Ograniczenie w czasie skutków abuzywności umowy kredytu

A A A

Stan faktyczny

Na mocy umowy zawartej w 2006 r. hiszpański bank udzielił L kredytu hipotecznego. Umowa ta przewidywała „klauzulę dolnego progu”, na mocy której zmienna stopa oprocentowania nie mogła być niższa niż 3%. W 2016 r. L wniosła do sądu powództwo przeciwko bankowi w celu uzyskania stwierdzenia nieważności owego warunku i zwrotu kwot nienależnie pobranych na jego podstawie. L podniosła, że ponieważ nie została we właściwy sposób poinformowana o istnieniu tego warunku umownego i o jego znaczeniu dla wykonania przedmiotowej umowy kredytu. Sąd uwzględnił to powództwo, stwierdzając nieuczciwy charakter „klauzuli dolnego progu” ze względu na jej brak przejrzystości i zasądził od banku zwrot na rzecz L kwot nienależnie pobranych z tego tytułu, powiększonych o odsetki. Orzekł on jednak, że zwrot staje się skuteczny dopiero od 9.5.2013 r., zgodnie z wyrokiem hiszpańskiego Sądu Najwyższego, który ogranicza w czasie skutki stwierdzenia nieważności takiej „klauzuli dolnego progu”. Obciążył on również bank kosztami postępowania.

Bank wniósł apelację w zakresie, w jakim został obciążony całością kosztów postępowania. Podniósł, że nie powinien zostać obciążony wszystkimi kosztami postępowania z powództwa L, ponieważ zostało ono uwzględnione jedynie częściowo (ze względu na ograniczenie w czasie skutków stwierdzenia nieważności warunku umownego). Sąd uwzględnił odwołanie, uchylając wyrok I instancji w zakresie, w jakim obciążył bank kosztami postępowania. Sąd odwoławczy nie nakazał całkowitego zwrotu kwot pobranych na podstawie „klauzuli dolnego progu”, ponieważ L nie wniosła apelacji od wyroku wydanego w I instancji. Zgodnie z hiszpańskim prawem, jeżeli część sentencji wyroku nie została zaskarżona przez żadną ze stron, sąd odwoławczy nie może usunąć jej skutków lub zmienić jej treści.

Pytanie prejudycjalne

Czy art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie stosowaniu krajowych zasad postępowania sądowego, zgodnie z którymi sąd krajowy rozpatrujący apelację od wyroku ograniczającego w czasie zwrot kwot nienależnie zapłaconych przez konsumenta na podstawie warunku uznanego za nieuczciwy nie może rozpatrzeć z urzędu zarzutu dotyczącego naruszenia tego przepisu i nakazać całkowitego zwrotu tych kwot?

Stanowisko TS

Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 państwa członkowskie postanawiają, że nieuczciwe warunki ujęte w umowie zawartej z konsumentem przez przedsiębiorcę nie będą wiążące dla konsumenta. Ponadto, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z art. 7 ust. 1 w zw. z 24 motywem, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z konsumentami przez przedsiębiorców (wyrok TS z 26.6.2019 r., Addiko Bank, C-407/18, pkt 44).

W sytuacji braku unijnych uregulowań w prawie Unii reguły proceduralne mające zapewnić ochronę praw przyznanych jednostkom przez prawo Unii należą do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady ich autonomii proceduralnej. Owe reguły nie mogą jednak być mniej korzystne niż w przypadku podobnych spraw o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) i nie mogą uniemożliwiać lub czynić nadmiernie utrudnionym wykonywanie praw przyznanych konsumentom przez prawo Unii (zasada skuteczności) (wyrok Addiko Bank, pkt 46).

Co do zasady równoważności, rzecznik generalny przypomniał w pkt 44 opinii, że sąd krajowy powinien sprawdzić, w świetle reguł proceduralnych dotyczących postępowań znajdujących zastosowanie w prawie krajowym, czy ta zasada została dochowana, z uwzględnieniem przedmiotu tych postępowań, stosunku prawnego leżącego u ich podstaw oraz ich zasadniczych elementów (wyrok TS z 20.9.2018 r., EOS KSI Slovensko, C-448/17). Zgodnie z zasadą równoważności, jeżeli na mocy prawa krajowego sąd krajowy w postępowaniu odwoławczym ma możliwość lub obowiązek dokonania z urzędu oceny zgodności z prawem aktu prawnego w świetle krajowych norm, musi on również mieć możliwość lub obowiązek – nawet jeśli kwestia zgodności z prawem tego aktu w świetle tych norm nie została podniesiona w I instancji – dokonania z urzędu oceny zgodności z prawem takiego aktu z dyrektywą 93/13. W ocenie TS, jeżeli elementy akt sprawy, którymi dysponuje sąd krajowy w postępowaniu odwoławczym, budzą podejrzenie co do potencjalnie nieuczciwego charakteru danego warunku umownego, to ten sąd jest zobowiązany dokonać z urzędu oceny zgodności z prawem tego warunku w świetle kryteriów ustalonych w tej dyrektywie (wyrok TS z 30.5.2013 r., Jőrös, C-397/11).

Trybunał stwierdził, że skoro art. 6 dyrektywy 93/13 stanowi przepis równoważny krajowemu przepisowi porządku publicznego, to jeżeli zgodnie z orzecznictwem krajowym takie przepisy są uważane za wyjątek od stosowania przedmiotowych zasad postępowania sądowego, sąd krajowy rozpatrujący apelację powinien mieć możliwość podniesienia z urzędu zarzutu dotyczącego naruszenia art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Trybunał wskazał, że do sądu krajowego należy sprawdzenie, czy istnieje takie orzecznictwo krajowe. Gdyby zostało potwierdzone istnienie tego orzecznictwa, sąd odsyłający byłby zobowiązany, zgodnie z zasadą równoważności, nie stosować tych zasad postępowania sądowego i albo pozwolić konsumentowi wykonać prawa, jakie przyznaje mu dyrektywa 93/13, i prawo powołania się na orzecznictwo Trybunału, albo dokonać tego z urzędu.

Odnośnie zasady skuteczności, z orzecznictwa TS wynika, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowy przepis proceduralny czyni niemożliwym lub zbyt utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych postrzeganych jako całość, a także, w razie potrzeby, zasad leżących u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takich jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania (wyrok TS z 22.4.2021 r., Profi Credit Slovakia, C-485/19, pkt 53). W tym kontekście Trybunał uznał, że poszanowanie zasady skuteczności nie może oznaczać zupełnego zastąpienia całkowitej bierności danego konsumenta (wyrok TS z 1.10.2015 r., ERSTE Bank Hungary, C-32/14, pkt 62). Ponadto Trybunał wyjaśnił, że ciążący na państwach członkowskich obowiązek zapewnienia skuteczności praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii, oznacza, w szczególności w odniesieniu do praw wynikających z dyrektywy 93/13, wymóg skutecznej ochrony sądowej, potwierdzony w art. 7 ust. 1 tej dyrektywy i wyrażony również w art. 47 KPP, mający zastosowanie m.in. do określania zasad proceduralnych dotyczących takich powództw opartych na takich prawach (wyrok TS z 10.6.2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C-776/19 do C-782/19, pkt 29). Z orzecznictwa TS wynika, że w przypadku braku skutecznej kontroli potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków danej umowy nie można zagwarantować poszanowania praw przyznanych przez dyrektywę 93/13 (wyrok TS z 4.6.2020 r., Kancelaria Medius, C-495/19, pkt 35).

Zatem warunki ustalone przez prawa krajowe, do których odnosi się art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie mogą stanowić zagrożenia dla istoty prawa, jakie konsumenci wywodzą z tego przepisu, które to prawo polega na niezwiązaniu warunkiem uznanym za nieuczciwy (wyrok TS z 26.1.2017 r., Banco Primus, C-421/14, pkt 51).

Trybunał podkreślił znaczenie zasady powagi rzeczy osądzonej w zarówno unijnym, jak i w porządkach prawnych państw członkowskich. Trybunał uściślił, że dla zapewnienia stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla wniesienia tych środków terminów, były niepodważalne (wyrok TS z 6.10.2009 r., Asturcom Telecomunicaciones, C-40/08, EU:C:2009:615, pkt 35, 36).

Trybunał przyznał, że ochrona konsumenta nie jest absolutna. W szczególności stwierdził, że unijne prawo nie nakłada na sąd krajowy obowiązku wyłączenia stosowania krajowych przepisów proceduralnych przyznających powagę rzeczy osądzonej orzeczeniu, nawet jeżeli pozwoliłoby to na usunięcie naruszenia przepisu zawartego w dyrektywie 93/13, niezależnie od jego charakteru (wyrok TS z 21.12.2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, pkt 68), z zastrzeżeniem jednak poszanowania zasad równoważności i skuteczności. W pkt 72 wyroku w sprawie Gutiérrez Naranjo i in., Trybunał uznał, że ograniczenie w czasie skutków prawnych wynikających ze stwierdzenia nieważności „klauzul dolnego progu”, którego dokonał hiszpański SN w wyroku z 9.5.2013 r., prowadzi do pozbawienia w sposób ogólny każdego konsumenta, który zawarł przed tą datą umowę kredytu hipotecznego zawierającą taką klauzulę, prawa do otrzymania pełnego zwrotu kwot, jakie nienależnie zapłacił on instytucji bankowej na podstawie owej klauzuli, w okresie poprzedzającym 9.5.2013 r. Zatem TS stwierdził, że orzecznictwo krajowe, takie jak to wynikające z wyroku hiszpańskiego SN z 9.5.2013 r., dotyczące ograniczenia w czasie skutków prawnych wynikających na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego, pozwala jedynie na zapewnienie ograniczonej ochrony konsumentów, którzy zawarli umowę kredytu hipotecznego obejmującego klauzulę „dolnego progu” przed datą ogłoszenia orzeczenia sądu, w którym stwierdzono ów nieuczciwy charakter. Ochrona ta okazuje się zatem niekompletna i niewystarczająca oraz nie stanowi ani adekwatnego, ani skutecznego środka służącego zaprzestaniu stosowania takiego rodzaju warunków, w przeciwieństwie do tego, co przewiduje art. 7 ust. 1 tej dyrektywy (wyrok Gutiérrez Naranjo i in., pkt 73). W tej sytuacji TS orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on orzecznictwu krajowemu ograniczającemu w czasie skutki restytucyjne związane ze stwierdzeniem nieuczciwego charakteru warunku znajdującego się w umowie zawartej z konsumentem przez przedsiębiorcę jedynie do kwot nienależnie zapłaconych na podstawie takiego warunku po ogłoszeniu orzeczenia, w którym sąd stwierdził ów nieuczciwy charakter (wyrok Gutiérrez Naranjo i in., pkt 75).

Bezsporne jest, że L nie wniosła apelacji od rozstrzygnięcia zawartego w wyroku sądu I instancji, które uznawało ograniczenie w czasie skutków restytucyjnych w odniesieniu do kwot pobranych na podstawie nieuczciwego warunku. Jednak TS podkreślił, że w okolicznościach niniejszej sprawy fakt, iż konsument nie wniósł środka odwoławczego we właściwym terminie, można przypisać temu, iż w momencie wydania przez Trybunał wyroku w sprawie Gutiérrez Naranjo i in., termin na wniesienie apelacji lub apelacji strony przeciwnej na mocy prawa krajowego już upłynął. W takich okolicznościach nie można uznać, że konsument wykazał się całkowitą biernością, nie kwestionował, ponieważ przed sądem odwoławczym dotychczasowego utrwalonego orzecznictwa hiszpańskiego SN. Zdaniem TS z powyższego wynika, że stosowanie przedmiotowych krajowych zasad postępowania sądowego może – poprzez pozbawienie konsumenta środków proceduralnych pozwalających mu na dochodzenie jego praw na podstawie dyrektywy 93/13 – uniemożliwić lub nadmiernie utrudnić ochronę tych praw, naruszając tym samym zasadę skuteczności.


Reasumując TS orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie stosowaniu krajowych zasad postępowania sądowego, zgodnie z którymi sąd krajowy rozpatrujący apelację od wyroku ograniczającego w czasie zwrot kwot nienależnie zapłaconych przez konsumenta na podstawie warunku uznanego za nieuczciwy nie może podnieść z urzędu zarzutu dotyczącego naruszenia tego przepisu i nakazać całkowitego zwrotu tych kwot, jeżeli niezakwestionowania przez danego konsumenta tego ograniczenia w czasie nie można przypisać całkowitej bierności tego konsumenta.

Wyrok TS z 17.5.2022 r., Unicaja Banco, C-869/19




Źródło: www.curia.eu

Opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie, ORCID: 0000-0003-4607-1448


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Ograniczenie w czasie skutków abuzywności umowy kredytu
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny