Organ wydający ENA

A A A

Stan faktyczny

Sprawa C-508/18 dotyczyła wniosku o przekazanie OG (obywatela Litwy mieszkającego w Irlandii) na podstawie europejskiego nakazu aresztowania (dalej jako: ENA) wydanego przez prokuraturę przy sądzie okręgowym w Lubece (RFN). Celem przekazania było przeprowadzenie postępowania karnego w związku z czynami OG, które prokuratura ta zakwalifikowała jako „zabójstwo, ciężkie uszkodzenie ciała”. OG wniósł do irlandzkiego sądu skargę w celu podważenia ważności ENA, powołując się w szczególności na fakt, że prokuratura w Lubece nie jest „organem sądowym” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW z 13.6.2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. z 2002 r. L 190, s. 1, zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z 26.2.2009 r.; dalej jako: decyzja ramowa).

Sprawa C-82/19 PPU dotyczyła PI (obywatela Rumunii), wobec którego został wydany ENA przez prokuraturę w Zwickau (RFN). Celem przekazania go było przeprowadzenie postępowania karnego w związku z popełnieniem czynów zakwalifikowanych jako „kradzież zorganizowana oraz kradzież z bronią w ręku”. PI sprzeciwił się jego przekazaniu na podstawie tego nakazu, w szczególności poprzez powołanie się na fakt, że prokuratura w Zwickau nie jest „organem sądowym” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej, właściwym do wydania ENA.

Pytanie prejudycjalne

Czy pojęcie „wydającego nakaz organu sądowego” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono prokuratury państwa członkowskiego, które są właściwe do prowadzenia postępowania karnego i znajdują się w stosunku podległości wobec organu władzy wykonawczej tego państwa członkowskiego, takiego jak minister sprawiedliwości, i mogą podlegać, bezpośrednio lub pośrednio, indywidualnym poleceniom lub instrukcjom ze strony tego organu przy podejmowaniu decyzji w sprawie wydania ENA?

Stanowisko TS

1. Zasada wzajemnego uznawania

Trybunał przypomniał, że zarówno zasada wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi, jak i zasada wzajemnego uznawania, która sama w sobie opiera się na wzajemnym zaufaniu między nimi, mają w unijnym prawie fundamentalne znaczenie, ponieważ umożliwiają one utworzenie i utrzymywanie przestrzeni bez granic wewnętrznych. Zasada wzajemnego zaufania wymaga, w szczególności w odniesieniu do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, aby każde z tych państw uznawało – z zastrzeżeniem wyjątkowych okoliczności – że wszystkie inne państwa członkowskie przestrzegają unijnego prawa, a zwłaszcza praw podstawowych uznanych w tym prawie [wyrok Minister for Justice and Equality (nieprawidłowości w systemie sądownictwa), C–216/18 PPU, pkt 36]. W odniesieniu w szczególności do decyzji ramowej, TS wskazał, że z jej motywu 6 wynika, że przewidziany w tej decyzji ramowej ENA stanowi pierwszy konkretny środek w dziedzinie prawa karnego wprowadzający zasadę wzajemnego uznawania. Zasada ta znajduje odzwierciedlenie w art. 1 ust. 2 decyzji ramowej, ustanawiającym przepis, zgodnie z którym państwa członkowskie są zobowiązane do wykonania każdego ENA w oparciu o tę zasadę i zgodnie z przepisami tej decyzji ramowej. Trybunał podkreślił, że wykonanie ENA stanowi zasadę, zaś odmowa wykonania, przewidziana jako wyjątek, powinna być interpretowana ściśle.

2. „Organ sądowy” właściwy do wydania ENA

Zasada wzajemnego uznawania zakłada, że ENA w rozumieniu art. 1 ust. 1 decyzji ramowej powinny być wykonywane wyłącznie zgodnie z jej przepisami. Jak wynika z tego przepisu ENA jest „orzeczeniem sądowym”, co wymaga, aby został on wydany przez „organ sądowy” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej (wyroki: Poltorak, C-452/16 PPU, pkt 28; Kovalkovas, C-477/16 PPU, pkt 29). Zgodnie z art. 6 ust. 1 decyzji ramowej wydającym nakaz organem sądowym jest organ sądowy wydającego nakaz państwa członkowskiego, właściwy dla wydania ENA na mocy krajowego prawa. O ile zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państwa członkowskie mogą wyznaczyć na mocy ich prawa „organ sądowy” właściwy do wydania ENA, o tyle znaczenie i zakres tego pojęcia nie mogą zostać pozostawione ocenie każdego z państw członkowskich (wyroki: Poltorak, pkt 30, 31; Kovalkovas, pkt 31, 32). Z orzecznictwa TS wynika, że to pojęcie powinno być interpretowane autonomicznie i jednolicie w całej UE, która jest dokonana z uwzględnieniem jednocześnie treści art. 6 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584, kontekstu, w który się on wpisuje, i celu zamierzonego przez tę decyzję ramową (wyroki: Poltorak, pkt 32; Kovalkovas, pkt 33).

Z orzecznictwa TS wynika, iż termin „organ sądowy”, o którym mowa w tym przepisie, nie oznacza wyłącznie sędziów lub sądów państwa członkowskiego, ale może obejmować, w szerszym sensie, organy uczestniczące w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych tego państwa członkowskiego, w odróżnieniu, w szczególności, od ministerstw lub służb policji, które należą do władzy wykonawczej (wyroki: Poltorak, pkt 33, 35; Kovalkovas, pkt 34, 36). Z powyższego zdaniem TS wynika, że pojęcie „organ sądowy” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej może obejmować organy państwa członkowskiego, które, chociaż niekoniecznie muszą być sądami lub sędziami, uczestniczą w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych tego państwa członkowskiego.

W ocenie TS powyższą wykładnię potwierdza kontekst, w jaki wpisuje się art. 6 ust. 1 decyzji ramowej. Decyzja ramowa jest instrumentem współpracy wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, która dotyczy wzajemnego uznawania nie tylko prawomocnych orzeczeń wydanych przez sądy karne, lecz w szerszym zakresie orzeczeń wydanych przez organy sądowe państw członkowskich w ramach postępowania karnego, w tym na etapie ścigania karnego. Przewidziana w art. 31 TUE współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, która stanowiła podstawę prawną decyzji ramowej, dotyczyła w szczególności współpracy między organami sądowymi państw członkowskich zarówno w zakresie postępowania, jak i wykonywania orzeczeń. W ocenie TS pojęcie „postępowanie”, które ma szerokie znaczenie, może obejmować postępowanie karne w całości, czyli etap poprzedzający postępowanie sądowe, samo postępowanie sądowe i etap wykonania prawomocnego orzeczenia wydanego przez sąd karny przeciwko osobie uznanej za winną przestępstwa. Trybunał wskazał, że taka wykładnia znajduje potwierdzenie w treści art. 82 ust. 1 lit. d) TFUE, który zastąpił art. 31 TUE i który obecnie stanowi, że współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych dotyczy współpracy między organami sądowymi lub równoważnymi organami państw członkowskich w ramach ścigania karnego i wykonywania orzeczeń.

Trybunał podkreślił, że powyższą wykładnię potwierdza również cel, do którego zmierza decyzja ramowa, który – jak wynika z jej motywu 5 – polega na ustanowieniu systemu swobodnego przepływu orzeczeń w sprawach karnych, obejmujący zarówno orzeczenia wydane w toku postępowania, jak i kończące postępowanie, w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. W tym względzie decyzja ramowa dąży, poprzez wprowadzenie uproszczonego i skutecznego systemu przekazywania osób skazanych lub podejrzanych o naruszenie przepisów ustawy karnej, ułatwienie i przyspieszenie współpracy sądowej, a tym samym przyczynienie się do realizacji wyznaczonego UE celu, jakim jest ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w oparciu o wysoki stopień zaufania, jakie powinno istnieć między państwami członkowskimi, zgodnie z zasadą wzajemnego uznawania (wyrok Ardic, C-237/17 PPU, pkt 69).

3. Prokuratura jako organ uczestniczący w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości

Zgodnie z art. 1 ust. 1 decyzji ramowej wydanie ENA może dotyczyć dwóch odmiennych sytuacji. ENA może zostać wydany albo w celu przeprowadzenia postępowania karnego w wydającym nakaz państwie członkowskim, albo w celu wykonania kary pozbawienia wolności lub środka zabezpieczającego polegającego na pozbawieniu wolności w tym państwie (wyrok B., C-306/09, pkt 49). W związku z tym TS stwierdzi, że ponieważ ENA ułatwia swobodny przepływ wydanych w toku postępowania karnego orzeczeń sądowych, należy uznać, że organy, które zgodnie z prawem krajowym są właściwe do wydania takich orzeczeń, są objęte zakresem stosowania decyzji ramowej.

W ocenie TS organ taki jak prokuratura, która w ramach postępowania karnego dysponuje uprawnieniami w zakresie ścigania w odniesieniu do osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa, w celu postawienia jej przed sądem, należy uznać za organ uczestniczący w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości danego państwa członkowskiego. Z akt niniejszej sprawy wynika, że w RFN prokuratury odgrywają zasadniczą rolę w prowadzeniu postępowania karnego. Rząd niemiecki wskazał, że wszczęcie postępowania z oskarżenia publicznego należy do prokuratur, w związku z czym są one jedynymi organami właściwymi do wszczęcia ścigania. Ponadto, zgodnie z zasadą legalności prokuratury te, co do zasady, podlegają obowiązkowi wszczęcia śledztwa odnoszącego się do każdej osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa. A zatem są one zobowiązane do wprowadzenia w ramach postępowania karnego warunków wstępnych wykonywania władzy sądowniczej przez sądy karne tego państwa członkowskiego. Zatem zdaniem TS takie prokuratury mogą być uznane za organy uczestniczące w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w rozpatrywanym państwie członkowskim.

4. Ochrona praw procesowych i podstawowych osoby ściganej

Decyzja ramowa ma na celu ustanowienie uproszczonego systemu przekazywania osób bezpośrednio między organami sądowymi, mającego zastąpić tradycyjną współpracę pomiędzy suwerennymi państwami, która wymaga zaangażowania i oceny ze strony władzy politycznej, w celu zapewnienia swobodnego przepływu orzeczeń sądowych w sprawach karnych w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (wyrok Kovalkovas, pkt 41). W tych ramach w przypadku gdy ENA zostaje wydany w celu zatrzymania i przekazania osoby ściganej przez inne państwo członkowskie w celu przeprowadzenia postępowania karnego, osoba ta już od pierwszego etapu postępowania powinna mieć możliwość korzystania z gwarancji procesowych i praw podstawowych, których ochronę powinny zapewnić organy sądowe wydającego nakaz państwa członkowskiego zgodnie z obowiązującym prawem, w szczególności wydając krajowy nakaz aresztowania (dalej jako: KNA). Zatem w system ENA wpisana jest dwupoziomowa ochrona praw procesowych i podstawowych osoby ściganej, gdyż do ochrony sądowej przysługującej jej na pierwszym poziomie, w trakcie wydawania orzeczenia krajowego, takiego jak KNA, dochodzi ochrona, jaką należy jej zapewnić na drugim poziomie, w trakcie wydawania ENA, które w danym przypadku może nastąpić krótko po wydaniu orzeczenia krajowego (wyrok Bob-Dogi, C-241/15, pkt 56).

W odniesieniu do środka, który, tak jak ENA, może naruszać zapisane w art. 6 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej prawo do wolności zainteresowanej osoby, TS stwierdził, że ta ochrona wymaga, aby decyzja spełniająca wymogi związane ze skuteczną ochroną sądową została wydana przynajmniej na jednym z dwóch poziomów tej ochrony. Wynika z tego, że w przypadku gdy prawo wydającego nakaz państwa członkowskiego przyznaje uprawnienie do wydania ENA organowi, który, chociaż uczestniczy w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości tego państwa członkowskiego, to jednak nie jest sędzią ani sądem, to orzeczenie krajowe, takie jak KNA, na którym opiera się ENA, powinno ze swej strony spełniać te wymogi. Spełnienie tych wymogów pozwala w ten sposób na zagwarantowanie wykonującemu nakaz organowi sądowemu, że decyzja o wydaniu ENA do celów ścigania jest oparta na postępowaniu krajowym podlegającym kontroli sądowej oraz że osoba, wobec której wydano KNA, korzystała ze wszystkich gwarancji właściwych dla wydania tego rodzaju decyzji, w szczególności gwarancji wynikających z praw podstawowych i podstawowych zasad prawa, o których mowa w art. 1 ust. 3 decyzji ramowej.

Trybunał stwierdził, że drugi poziom ochrony praw danej osoby, oznacza, że właściwy organ sądowy, zgodnie z prawem krajowym, w celu wydania ENA kontroluje w szczególności przestrzeganie warunków wymaganych do jego wydania i bada, czy w świetle szczególnych okoliczności danego przypadku ten nakaz ma charakter proporcjonalny (wyrok Kovalkovas, pkt 47). To bowiem na „wydającym nakaz organie sądowym”, o którym mowa w art. 6 ust. 1 decyzji ramowej, czyli podmiocie, który ostatecznie wydaje decyzję o wydaniu ENA, spoczywa obowiązek zapewnienia ochrony na tym drugim poziomie, i to nawet wówczas, gdy ten ENA opiera się na orzeczeniu krajowym wydanym przez sędziego lub sąd. W związku z tym „wydający nakaz organ sądowy” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej powinien być w stanie wypełniać to zadanie w sposób obiektywny, z uwzględnieniem wszystkich dowodów obciążających i odciążających, nie będąc przy tym narażonym na ryzyko, że jego uprawnienia decyzyjne będą podlegały poleceniom lub instrukcjom zewnętrznym, w szczególności ze strony władzy wykonawczej, tak by nie było żadnych wątpliwości co do tego, że decyzja o wydaniu ENA jest podejmowana przez ten organ, a nie ostatecznie przez tę władzę (wyrok Kovalkovas, pkt 42). W konsekwencji TS stwierdził, że wydający nakaz organ sądowy powinien móc dostarczyć wykonującemu nakaz organowi sądowemu zapewnienie, że w świetle gwarancji przewidzianych przez porządek prawny wydającego nakaz państwa członkowskiego działa on w sposób niezależny przy wykonywaniu swoich obowiązków związanych z wydaniem ENA. Niezależność ta wymaga, aby istniały przepisy ustawowe i organizacyjne gwarantujące, aby wydający nakaz organ sądowy nie był narażony, w ramach podejmowania decyzji o wydaniu ENA, na jakiekolwiek ryzyko, że zostanie poddany w szczególności indywidualnym instrukcjom ze strony władzy wykonawczej. Ponadto, jeżeli prawo wydającego nakaz państwa członkowskiego przyznaje uprawnienie do wydania ENA organowi, który, chociaż uczestniczy w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości tego państwa, to jednak sam nie jest sądem, to decyzja o wydaniu takiego nakazu, a w szczególności proporcjonalny charakter takiej decyzji, powinny podlegać w tym państwie członkowskim zaskarżeniu, które w pełni spełnia wymogi wynikające ze skutecznej ochrony sądowej.

W niniejszej sprawie co prawda niemieckie prokuratury są zobowiązane do zachowania obiektywizmu i muszą badać nie tylko dowody obciążające, ale też odciążające. Jednak minister sprawiedliwości posiada uprawnienie do wydawania instrukcji „zewnętrznych” w odniesieniu do tych prokuratur. Uprawnienie to powoduje, że minister ma możliwość bezpośredniego wpływania na decyzję prokuratury w sprawie wydania lub, w stosownym przypadku, niewydania ENA i może w szczególności być wykonywane na etapie badania proporcjonalności wydania takiego ENA. Ponadto niemiecki rząd podniósł, że krajowe prawo przewiduje gwarancje pozwalające na ograniczenie uprawnienia do wydawania instrukcji, jakim minister sprawiedliwości dysponuje w odniesieniu do prokuratury, w związku z czym sytuacje, w których uprawnienie to mogłoby być wykonywane, są niezwykle rzadkie. Tak więc zasada legalności, która ma zastosowanie do działania prokuratury, pozwala zagwarantować, że ewentualne indywidualne instrukcje, jakie prokuratura mogłaby otrzymać od ministra sprawiedliwości, nie mogą w żadnym razie wykraczać poza granice ustawy i innych przepisów. Co więcej, prokuratorzy kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn i kraju związkowego Saksonia są ponadto urzędnikami, którzy nie mogą zostać odwołani ze względu na zwykłe niewypełnienie instrukcji. Ponadto, w kraju związkowym Szlezwik-Holsztyn instrukcje ministra skierowane do prokuratury powinny być sformułowane na piśmie i przekazane przewodniczącemu parlamentu regionalnego. W kraju związkowym Saksonia umowa koalicyjna rządu tego kraju związkowego przewiduje, że przysługujące ministrowi sprawiedliwości uprawnienie do wydawania instrukcji nie będzie już wykonywane w pewnych konkretnych przypadkach dopóty, dopóki umowa ta będzie obowiązywać. Jednak TS stwierdził, że takie gwarancje, nawet gdyby zostały potwierdzone, nie pozwalają na całkowite wykluczenie sytuacji, w której decyzja prokuratury, takiej jak prokuratury będące przedmiotem spraw w postępowaniach głównych, o wydaniu ENA może w konkretnym przypadku podlegać instrukcjom ministra sprawiedliwości danego kraju związkowego. Przede wszystkim, o ile zgodnie z zasadą legalności instrukcje ministra, które byłyby oczywiście niezgodne z prawem, nie powinny, co do zasady, zostać wykonane przez daną prokuraturę, o tyle TS podkreślił, że uprawnienie do wydawania instrukcji zostało przyznane temu ministrowi na mocy ustawy, która nie określa warunków, na jakich uprawnienie to może być wykonywane. Tak więc istnienie tej zasady nie może samo w sobie uniemożliwić ministrowi sprawiedliwości kraju związkowego wpływu na uprawnienia dyskrecjonalne, jakie przysługują prokuraturom tego kraju związkowego przy wydawaniu decyzji o wydaniu ENA. Następnie, chociaż w niektórych krajach związkowych, takich jak kraj związkowy Szlezwik-Holsztyn, instrukcje należy sformułować na piśmie, to TS wskazał, że nie zmienia to faktu, że niemieckie prawo na nie zezwala. Ponadto w świetle ogólnego sformułowania – zdaniem TS – nie można wykluczyć możliwości udzielenia tych instrukcji ustnie.

W odniesieniu do kraju związkowego Saksonia, nawet gdy obecnie władza wykonawcza postanowiła nie korzystać z uprawnienia do wydawania instrukcji w niektórych indywidualnych przypadkach, to TS stwierdził, że taka gwarancja nie obejmuje wszystkich przypadków i nie jest przewidziana przez ustawę, w związku z czym nie można wykluczyć, że ta sytuacja może zmienić się w przyszłości na mocy decyzji politycznej. Trybunał wskazał, że ryzyko, iż władza wykonawcza może wywierać taki wpływ na prokuraturę w indywidualnym przypadku, nie pozwala zagwarantować, że w ramach wykonywania swoich obowiązków w celu wydania ENA prokuratura ta spełnia powyżej wskazane gwarancje. Zdaniem TS stwierdzenia tego nie podważa fakt, że – jak podniósł niemiecki rząd – decyzja prokuratur, takich jak prokuratury rozpatrywane w sprawach w postępowaniach głównych, o wydaniu ENA może być przedmiotem zaskarżenia przez daną osobę przed właściwymi sądami niemieckimi. Trybunał uznał, że nie wydaje się, aby istnienie tego środka zaskarżenia mogło samo w sobie chronić prokuratury przed ryzykiem, że ich decyzje będą podlegać indywidualnym instrukcjom ze strony ministra sprawiedliwości w ramach wydania ENA. O ile taki środek zaskarżenia pozwala na zapewnienie, że wykonywanie zadań prokuratury podlega możliwości kontroli sądowej a posteriori, to TS podkreślił, że ewentualne indywidualne instrukcje ze strony ministra sprawiedliwości w odniesieniu do prokuratur przy wydawaniu ENA są w każdym razie dozwolone przez niemieckie prawo. Zdaniem TS ponieważ prokuratury, które są rozpatrywane w sprawach w postępowaniach głównych, są narażone na ryzyko podlegania wpływom ze strony władzy wykonawczej przy wydawaniu ENA, to wydaje się, że te prokuratury nie spełniają jednego z wymogów koniecznych do tego, aby można było uznać je za „wydający nakaz organ sądowy” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej, a mianowicie wymogu zapewnienia gwarancji działania w sposób niezależny w ramach wydawania takiego nakazu.

Trybunał stwierdził, że w niniejszej sprawie nie ma znaczenia, że w ramach wydawania ENA, będących przedmiotem sporu w postępowaniach głównych, prokuratury w Lubece i Zwickau nie otrzymały żadnych indywidualnych instrukcji ze strony ministrów sprawiedliwości odnośnych krajów związkowych.


Reasumując TS orzekł, że pojęcie „wydający nakaz organ sądowy” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584 należy interpretować w ten sposób, że nie obejmuje ono prokuratur państwa członkowskiego, które są narażone na ryzyko podlegania, bezpośrednio lub pośrednio, indywidualnym poleceniom lub instrukcjom ze strony organu władzy wykonawczej, takiego jak minister sprawiedliwości, w ramach podejmowania decyzji w sprawie wydania ENA.

Wyrok TS z 27.5.2019 r., OG (Parquet de Lübeck), C-508/18 i C-82/19 PPU




Źródło: www.curia.eu

 

opracowała: dr Ewa Skibińska  - WPiA UKSW w Warszawie


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Organ wydający ENA
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny