepisy dyrektywy „pozostawiają […] pewien zakres swobody przy ich transpozycji do prawa krajowego”, pod warunkiem, że okoliczność ta jest rozumiana w ten sposób, iż odnosi się ona do stopnia harmonizacji dokonanej przez wspomniane przepisy, przy czym takie stosowanie jest możliwe tylko w takim zakresie, w jakim przepisy te nie prowadzą do pełnej harmonizacji.

Celem dyrektywy 2001/29 jest zharmonizowanie jedynie niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych, przy czym niektóre z jej przepisów ukazują ponadto wolę unijnego prawodawcy, aby państwom członkowskim przyznać margines swobody przy wdrażaniu tego aktu (wyrok Copydan Bandkopi, C-463/12, pkt 57).

Przepisy art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 przewidują, iż państwa członkowskie przyznają autorom, odpowiednio, wyłączne prawo do zezwalania na bezpośrednie lub pośrednie zwielokrotnianie ich utworów, w jakikolwiek sposób i w jakiejkolwiek formie, lub zabraniania takiego zwielokrotniania oraz wyłączne prawo zezwalania na publiczne udostępnianie tych utworów lub jego zakazywania. Trybunał stwierdził, że te przepisy w sposób jednoznaczny definiują przysługujące podmiotom praw autorskich w Unii wyłączne prawa do zwielokrotniania i publicznego udostępniania i nie zawierają żadnej przesłanki ani nie są uzależnione, w zakresie ich wykonania lub skutków, od wydania jakiegokolwiek aktu. Z orzecznictwa TS wynika, że te przepisy zapewniają zharmonizowane ramy prawne gwarantujące wysoką i jednolitą ochronę praw do zwielokrotniania i publicznego udostępniania (wyroki: Svensson i in., C-466/12, pkt 41; ITV Broadcasting i in., C-275/15, pkt 22). W ocenie TS art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 stanowią środki pełnej harmonizacji materialnej treści praw, o których jest mowa w tych przepisach (wyrok Arsenal Football Club, C-206/01, pkt 43).

Zgodnie z art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 wskazane w nim wyjątki lub ograniczenia dotyczą korzystania z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną w powiązaniu ze złożeniem sprawozdania o aktualnych wydarzeniach, w granicach uzasadnionych celem informacji, o ile zostanie podane źródło, łącznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w których okaże się to niemożliwe oraz cytowania do celów takich jak słowa krytyki lub recenzje, o ile dotyczy ono utworu lub innego przedmiotu objętego ochroną, który został już zgodnie z prawem podany do publicznej wiadomości, o ile zostanie podane źródło, łącznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w których okaże się to niemożliwe, oraz o ile korzystanie to odbywa się zgodnie z uczciwymi praktykami i w rozmiarze usprawiedliwionym przez szczególny cel. W ocenie TS z treści tych przepisów wynika, że nie harmonizują one w sposób pełny zakresu wyjątków lub ograniczeń w nim zawartych.

Z użycia w art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29, odpowiednio, sformułowania „w granicach uzasadnionych celem informacji” i „zgodnie z uczciwymi praktykami i w rozmiarze usprawiedliwionym przez szczególny cel”, TS stwierdził, że przy transpozycji tego przepisu i stosowaniu przepisów prawa krajowego, które go wykonują, państwa członkowskie dysponują znacznym zakresem swobody, pozwalającym im na wyważenie wchodzących w grę interesów.

Jednak TS stwierdził, że zakres swobody państw członkowskich przy wdrażaniu art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 jest pod kilkoma względami ograniczony. Po pierwsze, przy wprowadzaniu w życie tych wyjątków i ograniczeń przewidzianych w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29 państwa członkowskie powinny korzystać z przysługującego im zakresu swobody w granicach wyznaczonych przez unijne prawo Unii, co oznacza, że państwa członkowskie nie mogą w każdym przypadku swobodnie ustalać w sposób niezharmonizowany wszystkich parametrów tych wyjątków i ograniczeń (wyroki: SENA, C-245/00, EU:C:2003:68, pkt 34; Deckmyn i Vrijheidsfonds, C-201/13, pkt 16). Po drugie, TS przypomniał, że zakres swobody, z którego korzystają państwa członkowskie w celu wprowadzenia w życie ww. wyjątków i ograniczeń nie może być wykorzystywany dla podważenia celów tej dyrektywy, polegających na wprowadzeniu wysokiego poziomu ochrony na rzecz autorów i prawidłowym funkcjonowania rynku wewnętrznego (wyrok ACI Adam i in., C-435/12, pkt 34). Niemniej do państw członkowskich należy zapewnienie w ramach tego wdrożenia skuteczności (effet utile) ustanowionych w ten sposób wyjątków i ograniczeń oraz poszanowanie ich celu (wyrok Football Association Premier League i in., C-403/08 i C-429/08, pkt 163), aby zachować właściwą równowagę praw i interesów między różnymi kategoriami podmiotów praw autorskich, jak również między nimi a użytkownikami przedmiotów objętych ochroną. Po trzecie, przysługujący państwom członkowskim zakres swobody co do wprowadzenia w życie ww. wyjątków i ograniczeń jest również zawężony przez art. 5 ust. 5 tej dyrektywy, który uzależnia takie wyjątki lub ograniczenia od spełnienia trzech przesłanek, a konkretnie od tego, aby te wyjątki lub ograniczenia stosowały się tylko w niektórych szczególnych przypadkach, aby nie naruszały normalnego wykorzystania dzieła i aby nie naruszały w nieuzasadniony sposób uzasadnionych interesów podmiotów praw autorskich. Po czwarte, zasady ustanowione w Karcie mają zastosowanie do państw członkowskich, gdy stosują one unijne prawo. Państwa członkowskie są zatem zobowiązane opierać się przy dokonywaniu transpozycji wyjątków i ograniczeń określonych w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29 na takiej wykładni tych wyjątków i ograniczeń, która pozwoli na zapewnienie odpowiedniej równowagi między poszczególnymi prawami podstawowymi chronionymi przez porządek prawny Unii (wyrok UPC Telekabel Wien, C-314/12, pkt 46).

Trybunał orzekł, że art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że stanowią one środki pełnej harmonizacji materialnej treści praw, o których w nich mowa. Przepis art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że nie stanowią one środków pełnej harmonizacji zakresu wyjątków lub ograniczeń, które zawierają.

3. Wolność informacji i wolność prasy

Z orzecznictwa TS wynika, że wykaz wyjątków i ograniczeń przewidzianych w art. 5 dyrektywy 2001/29 ma charakter wyczerpujący (wyroki: Soulier i Doke, C–301/15, pkt 34). Z motywów 3 i 31 dyrektywy 2001/29 wynika, że dokonana za pomocą tej dyrektywy harmonizacja ma na celu utrzymanie, i to zwłaszcza w środowisku cyfrowym, właściwej równowagi między, z jednej strony, interesem podmiotów praw autorskich i praw pokrewnych, jaki one mają w ochronie ich prawa własności intelektualnej, zagwarantowanej w art. 17 ust. 2 Karty, a z drugiej strony, ochroną interesów i praw podstawowych użytkowników przedmiotów chronionych – w szczególności ich wolności wypowiedzi i informacji, zagwarantowanej w art. 11 Karty – a także ochroną interesu ogólnego (zob. podobnie wyrok Renckhoff, C-161/17, pkt 41). Tymczasem mechanizmy umożliwiające znalezienie właściwej równowagi między tymi różnymi prawami i interesami są zawarte w samej dyrektywie 2001/29, w zakresie, w jakim przewiduje ona m.in., po pierwsze, w art. 2–4, wyłączne prawa podmiotów praw autorskich, a po drugie, w art. 5, wyjątki i ograniczenia w odniesieniu do tych praw, które mogą, a nawet powinny zostać transponowane przez państwa członkowskie, przy czym mechanizmy te powinny jednak zostać skonkretyzowane przez krajowe środki transponujące tę dyrektywę, a także przez jej stosowanie przez organy krajowe (wyrok Promusicae, C-275/06, pkt 66).

Trybunał podkreślił, że wyjątki i ograniczenia przewidziane w art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 zmierzają do uprzywilejowania korzystania z prawa do wolności wypowiedzi użytkowników przedmiotów chronionych i do wolności prasy, które ma szczególne znaczenie, gdy jest chronione na podstawie praw podstawowych w stosunku do interesu autora, który ma możliwość sprzeciwienia się używaniu jego utworu, przy jednoczesnym zapewnieniu temu autorowi prawa do tego, aby, co do zasady, jego nazwisko zostało wskazane (wyrok Painer, C-145/10, pkt 135).

Trybunał podkreślił, że powinny być one stosowane tylko w niektórych szczególnych przypadkach, które nie naruszają normalnego wykorzystania utworu lub innego przedmiotu objętego ochroną ani nie naruszają w nieuzasadniony sposób uzasadnionych interesów podmiotów prawa. Zatem zezwolenie każdemu państwu członkowskiemu na wprowadzenie odstępstw od wyłącznych praw autora, o których mowa w art. 2–4 dyrektywy 2001/29, poza wyjątkami i ograniczeniami przewidzianymi w sposób wyczerpujący w art. 5 tej dyrektywy, zagrażałoby skuteczności harmonizacji prawa autorskiego i praw pokrewnych realizowanej przez tę dyrektywę, jak również wyznaczonemu przez nią celowi pewności prawa (wyrok Svensson i in., C-466/12, pkt 34, 35).

Trybunał orzekł, że ustanowiona w art. 11 Karty wolność informacji i wolność prasy nie może uzasadniać, poza wyjątkami i ograniczeniami przewidzianymi w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29, odstępstwa od wyłącznych praw autorów do zwielokrotniania i publicznego udostępniania, o których mowa odpowiednio w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 tej dyrektywy.

4. Zakres wykładni sądu krajowego

Ochrona prawa własności intelektualnej została ustanowiona w art. 17 ust. 2 Karty. Niemniej TS uznał, że ani z tego postanowienia, ani z orzecznictwa nie wynika, aby prawo to było nienaruszalne i aby w konsekwencji powinno zostać objęte bezwzględną ochroną (wyroki: Scarlet Extended, C-70/10, pkt 43; SABAM, C-360/10, pkt 41).

Trybunał wskazał, że art. 5 ust. 3 lit. c) i d) dyrektywy 2001/29 zmierza do uprzywilejowania korzystania z zagwarantowanego w art. 11 Karty prawa do wolności wypowiedzi użytkowników przedmiotów chronionych i wolności prasy. W zakresie, w jakim Karta zawiera prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 52 ust. 3 Karty zmierza do zapewnienia niezbędnej spójności między prawami zawartymi w Karcie a odpowiadającymi im prawami zagwarantowanymi w EKPC, co nie ma wpływu na autonomię prawa Unii i TSUE (wyroki: N., C-601/15 PPU, pkt 47). W art. 11 Karty uregulowano prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w art. 10 ust. 1 EKPC (wyrok Buivids, pkt 65). Z orzecznictwa ETPCz wynika, że w celu dokonania wyważenia między prawem autorskim a prawem do wolności wypowiedzi trybunał ten podkreślił w szczególności konieczność uwzględnienia okoliczności, że rodzaj wypowiedzi lub informacji nabiera szczególnego znaczenia, w szczególności w ramach debaty politycznej lub debaty związanej z interesem ogólnym.

W rozpatrywanej sprawie FM nie tylko opublikowała UdP na swojej stronie internetowej, lecz również przedstawiła je w formie usystematyzowanej, wraz z wprowadzeniem, dodatkowymi linkami i zaproszeniem do dyskusji. W tych okolicznościach i przy założeniu, że UdP należy zakwalifikować jako „utwory” w rozumieniu art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29, TS uznał, że opublikowanie tych dokumentów może stanowić korzystanie z utworów w powiązaniu ze złożeniem sprawozdania o aktualnych wydarzeniach w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi dyrektywy 2001/29. W ocenie TS taka publikacja może w związku z tym być objęta zakresem tego przepisu, o ile spełnione są pozostałe przesłanki przewidziane w tym przepisie, czego ustalenie należy do sądu odsyłającego.


Trybunał orzekł, że w ramach wyważenia, jakiego sąd krajowy powinien w świetle wszystkich okoliczności konkretnej sprawy dokonać pomiędzy, z jednej strony, prawami wyłącznymi autora, o których mowa w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29, a z drugiej strony, prawami użytkowników przedmiotów objętych ochroną, o których mowa w art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i w art. 5 ust. 3 lit. d) tej dyrektywy, powinien on oprzeć się na wykładni tych przepisów, która, uwzględniając ich treść i zachowując ich skuteczność (effet utile), jest w pełni zgodna z zagwarantowanymi w Karcie prawami podstawowymi.

Wyrok TS z 29.7.2019 r., Funke Medien NRW, C-469/17




Źródło: www.curia.eu

 

opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Publikacja dokumentów zaklasyfikowanych jako zastrzeżone
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny