Pierwszeństwo wierzyciela pauliańskiego czy wierzyciela hipotecznego?

A A A

Jeśli umowa zbycia prawa użytkowania wieczystego na skutek skargi pauliańskiej została uznana za bezskuteczną, to w postępowaniu egzekucyjnym w razie zbiegu uprawnień wierzyciela pauliańskiego i wierzyciela hipotecznego osoby trzeciej, należy stosować reguły pierwszeństwa wynikające z ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t. jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 2204; dalej jako: KWU). Dotyczy to sytuacji, gdy zabezpieczenie hipoteczne powstało przed ujawnieniem w księdze wieczystej roszczenia wierzyciela pauliańskiego. Natomiast jeśli wierzyciel pauliański zakwestionował skutecznie ustanowienie hipoteki w trybie skargi pauliańskiej pierwszeństwo rozstrzyga się na podstawie art. 531 § 1 i 2 KC – wynika z uchwały Sądu Najwyższego.

Pytanie prawne

Małżonkowie D.M. i W.M. byli użytkownikami wieczystymi nieruchomości, którą w związku z licznymi długami m.in. wobec Urzędu Skarbowego w K., sprzedali „P.” sp. z o.o. Nieruchomość została obciążona hipoteką na rzecz J.M. – krewnego małżonków M. Gdy doszło do licytacji nieruchomości J.M. zażądał przysądzenia jej na jego rzecz, na poczet zapłaty zgłaszając wierzytelność zabezpieczoną hipoteką. Urząd Skarbowy w K. przedstawił jednak prawomocny wyrok wydany na skutek skargi pauliańskiej, na mocy którego sprzedaż przez małżonków M. prawa do nieruchomości została uznana za bezskuteczną wobec wierzyciela.

Sąd II instancji przedstawił Sądowi Najwyższemu pytanie prawne o następującej treści: „Czy wierzyciel, względem którego umowa przeniesienia prawa wieczystego użytkowania nieruchomości zawarta między dłużnikiem a osobą trzecią została uznana za bezskuteczną, może dochodzić zaspokojenia z tego prawa, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszło z majątku dłużnika, z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej, których wierzytelności zostały zabezpieczone hipoteką ustanowioną na tym prawie?”.

Koncepcja zakładająca pierwszeństwo wierzyciela pauliańskiego względem wierzyciela hipotecznego odwołuje się do literalnego brzmienia art. 532 KC. Wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Wprowadzone w tym przepisie rozwiązanie nie ogranicza uprzywilejowania wierzyciela pauliańskiego jedynie do wierzycieli osobistych, dlatego należy przyjąć, że daje on pierwszeństwo zaspokojenia przed wszelkimi wierzycielami (zob. wyrok SA w Rzeszowie z 18.6.2019 r., I ACa 113/18, Legalis). Przyjęcie tego poglądu mogło przeciwdziałać obciążaniu nieruchomości przez nowych właścicieli, tak aby wierzytelności hipoteczne przewyższały jej wartość.

Przyjęcie poglądu o pierwszeństwie wierzyciela hipotecznego opiera się na założeniu, że dokonując wykładni art. 532 KC nie można pominąć art. 65 ust. 1 KWU. Ponieważ art. 65 ust. 1 KWU dotyczy jedynie wierzytelności rzeczowych, to stanowi on przepis szczególny względem art. 532 KC i jako lex specialis powinien być stosowany w pierwszej kolejności (zob. wyrok SA w Białymstoku z 29.10.2013 r., I ACa 186/12, Legalis). Wierzyciel hipoteczny może bowiem dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela. W takiej sytuacji ochrona prawna wierzyciela pauliańskiego w wielu sytuacjach okazałaby się jednak iluzoryczna. W uzasadnieniu pytania prawnego sąd II instancji podkreślił, że w tej sprawie wierzyciel hipoteczny osoby trzeciej jest powiązany więzami rodzinnymi z dłużnikami wierzyciela pauliańskiego.

Trzeci pogląd prezentowany w orzecznictwie to koncepcja, że wierzyciel pauliański oraz wierzyciel hipoteczny korzystają z równego przywileju egzekucyjnego, przy zachowaniu pierwszeństwa wynikającego z regulacji materialnoprawnych. W związku z tym, że w myśl art. 75 KWU zaspokojenie wierzyciela hipotecznego z nieruchomości następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym, decydujące znaczenie mają przepisy o podziale sumy uzyskanej z egzekucji – art. 1025 i 1026 KPC. Ustawodawca w art. 1025 § 1 pkt 5 KPC umieścił wierzycieli hipotecznych oraz wierzycieli pauliańskich w ramach jednej grupy wierzycieli – grupy piątej. Na podstawie zaś art. 1026 § 1 KPC, jeżeli suma objęta podziałem nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich wierzycieli z grupy piątej, zostaną oni zaspokojeni w kolejności odpowiadającej przysługującemu im pierwszeństwu (zob. wyrok SA w Warszawie z 2.4.2015 r., I ACa 1457/14, Legalis).

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie zbiegu – w postępowaniu egzekucyjnym z użytkowania wieczystego – uprawnienia wierzyciela (pauliańskiego), względem którego czynność prawna zbycia tego prawa, zawarta między dłużnikiem a osobą trzecią, została uznana za bezskuteczną (art. 532 KC), z uprawnieniem wierzyciela (hipotecznego), który uzyskał na tym prawie zabezpieczenie hipoteczne na podstawie czynności prawnej zawartej z osobą trzecią, ale przed ujawnieniem w księdze wieczystej roszczenia wierzyciela pauliańskiego, mają zastosowanie reguły pierwszeństwa wynikające z KWU, chyba że wierzyciel pauliański zakwestionował skutecznie czynność prawną ustanowienia hipoteki w trybie skargi pauliańskiej realizowanej w formie powództwa albo zarzutu przeciwko wierzycielowi hipotecznemu (art. 531 § 1 i 2 KC).

Uchwała SN z 2.2.2022 r., III CZP 32/22 (poprzednio III CZP 23/21)


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Pierwszeństwo wierzyciela pauliańskiego czy wierzyciela hipotecznego?
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny