Odpowiedzialność osób prawnych za wykroczenie

A A A


Stan faktyczny

W 2017 r. niderlandzkie centralne sądowe biuro windykacji wierzytelności na rzecz organów wymiaru sprawiedliwości (dalej jako: CJIB) zwróciło się do Sądu Rejonowego Gdańsk-Południe w Gdańsku z wnioskiem o uznanie i wykonanie decyzji 25.11.2016 r. nakładającej na Bank BGŻ BNP Paribas S.A. w Gdańsku (dalej jako: BG), będący oddziałem Banku BGŻ BNP Paribas z siedzibą w Warszawie (dalej jako: BW), karę pieniężną w wysokości 36 EUR. Czyn zagrożony karą został popełniony w Utrechcie i polegał na przekroczeniu dozwolonej prędkości o 6 km/h przez kierowcę pojazdu zarejestrowanego jako należący do BG.

CJIB wskazał, że BG został poinformowany o przysługującym mu prawie do zakwestionowania zasadności przedstawionych mu zarzutów, ale we wskazanym terminie nie złożył środka odwoławczego. W związku z tym decyzja z 25.11.2016 r. uprawomocniła się 6.1.2017 r. Sąd odsyłający podnosił, że w związku z odesłaniem do rozdziału 66b KPK na mocy art. 116b ust. 1 KPW, ten rozdział, dokonujący transpozycji do prawa polskiego przepisów decyzji ramowej Rady 2005/214/WSiSW z 24.2.2005 r. w sprawie stosowania zasady wzajemnego uznawania do kar o charakterze pieniężnym (Dz.Urz. z 2005 r. L Nr 76, s. 16; zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z 26.2.2009 r., Dz.Urz. z 2009 r. L Nr 81, s. 24; dalej jako: decyzja ramowa), ma zastosowanie do wykonywania orzeczeń wydanych w sprawach o wykroczenia. Niemniej ten sąd uważał, że transpozycja decyzji ramowej do polskiego prawa jest niepełna, ponieważ w tym prawie nie został ustanowiony obowiązek, ciążący na państwie wykonującym na mocy art. 9 ust. 3 tej decyzji, dotyczący wykonywania kar o charakterze pieniężnym nałożonych na osobę prawną, nawet jeśli państwo to nie uznaje zasady odpowiedzialności karnej osób prawnych.

Pytania prejudycjalne

– Czy pojęcie „osoby prawnej”, występujące w szczególności w art. 1 lit. a) i w art. 9 ust. 3 decyzji ramowej, należy interpretować w świetle prawa państwa wydającego orzeczenie nakładające karę o charakterze pieniężnym, czy też w świetle prawa państwa wykonującego, względnie czy stanowi ono autonomiczne pojęcie prawa UE?

– Czy decyzję ramową należy interpretować w ten sposób, że nakłada ona na sąd państwa członkowskiego obowiązek odstąpienia od stosowania przepisu prawa krajowego niezgodnego z art. 9 ust. 3 decyzji ramowej?


Stanowisko TS

1. Zakres pojęcia „osoba prawna”

Trybunał wskazał, że decyzja ramowa nie definiuje pojęcia „osoby prawnej”, ale jej przepisy odwołują się do niego wielokrotnie, w szczególności art. 1 lit. a) oraz art. 9 ust. 3, o których wykładnię wystąpił sąd odsyłający. Trybunał stwierdził, że w przypadku braku takiej definicji dla potrzeb wykładni tego pojęcia należy odwołać się do ogólnej systematyki i celu decyzji ramowej.

Trybunał wskazał, że w art. 5 decyzji ramowej wymieniono przestępstwa oraz wykroczenia, w odniesieniu do których orzeczenia są uznawane i wykonywane bez konieczności weryfikacji ich karalności w obydwu państwach, i doprecyzowano, że owe przestępstwa i wykroczenia są zdefiniowane w sposób określony w prawie państwa wydającego. Rzecznik generalny stwierdził w pkt 66 i 67 opinii, że z tego przepisu wynika, iż prawo państwa wydającego reguluje kwestie odpowiedzialności karnej, w szczególności zaś określa karę i podmiot, na który owa kara zostaje nałożona. Natomiast wykonanie orzeczenia nakładającego karę o charakterze pieniężnym podlega, zgodnie z art. 9 decyzji ramowej, prawu państwa wykonującego, co oznacza, po pierwsze, że organy tego państwa są, jako jedyne, właściwe do podjęcia decyzji w sprawie sposobu wykonania i określenia wszystkich związanych z tym środków, w tym przyczyn odstąpienia od wykonania, a po drugie, że kara o charakterze pieniężnym nałożona na osobę prawną podlega wykonaniu, nawet jeśli państwo wykonujące nie uznaje zasady odpowiedzialności karnej osób prawnych. W konsekwencji TS uznał, że zgodnie z ogólną systematyką decyzji ramowej pojęcie „osoba prawna” należy interpretować zgodnie z prawem państwa wydającego orzeczenie nakładające karę o charakterze pieniężnym.

Zdaniem TS powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w celach tego rozporządzenia. Z art. 1 i 6 oraz z motywów 1 i 2 decyzji ramowej wynika, że jej celem jest ustanowienie skutecznego mechanizmu transgranicznego uznawania i wykonywania orzeczeń wymierzających ostatecznie osobie fizycznej lub prawnej karę o charakterze pieniężnym w związku z popełnieniem jednego z przestępstw, względnie wykroczeń, wymienionych w art. 5 tej decyzji (wyrok Baláž, C-60/12, pkt 27). Również rzecznik generalny stwierdził w pkt 68 opinii, że decyzja ramowa ma na celu, nie dokonując harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich dotyczących prawa karnego, zapewnienie wykonywania kar o charakterze pieniężnym w tych państwach dzięki zasadzie wzajemnego uznawania. Zasada wzajemnego uznawania, która leży u podstaw systematyki decyzji ramowej, oznacza – stosownie do art. 6 tej decyzji – iż państwa członkowskie są, co do zasady, zobowiązane uznać orzeczenie nakładające karę o charakterze pieniężnym, które zostało przekazane zgodnie z art. 4 decyzji ramowej, z pominięciem dalszych formalności, oraz podjąć niezwłocznie wszelkie niezbędne środki w celu jego wykonania, a podstawy odmowy uznania lub wykonania takiego orzeczenia powinny podlegać wykładni ścisłej [wyrok Centraal Justitieel Incassobureau (uznawanie i wykonywanie kar o charakterze pieniężnym), C-671/18, pkt 31].

W rozpatrywanej sprawie kara, o której wykonanie wnosi CJIB, została formalnie nałożona na Bank, będący oddziałem BW, który to oddział, zgodnie z prawem polskim, nie posiada osobowości prawnej ani zdolności sądowej. Zdaniem sądu odsyłającego ta okoliczność może w praktyce prowadzić do niemożności wykonania na podstawie decyzji ramowej kary o charakterze pieniężnym na wniosek właściwego organu innego państwa członkowskiego. Jednak TS wskazał, że – co wynika z postanowienia odsyłającego – w polskim prawie oddział jest pozbawiony osobowości prawnej odrębnej od spółki, do której należy. W tych okolicznościach, z zastrzeżeniem ustaleń, jakich powinien dokonać sąd odsyłający, TS uznał, że działania BG można przypisać BW, a karę można uznać za zastosowaną wobec tego ostatniego. Zdaniem TS wykonanie kary może zostać wszczęte, zgodnie z prawem wykonującego państwa członkowskiego, wobec BW. W konsekwencji TS stwierdził, że jeżeli oddział i spółka, do której oddział należy, stanowiłyby jeden podmiot prawny prawa polskiego, doręczenie orzeczenia nakładającego karę o charakterze pieniężnym na ten oddział można by postrzegać jako doręczenie na rzecz spółki, która posiada zdolność sądową, w tym na etapie wykonywania owego orzeczenia.

Ponadto TS stwierdził bardziej ogólnie, że przepisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/413 z 11.3.2015 r. w sprawie ułatwień w zakresie transgranicznej wymiany informacji dotyczących przestępstw lub wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu ruchu drogowego (Dz.Urz. z 2015 r. L Nr 68, s. 9), mające zastosowanie w przypadku przestępstw lub wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu ruchu drogowego, a w szczególności w przypadku przekroczenia dopuszczalnej prędkości, przewidują, że państwa członkowskie powinny ułatwiać, w duchu lojalnej współpracy, transgraniczną wymianę informacji dotyczących tych przestępstw lub wykroczeń w celu ułatwienia egzekwowania kar, jeżeli dane przestępstwa lub wykroczenia zostały popełnione w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym dany pojazd został zarejestrowany. Powyższe ma przyczyniać się do osiągnięcia celu, do którego dąży ta dyrektywa, którym jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony wszystkich uczestników ruchu drogowego w UE. W tym celu transgraniczna wymiana informacji oznacza, jak stwierdził również rzecznik generalny w pkt 73 opinii, że dane dostarczone przez państwo członkowskie, w którym pojazd jest zarejestrowany, w tym przypadku państwo wykonujące, pozwalają na zidentyfikowanie nie tylko podmiotu, na rzecz którego pojazd jest zarejestrowany, lecz również osoby, która na mocy prawa krajowego ponosi odpowiedzialność za naruszenie przepisów ruchu drogowego, co ma na celu ułatwienie wykonywania ewentualnych kar o charakterze pieniężnym.

Trybunał orzekł, że pojęcie „osoby prawnej” występujące w szczególności w art. 1 lit. a) i art. 9 ust. 3 decyzji ramowej należy interpretować w świetle prawa państwa wydania orzeczenia nakładającego karę o charakterze pieniężnym.

2. Odstąpienie od stosowania przepisu prawa krajowego niezgodnego z art. 9 ust. 3 decyzji ramowej

Z przepisów decyzji ramowej, a w szczególności z jej art. 1 lit. a) i art. 9 ust. 3 wynika, że kara o charakterze pieniężnym w rozumieniu tej decyzji ramowej, nałożona na osobę prawną, powinna być wykonana przez państwo wykonujące. Trybunał stwierdził, że decyzja ramowa, której wiążący charakter został podkreślony w orzecznictwie TS (wyrok Pupino, C-105/03, pkt 33, 34), nakłada na państwa członkowskie obowiązek wykonania takiej kary o charakterze pieniężnym, niezależnie od tego, czy w prawie krajowym jest uregulowana zasada odpowiedzialności karnej osób prawnych.

Z orzecznictwa TS wynika, że w celu zapewnienia skuteczności wszystkich unijnych przepisów zasada pierwszeństwa wymaga w szczególności dokonywania przez sądy krajowe takiej wykładni prawa krajowego, która w możliwie największym zakresie byłaby zgodna z prawem UE (wyrok Popławski, C-573/17, pkt 57). W sytuacji niemożności dokonania wykładni uregulowania krajowego w sposób zgodny z wymogami określonymi w prawie UE każdy sąd krajowy, orzekający w ramach swoich kompetencji jako organ państwa członkowskiego, jest zobowiązany odstąpić od stosowania wszelkiego przepisu prawa krajowego sprzecznego z bezpośrednio skutecznym unijnym przepisem w ramach toczącego się przed tym sądem sporu (wyrok Popławski, pkt 58, 61). Natomiast w ramach sporu objętego prawem UE nie można powoływać się na unijny przepis niewywierający skutku bezpośredniego, jako taki, w celu wyłączenia stosowania sprzecznego z nim przepisu prawa krajowego (wyrok Popławski, pkt 62). Z orzecznictwa TS wynika, że o ile ciążący na sądzie krajowym obowiązek odstąpienia od stosowania przepisu prawa krajowego sprzecznego z unijnym przepisem wynika z przyznanego temu ostatniemu przepisowi pierwszeństwa, o tyle jednak obowiązek ten jest uzależniony od bezpośredniej skuteczności tego przepisu. Zatem sąd krajowy nie jest zatem zobowiązany odstąpić – jedynie na podstawie prawa UE – od stosowania przepisu prawa krajowego sprzecznego z unijnym przepisem, jeżeli ten ostatni przepis nie wywiera skutku bezpośredniego (wyrok Popławski, pkt 68).

Analizowana decyzja ramowa została przyjęta na podstawie dawnego trzeciego filaru Unii, a precyzyjniej na podstawie art. 31 ust. 1 lit. a) oraz art. 34 ust. 2 lit. b) TUE. W zakresie, w jakim decyzja ramowa nie została uchylona, unieważniona ani zmieniona po wejściu w życie Traktatu z Lizbony, z art. 9 załączonego do Traktatów Protokołu (Nr 36) w sprawie postanowień przejściowych wynika, że jej skutki zostają utrzymane jako podlegające TUE i tym samym nie wywiera ona skutku bezpośredniego (wyrok Popławski, pkt 69, 70). Z orzecznictwa TS wynika również, że o ile decyzje ramowe nie mogą wywoływać skutków bezpośrednich, o tyle jednak ich wiążący charakter powoduje powstanie po stronie organów krajowych obowiązku dokonywania zgodnej z prawem UE wykładni prawa krajowego (wyrok Popławski, pkt 72). Stosując prawo krajowe, organy te są więc zobowiązane dokonywać jego wykładni, w największym możliwym stopniu, w świetle brzmienia i celu decyzji ramowej, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego oraz stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, tak by zapewnić pełną skuteczność danej decyzji ramowej i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami (wyrok Popławski, pkt 73, 77).

Trybunał wskazał, że zasada wykładni zgodnej prawa krajowego ma pewne granice dotyczące, po pierwsze, braku możliwości ustalenia lub zaostrzenia, na podstawie decyzji ramowej i niezależnie od ustawy wprowadzającej ją w życie, odpowiedzialności karnej osób, które popełniły wykroczenie lub przestępstwo (wyrok Ognyanov, C-554/14, pkt 63, 64), a po drugie, niemożliwości dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem (wyrok Popławski, pkt 33). Z orzecznictwa TS wynika, że sąd krajowy nie może skutecznie utrzymywać, jakoby nie mógł dokonać wykładni przepisu krajowego w sposób zgodny z prawem UE jedynie ze względu na to, że do tej pory przepis ten niezmiennie interpretowano w sposób niezgodny z unijnym prawem lub był on stosowany w taki sposób przez właściwe organy krajowe (wyrok Popławski, pkt 79). Trybunał podkreślił, że to stanowisko obowiązuje tym bardziej w odniesieniu do stanowiska zajmowanego przez doktrynę.

W rozpatrywanej sprawie sąd odsyłający wskazuje, że niemożność interpretowania prawa polskiego w sposób zgodny z celami decyzji ramowej wynika również z orzecznictwa krajowego, w tym z orzecznictwa sądów II instancji, oraz ze stanowiska części doktryny. Trybunał podkreślił, że ten sąd nie może oprzeć się wyłącznie na tych elementach, aby uznać, że nie jest w stanie dokonać wykładni tego prawa w sposób zgodny z prawem Unii.

W przeciwieństwie do tego, co sugerowały rząd polski i Komisja Europejska, sąd odsyłający jest zdania, iż dokonanie wykładni prawa polskiego zgodnej z decyzją ramową sprowadzałoby się do dokonania wykładni contra legem tego prawa. Zdaniem tego sądu pojęcie „sprawcy” użyte w art. 611ff § 1 KPK nie może być interpretowany szeroko, tak aby obejmował również osoby prawne. Ponadto żaden inny przepis krajowy, w tym w szczególności ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, niemającej zastosowania do wykroczeń, nie pozwala na zapewnienie zgodności prawa polskiego z decyzją ramową. W odniesieniu do wykładni przepisów krajowych Trybunał, co do zasady, opiera się na stwierdzeniach wynikających z postanowienia odsyłającego. Zgodnie z orzecznictwem TS nie jest właściwy do dokonywania wykładni prawa krajowego państwa członkowskiego (wyrok ET, C-97/18, pkt 24). A zatem jedynie do sądu odsyłającego należy ocena, czy polskie prawo może być interpretowane w sposób umożliwiający przystąpienie do wykonania kar o charakterze pieniężnym, nałożonych na osobę prawną, zgodnie z wymogami sformułowanymi w art. 9 ust. 3 decyzji ramowej. Jednak Trybunał, mający udzielić w ramach odesłania prejudycjalnego użytecznej odpowiedzi, jest właściwy do udzielenia wskazówek na podstawie akt sprawy rozpatrywanej w postępowaniu głównym, a także uwag, które zostały mu przedstawione ustnie i na piśmie, aby umożliwić sądowi krajowemu wydanie rozstrzygnięcia w sprawie (wyrok Popławski, pkt 40).

Przepisy rozdziału 66b KPK stanowią odpowiednią podstawę prawną dla celów uznawania i wykonywania orzeczeń nakładających kary o charakterze pieniężnym na osoby prawne ze względu na popełnienie wykroczenia, ponieważ nic nie stoi na przeszkodzie dokonaniu szerokiej wykładni pojęcia „sprawcy”. Podobnie jak rząd polski i Komisja, rzecznik generalny wskazał w pkt 54 opinii, że aby dokonać wykładni pojęcia „sprawcy” w rozumieniu przepisów KPK w kontekście wykonywania kar o charakterze pieniężnym, nie należy odwoływać się do tego pojęcia w rozumieniu prawa karnego materialnego. Trybunał podzielił stanowisko rzecznika generalnego, że to pojęcie może być interpretowane w ten sposób, iż odnosi się do jednostki, na którą została nałożona prawomocna kara o charakterze pieniężnym, niezależnie od tego, czy chodzi o osobę prawną, czy o osobę fizyczną. Ponadto z akt sprawy wynika, że różne polskie sądy rozstrzygały już pozytywnie w przedmiocie wniosków o wykonanie kar o charakterze pieniężnym nałożonych z tytułu wykroczeń w ruchu drogowym w Niderlandach na osoby prawne. Trybunał stwierdził, że do sądu odsyłającego należy zatem zbadanie, czy przy uwzględnieniu powyższych rozważań taka wykładnia pojęcia „sprawcy” jest możliwa w kontekście rozdziału 66b KPK.

Zdaniem TS powyższa wykładnia nie prowadziłaby do ewentualnego zaostrzenia odpowiedzialności osób prawnych, ponieważ zakres tej odpowiedzialności jest określony przez prawo państwa wydającego.


Trybunał orzekł, że decyzję ramową należy interpretować w ten sposób, że nie nakłada ona na sąd państwa członkowskiego obowiązku odstąpienia od stosowania przepisu prawa krajowego niezgodnego z art. 9 ust. 3 decyzji ramowej, ponieważ przepis ten nie wywiera skutku bezpośredniego. Sąd odsyłający jest jednak zobowiązany do dokonywania, w największym możliwym stopniu, wykładni zgodnej prawa krajowego, tak aby zapewnić osiągnięcie rezultatu zgodnego z celem realizowanym przez ową decyzję ramową.

Wyrok TS z 27.2.2020 r., Bank BGŻ BNP Paribas, C-183/18




Źródło: www.curia.eu


opracowała: dr Ewa Skibińska -  WPiA UKSW w Warszawie


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Odpowiedzialność osób prawnych za wykroczenie
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny