Odszkodowanie za niesłusznie zastosowane poręczenie majątkowe i zakaz opuszczania kraj

A A A

Użyty w art. 25 ust. 3 ustawy z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (t. jedn.: Dz.U. z 2016 r. poz. 437; dalej jako: nowelizacja) zwrot „toczą się do ich zakończenia według przepisów dotychczasowych”, odnośnie do postępowania uregulowanego w Rozdziale 58 KPK, nie obejmuje przepisów mających charakter materialnoprawny, jednak osoba niesłusznie oskarżona, wobec której zastosowano poręczenie majątkowe oraz zakaz opuszczania kraju przed 15.4.2016 r. może domagać się odszkodowania z uwagi na treść art. 3 KC – uznał Sąd Najwyższy.


Stan faktyczny

W 2000 r. prokurator przedstawił M.D. zarzuty doprowadzenia „A.” sp. z o.o. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, wyrządzenia jej szkody poprzez nadużycie uprawnień i niedopełnienie obowiązków oraz przywłaszczenia powierzonego mienia. M.D. był poszukiwany listem gończym, wydano również europejski nakaz aresztowania podejrzanego, który został zatrzymany na terenie Szwajcarii i osadzony w areszcie ekstradycyjnym, w którym przebywał do czasu przekazania Polsce przez niemal rok. Po przetransportowaniu M.D. do kraju, Sąd Rejonowy w K. zastosował tymczasowe aresztowanie, które po kilkunastu dniach uchylono i zastosowano poręczenie majątkowe oraz zakaz opuszczania kraju połączony z zatrzymaniem paszportu. Następnie prokurator uchylił wobec podejrzanego zakaz opuszczania kraju, zwracając mu paszport oraz obniżył kwotę poręczenia. Sąd, do którego wpłynął w 2011 r. akt oskarżenia, w 2015 r. uchylił poręczenie majątkowe, a następnie umorzył postępowanie wobec przedawnienia karalności zarzucanych oskarżonemu czynów. 7.4.2016 r. M.D. złożył wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa kwoty ponad 15,5 mln euro tytułem odszkodowania za wyrządzoną szkodę z powodu stosowania tymczasowego aresztowania i zakazu opuszczania kraju, utraconych korzyści na skutek stosowania tych środków, odszkodowania za szkodę powstałą w wyniku niesłusznego stosowania poręczenia majątkowego oraz zadośćuczynienia za krzywdę na skutek tymczasowego aresztowania.

Pytanie prawne

Sąd I instancji oddalił żądanie wnioskodawcy w całości, uznając, że należało uwzględnić brzmienie Rozdziału 58 KPK obowiązujące od 15.4.2016 r., czyli takie które nie przewidywało możliwości orzekania o odszkodowaniu za wykonywanie innych niż tymczasowe aresztowanie środków zapobiegawczych. Sąd II instancji uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy: „Czy użyte w art. 25 ust. 3 nowelizacji określenie »toczą się« dotyczące spraw z zakresu Rozdziału 58 (Dział XII) KPK wszczętych i niezakończonych do dnia wejścia w życie tej ustawy, tj. do 15.4.2016 r. obejmuje również przepisy o charakterze materialnoprawnym ujęte w tym rozdziale?”.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały wskazując, że sąd pytający nie wykazał, że ujawnił się istotny problem interpretacyjny wymagający zasadniczej wykładni przepisu, a dąży w istocie do uzyskania podpowiedzi, jak rozstrzygnąć sprawę. W uzasadnieniu postanowienia wyjaśniono jednak, że uchylony art. 552a KPK, miał charakter materialnoprawny ponieważ ustanawiał podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody majątkowe i krzywdy moralne wynikające z wykonywania środków przymusu, o których mowa w Dziale VI KPK, w tym środków zapobiegawczych innych niż tymczasowe aresztowanie (zob. postanowienie SN z 27.3.2019 r., II KK 59/19, Legalis). Zgodnie z art. 25 ust. 3 nowelizacji postępowania wymienione w Działach XI i XII KPK, wszczęte i niezakończone do dnia wejścia w życie nowelizacji, toczą się do ich zakończenia według przepisów dotychczasowych. W ocenie SN sformułowanie mówiące o „toczeniu się” postępowania powinno być interpretowane jako odnoszące się do kinetyki postępowania, a więc do tych przepisów, które są ściśle związane z tokiem postępowania, w konsekwencji należy przyjąć, że art. 25 ust. 3 nowelizacji dotyczy jedynie przepisów procesowych, a nie materialnoprawnych, czyli m.in. art. 552a KPK.

Rodzi to pytanie, czy istnieje podstawa prawna do przyznania wnioskodawcy w ramach procesu karnego odszkodowania lub zadośćuczynienia w związku ze stosowaniem wobec niego środków przymusu innych niż tymczasowe aresztowanie i zatrzymanie, w razie wystąpienia z roszczeniem tego dotyczącym jeszcze w czasie obowiązywania art. 552a KPK, czyli od 1.7.2015 r. do 14.4.2016 r., w sytuacji, gdy do orzekania w tym przedmiocie doszło już po uchyleniu tego przepisu. Zagadnienia tego nie rozstrzygają przepisy intertemporalne nowelizacji, wykluczone jest zatem zastosowanie art. 4 § 1 KK do zasad ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej przez Skarb Państwa w oparciu o przepisy rozdziału 58 KPK, skoro nie chodzi o orzekanie w przedmiocie odpowiedzialności karnej. Sąd Najwyższy stwierdził jednak, że możliwa do rozważenia w rozpoznawanej sprawie jest regulacja zawarta w art. 3 KC, ponieważ przepisy stanowiące podstawę roszczeń odszkodowawczych mają charakter materialny i stanowią roszczenia cywilnoprawne, do których stosuje się przepisy prawa cywilnego. Przepis ten uniemożliwia zastosowanie przepisu nowego do faktów, które zaszły zanim jeszcze ów przepis zaczął obowiązywać, chyba że co innego wynika z brzmienia tego przepisu lub celu regulacji. Prowadzi to do dorozumianego sięgnięcia do intertemporalnej zasady tempu sregit actum polegającej na przyjęciu, że do zakresu temporalnego hipotezy nowego przepisu merytorycznego należą fakty zachodzące od chwili jego wejścia w życie do momentu uchylenia. W konsekwencji sąd II instancji powinien rozważyć, czy nowelizacja może mieć zastosowanie do stanu faktycznego ustalonego w tej sprawie. Chodzi tu o nabycie materialnoprawnego uprawnienia i zgłoszenie roszczenia w oparciu o art. 552a KPK, w sytuacji, gdy w czasie orzekania przepis ten już nie obowiązywał. Zastosowanie nowej ustawy do faktów zaszłych, zanim jeszcze zaczęła ona obowiązywać, oznaczałoby jej działanie wstecz, czemu ma przeciwdziałać art. 3 KC.

Postanowienie SN z 31.3.2021 r., I KZP 8/20


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Odszkodowanie za niesłusznie zastosowane poręczenie majątkowe i zakaz opuszczania kraj
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny