Powództwo prokuratora w sprawie o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa a dobro dziecka

A A A

Powództwo prokuratora, wytoczone w sprawie o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa dokonanego po urodzeniu się dziecka poczętego w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji z zastosowaniem komórek rozrodczych pochodzących od anonimowego dawcy, może być oddalone przez sąd jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – wynika z uchwały Sądu Najwyższego.


Stan faktyczny i orzeczenie sądu I instancji

A.B. – osoba, która urodziła się jako kobieta, ale po operacji zmiany płci, jako mężczyzna uzyskała sądowe orzeczenie o ustaleniu płci i jego partnerka C.D. postanowili zostać rodzicami. Dziecko zostało poczęte w drodze sztucznego zapłodnienia z nasienia anonimowego dawcy. Po urodzeniu dziecka przez partnerkę, A.B. uznał ojcostwo przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego, co potwierdziła matka dziecka. Gdy związek się rozpadł, C.D. zwróciła się do Prokuratora o wytoczenie powództwa w przedmiocie bezskuteczności uznania ojcostwa, wskazując, że z medycznego punktu widzenia nie było możliwości, aby to A.B. był biologicznym ojcem dziecka.

Sąd I instancji uwzględnił powództwo uznając, że oświadczenie o uznaniu ojcostwa może być skutecznie złożone w trybie określonym w art. 73 § 1 KRO jedynie wówczas, gdy między mężczyzną składającym to oświadczenie i dzieckiem istnieje rzeczywista relacja biologiczna. W ocenie sądu, złożenie takiego oświadczenia przez osobę, która nie miała biologicznej możliwości bycia ojcem dziecka i miała tego świadomość, jest nadużyciem prawa.

Zagadnienie prawne

Rozpoznający apelację A.B. sąd II instancji przedstawił Sądowi Najwyższemu następujące zagadnienie prawne: „Czy w sprawie o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa, wytoczonej przez prokuratora wobec dziecka pochodzącego ze sztucznego zapłodnienia od anonimowego dawcy nasienia, dobro dziecka, o jakim mowa w art. 86 KRO, sprzeciwia się uwzględnieniu powództwa?”.

Zgodnie z art. 86 zd. 1 KRO, powództwo o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa oraz ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa może wytoczyć także prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się konieczność wnikliwego rozstrzygania przez sądy rodzinne możliwych kolizji w sprawach o ustalenie pochodzenia dziecka między prawami osób zainteresowanych w sposób najpełniej realizujący interesy dziecka (zob. wyrok SN z 6.12.2019 r., V CSK 471/18, Legalis; wyrok SN z 13.1.2005 r. III CK 126/04, Legalis). Także w orzecznictwie ETPCz podkreśla się znaczenie pewności prawnej, stabilności, bezpieczeństwa i ostateczności w stosunkach rodzinnych, zaś w określonych sytuacjach dobro dziecka i jego interes ma charakter nadrzędny wobec interesu rodziców, co odnosi się także do obiektywnego stanu biologicznego, tzw. prawdy biologicznej (zob. wyrok ETPCz z 31.5.2018 r., nr 28475/14, Legalis; wyrok ETPCz z 18.2.2014 r., Nr 28609/08, Legalis).

Sąd II instancji wskazał, że pojęcie dobra dziecka nie ma definicji legalnej i może być rozumiane wąsko, jako zgodność z jego prawami stanu, lub szeroko poprzez uwzględnienie emocjonalności dziecka i jego interesu. Szeroko ujmowane pojęcie dobra dziecka jest złożone, obejmuje bowiem całą sferę najważniejszych jego spraw osobistych, takich jak rozwój fizyczny i duchowy, odpowiednie kształcenie i wychowanie oraz przygotowanie do dorosłego życia. Ma ono też wymiar materialny i polega on na konieczności zapewnienia dziecku środków do życia i realizacji celów o charakterze osobistym, a w wypadku gdy ma ono swój majątek, także na dbałości o jego interes majątkowy (zob. postanowienie SN z 11.2.1997 r., II CKN 90/96, Legalis).

W uzasadnieniu pytania prawnego wyjaśniono, że przyjęcie węższego rozumienia dobra dziecka będzie oznaczało, że zgodne z tą wartością jest uznanie bezskuteczności uznania ojcostwa. Skoro pozwany ze względów biologicznych nie może być ojcem dziecka to sprzeczne z dobrem tego dziecka jest utrzymywanie fikcji prawnej powstałej na skutek złożenia niezgodnego z prawem oświadczenia. Konsekwencją utrzymania fikcji prawnej mogą też być negatywnie oddziałujące na sytuację małoletniego procesy w sprawach kontaktów, alimentów czy kwestiach spadkowych.

Sąd wskazał, że szerokie rozumienie pojęcia dobro dziecka wymaga uwzględnienia nie tylko okoliczności, iż złożenie oświadczenia przez pozwanego było niedopuszczalne, ale również skutków uwzględnienia powództwa prokuratora w postaci zerwania istniejącej więzi emocjonalnej między dzieckiem a pozwanym. Za nie do pogodzenia z dobrem dziecka może zostać uznane rozstrzygnięcie, na skutek którego małoletni nigdy nie będzie miał ojca, co może mieć istotny wpływ na jego dalszy rozwój.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy uznał, że podstawą oddalenia powództwo prokuratora w sprawie o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa dokonanego po urodzeniu się dziecka poczętego w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji z zastosowaniem komórek rozrodczych pochodzących od anonimowego dawcy może być sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Jak podkreślono, aktualna pozostaje uchwała – zasada prawna (zob. uchwała SN [7] z 7.6.1971 r., III CZP 87/70, OSNC Nr 3/1972, poz. 42), w której przesadzono dopuszczalność oddalenia powództwa prokuratora w sprawie o prawa stanu cywilnego ze względu na zasady współżycia społecznego. Dlatego przy rozpoznawaniu sprawy z powództwa prokuratora o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa przez osobę, która nie może być biologicznym ojcem, sąd powinien wziąć pod uwagę również dobro dziecka.

Uchwała SN z 27.2.2020 r., III CZP 56/19


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Powództwo prokuratora w sprawie o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa a dobro dziecka
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny