Ponowne przesłuchanie ofiary

A A A

Stan faktyczny

Przed sądem w Bari toczy się przeciwko M. Gambinowi i S. Hyce postępowanie odnośnie prania pieniędzy i oszustwa. Oszustwo miało zostać dokonane na szkodę E. Lappostaty i G. Meniniego. E. Lappostato wystąpił z powództwem cywilnym, żądając zasądzenia od M. Gambina odszkodowania za szkody poniesione w wyniku przestępstwa. Na posiedzeniu, które odbyło się w 2015 r., E. Lappostato i G. Menini zostali przesłuchani w charakterze świadków przez skład orzekający sądu w Bari, złożony z trzech sędziów. W 2017 r. odbyło się kolejne posiedzenie, ale skład orzekający uległ zmianie, ponieważ jeden z sędziów biorących udział w posiedzeniu w 2015 r. został przydzielony do innego sądu. Dlatego na posiedzeniu w 2017 r. obrońca M. Gambina złożył na podstawie art. 511 i 525 włoskiego KPK wniosek o ponowne przesłuchanie wszystkich przesłuchanych do tego dnia świadków, w szczególności ofiar badanego oszustwa. Sąd odsyłający zaznaczył, że w art. 525 KPK została ustanowiona zasada bezpośredniości, polegająca na zapewnieniu nie tylko tego, że wyrok zostanie wydany bezpośrednio po zamknięciu rozprawy, ale również tego, że wyrok zostanie wydany przez tych sędziów, którzy brali udział w rozprawie. Ten ostatni wymóg zasadza się na koncepcji, że kwestię odpowiedzialności karnej oskarżonego powinni rozstrzygać ci sami sędziowie, którzy uczestniczyli w postępowaniu dowodowym.

Sąd ten wskazywał, że jeżeli w następstwie zmiany składu orzekającego zostanie zarządzone ponowne przeprowadzenie rozprawy, a sąd dopuści ponowny wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań, odczytanie protokołów wcześniejszych przesłuchań na podstawie art. 511 KPK będzie, zdaniem tego sądu, możliwe wyłącznie za zgodą wszystkich stron postępowania.

Pytanie prejudycjalne

Czy art. 16, 18 i 20 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z 25.10.2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz.Urz. z 2012 r., L Nr 315, s. 57) należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, na podstawie którego w sytuacji gdy ofiara przestępstwa została przesłuchana po raz pierwszy przez skład orzekający sądu karnego I instancji, a w składzie tym nastąpiły później zmiany, ta osoba powinna, co do zasady, zostać ponownie przesłuchana przez nowy skład, jeżeli jedna ze stron postępowania nie zgadza się na to, aby ten skład oparł się na protokole pierwszego przesłuchania owej ofiary?

Stanowisko TS

1. Prawo do ochrony ofiar przestępstwa w trakcie postępowania przygotowawczego

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ak. 1 dyrektywy 2012/29 ma ona na celu zapewnienie, aby ofiary przestępstwa otrzymały odpowiednie informacje, wsparcie i ochronę oraz aby mogły uczestniczyć w postępowaniu karnym. Na podstawie art. 20 lit. b) tej dyrektywy, bez uszczerbku dla prawa do obrony i zgodnie z przepisami o swobodzie sędziowskiej, państwa członkowskie zapewniają, aby podczas postępowania przygotowawczego liczba przesłuchań ofiary była jak najbardziej ograniczona i aby były one przeprowadzane tylko w tych przypadkach, gdy jest to absolutnie niezbędne do celów „postępowania przygotowawczego”. Trybunał wskazał, że art. 23 ust. 2 i 3 dyrektywy 20012/29 wynika, iż wprowadza ona rozróżnienie między etapem „postępowania przygotowawczego” a etapem „postępowania sądowego”.

W ocenie TS interpretując art. 20 lit. b) należy uwzględnić, iż zamiarem unijnego prawodawcy było ograniczenie zakresu zastosowania tego przepisu jedynie do etapu postępowania przygotowawczego.

Z akt niniejszej sprawy wynika, że ewentualne ponowne przesłuchanie ofiary ma miejsce na sądowym etapie postępowania karnego, ponieważ sprawa M. Gambiny została przydzielona nowemu składowi orzekającemu. W tych okolicznościach TS uznał, że art. 20 lit. b) dyrektywy 2012/29 nie ma zastosowania w sprawie takiej jak sprawa w postępowaniu głównym. Trybunał podkreślił, że ten przepis – stanowiąc, że państwa członkowskie zapewniają, aby liczba przesłuchań ofiar była jak najbardziej ograniczona – nie nakłada na nie wymogu, aby ofiara przestępstwa była przez sąd orzekający przesłuchiwana tylko jeden raz.

2. Stosowanie Karty

Zgodnie z art. 47 ak. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy oraz każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela. Ponadto art. 48 ust. 2 Karty stanowi, że każdemu oskarżonemu gwarantuje się poszanowanie prawa do obrony.

Z orzecznictwa TS wynika, że w zakresie, w jakim w Karcie ujęte są prawa odpowiadające prawom gwarantowanym przez EKPC, art. 52 ust. 3 Karty ma na celu zapewnienie niezbędnej spójności między prawami zawartymi w Karcie a odpowiadającymi im prawami zagwarantowanymi w EKPCz, co jednak nie może mieć negatywnego wpływu na autonomię unijnego prawa i TSUE (wyrok Menci, C-524/15, pkt 23). Zgodnie z Wyjaśnieniami dotyczącymi Karty praw podstawowych (Dz.Urz. z 2007 r., C Nr 303, s. 17) art. 47 ak. 2 Karty odpowiada art. 6 ust. 1 EKPC, a art. 48 Karty ma taką samą treść jak art. 6 ust. 2 i 3 EKPCz. Celem Trybunał jest, aby dokonywana przez niego wykładnia art. 47 ak. 2 i art. 48 Karty zapewniała poziom ochrony, który nie narusza poziomu ochrony gwarantowanego przez art. 6 EKPCz, tak jak wynika to z orzecznictwa ETPCz [wyrok Belastingdienst/Toeslagen (Skutek zawieszający apelacji), C-175/17, pkt 35].

3. Prawo do rzetelnego procesu sądowego

Na podstawie orzecznictwa TS można stwierdzić, że przepisy dyrektywy 2012/29 należy interpretować w taki sposób, aby znalazły poszanowanie prawa podstawowe, do których należy m.in. uregulowane w art. 6 EKPCz prawo do rzetelnego procesu sądowego (wyroki: Pupino, C-105/03, pkt 59; Katz, C-404/07, pkt 48). Z orzecznictwa ETPCz wynika, że zasady rzetelnego procesu sądowego wymagają wyważenia w danej sytuacji interesów obrony z interesami świadków lub ofiar wzywanych do złożenia zeznań (wyroki ETPCz: Doorson przeciwko Niderlandom, § 70; Marcello Viola przeciwko Włochom, § 51). Trybunał stwierdził, że osoby, na których spoczywa odpowiedzialność za orzekanie o winie lub niewinności oskarżonego, powinny, co do zasady, osobiście przesłuchać świadków i ocenić ich wiarygodność. Ocena wiarygodności świadka jest zadaniem złożonym, z którego zazwyczaj nie sposób wywiązać się poprzez samo odczytanie treści jego zeznań odnotowanych w protokołach przesłuchań (wyroki ETPCz: Dan przeciwko Mołdawii, § 33; Lorefice przeciwko Włochom, § 43). Zatem jednym z istotnych elementów rzetelnego procesu karnego jest możliwość konfrontacji oskarżonego ze świadkami w obecności sądu, który w ostatecznym rozrachunku wydaje rozstrzygnięcie. Ta zasada bezpośredniości jest istotną gwarancją procesu karnego, ponieważ spostrzeżenia sądu w kwestii zachowania i wiarygodności świadka mogą mieć poważne konsekwencje dla oskarżonego. Zmiana składu sądu orzekającego po przesłuchaniu ważnego świadka powinna więc, co do zasady, powdować ponowne przesłuchanie świadka (wyroki ETPCz: Pitkänen przeciwko Finlandii, § 58; Beraru przeciwko Rumunii, § 64). Jednak, zdaniem TS, zasady bezpośredniości nie można postrzegać w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie wszelkim zmianom składu sądu w trakcie trwania procesu. Mogą pojawić się oczywiste problemy administracyjne lub proceduralne uniemożliwiające ciągłość udziału sędziego w procesie. Możliwe jest zastosowanie środków, które sprawią, że sędziowie, którzy przejmują sprawę, prawidłowo zrozumieją wszystkie dowody i argumenty, na przykład zastosowanie środka w postaci udostępnienia im protokołów, jeżeli wiarygodność świadka nie jest kwestionowana, lub zarządzenie nowej rozprawy lub ponownego przesłuchania istotnych świadków przed sądem w nowym składzie (wyroki ETPCz: Cutean przeciwko Rumunii, § 61; Škaro przeciwko Chorwacji, § 24).

Zdaniem sądu odsyłającego ponowne przesłuchanie ofiary w następstwie zmiany składu orzekającego jest sprzeczne z art. 16 dyrektywy 2012/29, której ust. 1 stanowi, iż państwa członkowskie zapewniają ofiarom w toku postępowania karnego prawo do uzyskania w rozsądnym terminie decyzji w sprawie odszkodowania od sprawcy, z wyjątkiem sytuacji, w których prawo krajowe przewiduje, że taka decyzja podejmowana jest w drodze innego postępowania. Sąd odsyłający podnosił, że przewidziane w art. 16 naprawienie w odpowiednim czasie szkody poniesionej przez ofiarę zostałoby zniweczone przez uregulowanie krajowe, które możliwość odstąpienia od ponownego przesłuchania ofiary przez sędziów nowego składu orzekającego uzależnia od zgody wszystkich stron postępowania. W szczególności sąd ten uważa, że uregulowanie krajowe rozpatrywane w sprawie w postępowaniu głównym może sprzyjać nadużyciom ze strony obrony, ponieważ brak jej zgody na odczytanie już złożonych przez ofiarę zeznań skutkuje wydłużeniem postępowania. Jednak TS stwierdził, że ponowne przesłuchanie ofiary w przypadku zmiany składu orzekającego, przez który została ona pierwotnie wysłuchana, samo w sobie nie oznacza, że kwestia odszkodowania na rzecz tej ofiary nie może zostać rozstrzygnięta w rozsądnym terminie. Ponadto, rzecznik generalny wskazał w pkt 128 opinii, że prawo przyznane ofierze przestępstwa w art. 16 dyrektywy 2012/29 nie może wpływać na możliwość skutecznego korzystania przez oskarżonego z przysługujących mu praw procesowych. Należy do nich zasada bezpośredniości, w sytuacji gdy doszło do zmiany składu orzekającego, ponieważ z okoliczności tej nie można czynić tej osobie zarzutu.

Sąd odsyłający przywołał również art. 18 dyrektywy 2012/29, zgodnie z którym państwa członkowskie, bez uszczerbku dla prawa do obrony, zapewniają dostępność środków służących ochronie ofiar i członków ich rodzin przed wtórną i ponowną wiktymizacją, zastraszaniem oraz odwetem – w tym także środków przeciwko ryzyku szkód emocjonalnych lub psychologicznych – oraz służących ochronie godności ofiar podczas przesłuchania lub składania zeznań, które to środki obejmują w razie konieczności także procedury fizycznej ochrony ofiar i członków ich rodzin przewidziane w prawie krajowym. Jednak w ocenie TS z treści tego przepisu nie wynika, aby unijny prawodawca do środków służących ochronie ofiary przestępstwa zaliczył jednorazowe tylko jej przesłuchanie w trakcie postępowania sądowego. Trybunał wskazał, że art. 18 dyrektywy 2012/29 przyznaje ofierze prawo do ochrony „bez uszczerbku dla prawa do obrony”. Podobnie w motywie 58 tej dyrektywy uregulowano, że zakres odpowiednich środków ochrony, podczas postępowania karnego, ofiar, które zostały uznane za narażone na ponowną i wtórną wiktymizację, zastraszanie oraz odwet, należy określić „bez uszczerbku dla praw do obrony i zgodnie z przepisami o swobodzie sędziowskiej”. Rzecznik generalny stwierdził w pkt 73 opinii, że unijny prawodawca ustanowił w dyrektywie 2012/29 prawa na rzecz ofiar, przy czym wykonywanie tych praw nie może stanowić zagrożenia dla prawa do rzetelnego procesu oraz dla przysługującego oskarżonemu prawa do obrony, które to prawa zapisane są odpowiednio w art. 47 ak. 2 oraz w art. 48 ust. 2 Karty. W konsekwencji TS uznał, że art. 18 dyrektywy 2012/29, co do zasady, nie stoi na przeszkodzie temu, aby w przypadku zmiany składu orzekającego ofiara przestępstwa została na wniosek jednej ze stron postępowania ponownie przesłuchana przez nowy skład.

Rzecznik generalny stwierdził w pkt 116 opinii, że z orzecznictwa ETPCz wynika, że w celu określenia, czy jest możliwe wykorzystanie w charakterze dowodu protokołu przesłuchania ofiary, państwa członkowskie powinny zbadać, czy jej przesłuchanie może mieć istotny charakter dla osądzenia oskarżonego. Ponadto, do państw członkowskich należy zapewnienie poprzez wystarczające gwarancje procesowe, aby przeprowadzanie dowodów w ramach postępowania karnego nie naruszało rzetelności tego postępowania w rozumieniu art. 47 ak. 2 ani prawa do obrony w rozumieniu jej art. 48 ust. 2 Karty. Trybunał wskazał, że do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy w sprawie w postępowaniu głównym występują szczególne okoliczności, które mogłyby powodować odstąpienie od ponownego przesłuchania ofiary przestępstwa.

Trybunał stwierdził, że w przypadku zarządzenia ponownego przesłuchania ofiary przez nowy skład orzekający właściwe organy krajowe powinny zgodnie z art. 22 dyrektywy 2012/29 przeprowadzić indywidualną ocenę sytuacji tej ofiary w celu ustalenia jej szczególnych potrzeb w zakresie ochrony oraz, w stosownym przypadku, umożliwienia jej skorzystania ze środków ochrony przewidzianych w art. 23 i 24 tej dyrektywy. Zatem TS wskazał, że do sądu odsyłającego należy upewnienie się, że ofiara w sprawie w postępowaniu głównym nie ma szczególnych potrzeb w zakresie ochrony w ramach postępowania karnego.


Reasumując TS orzekł, że art. 16 i 18 dyrektywy 2012/29 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, na podstawie którego w sytuacji gdy ofiara przestępstwa została przesłuchana po raz pierwszy przez skład orzekający sądu karnego I instancji, a w składzie tym nastąpiły później zmiany, ta ofiara powinna, co do zasady, zostać ponownie przesłuchana przez nowy skład, jeżeli jedna ze stron postępowania nie zgadza się na to, aby ten skład oparł się na protokole pierwszego przesłuchania tej ofiary.

Wyrok TS z 29.7.2019 r., Gambino i Hyka, C-38/18




Źródło: www.curia.eu

 

opracowała: dr Ewa Skibińska  - WPiA UKSW w Warszawie


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Ponowne przesłuchanie ofiary
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny