Niezależność adwokata lub radcy prawnego

A A A

Stan faktyczny

Agencja Wykonawcza ds. Badań Naukowych (REA) zawarła z Uniwersytetem Wrocławskim (dalej jako: UWr) umowę o grant, która przewidywała m.in., że badacz zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy w ramach objętej grantem działalności nie może uzyskiwać innych dochodów niż te, które dotyczą jego prac badawczych. Okazało się, że ww. badacz pobierał wynagrodzenie również z tytułu innej działalności, w związku z czym REA rozwiązała umowę o grant, wystosowała do UWr notę obciążeniową na kwotę 36 508,37 euro, która została zapłacona. W następstwie dochodzenia przeprowadzonego przez Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finan­sowych (OLAF) REA wystosowała do UWr dwie dodatkowe noty obciążeniowe, odpowiednio na kwotę 58 031,38 euro, stanowiącą część grantu pozostającą do zwrotu, oraz na kwotę 5803,14 euro, stanowiącą odszkodowanie ustalone na podstawie klauzuli karnej przewidzianej w umowie o grant. UWr zapłacił również te kwoty.

Następnie w marcu 2016 r. UWr wniósł skargę do Sądu, w której domagał się stwierdzenia nieważności decyzji REA dotyczących wypowiedzenia umowy o grant i zobowiązania tego uniwersytetu do zwrotu części przedmiotowego grantu oraz do zapłaty odszkodowania, a po drugie, zwrotu odpowiednich kwot wraz z odsetkami naliczonymi od dnia ich zapłaty przez uniwersytet do dnia ich zwrotu przez REA. W odpowiedzi na skargę REA podniosła zarzut niedopuszczalności tej skargi, oparty w szczególności na okoliczności, że radca prawny reprezentujący UWr był pracownikiem na wydziale prawa, administracji i ekonomii tego uniwersytetu, wobec czego nie spełniał on warunku niezależności. Uniwersytet argumentował, że chociaż reprezentujący go przed Sądem radca prawny był w przeszłości związany z nim umową o pracę, ale nie w momencie wniesienia skargi ponieważ od października 2015 r. ten radca prawny był związany z tą uczelnią jedynie umową cywilnoprawną dotyczącą prowadzenia zajęć dydaktycznych.

Stanowisko Sądu

Sąd stwierdził – powołując się na koncepcję roli adwokata w porządku prawnym Unii, która wywodzi się ze wspólnych państwom członkowskim tradycji prawnych i na której opiera się art. 19 Statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako: Statut), a w szczególności na wyroki: AM & S Europe/Komisja (155/79, pkt 24); Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals/Komisja i in. (C-550/07 P, pkt 42) oraz Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Komisja (C-422/11 P i C-423/11 P, pkt 23) – że rolą adwokata jest bycie współpracownikiem wymiaru sprawiedliwości, którego zadanie polega na zapewnianiu, przy zachowaniu całkowitej niezależności i w nadrzędnym interesie wymiaru sprawiedliwości, obsługi prawnej, której potrzebuje klient. Wobec powyższego, zdaniem Sądu, wymóg niezależności adwokata czy radcy prawnego związany jest z brakiem istnienia pomiędzy nim a jego klientem jakiegokolwiek stosunku pracy, gdyż pojęcie niezależności zostało określone nie tylko w sposób pozytywny, mianowicie w odniesieniu do dyscypliny zawodowej, lecz również w sposób negatywny, czyli poprzez brak stosunku pracy.

Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie, w której radca prawny jest związany umową zlecenia ze stroną, którą ma on reprezentować, ponieważ nawet jeśli z formalnego punktu widzenia należałoby uznać, że tego rodzaju umowa nie kreuje stosunku pracy między tymi dwiema stronami, to jednak sytuacja taka stwarza ryzyko, że środowisko zawodowe tego radcy prawnego wywiera, przynajmniej w pewnym stopniu, wpływ na wyrażaną przez niego opinię prawną (wyrok Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Komisja, pkt 25). Zatem Sąd orzekł, że skoro skarga wszczynająca postępowanie została podpisana przez takiego radcę prawnego, to skarga w pierwszej instancji nie została wniesiona przez osobę spełniającą wymogi określone w art. 19 akapity trzeci i czwarty Statutu i w art. 51 § 1 Regulaminu postępowania przed Sądem (dalej jako: Regulamin). W konsekwencji Sąd odrzucił tę skargę jako oczywiście niedopuszczalną.

Skarga

UWr i Rzeczpospolita Polska wniosły w odwołaniach o uchylenie postanowienia Sądu Unii Europejskiej w sprawie Uniwersytet Wrocławski/REA (T–137/16, dalej jako: zaskarżone postanowienie), na mocy którego ten sąd odrzucił, jako oczywiście niedopuszczalną, skargę tego Uniwersytetu zmierzającą, po pierwsze, do stwierdzenia nieważności decyzji REA o wypowiedzeniu umowy grantu i o zobowiązaniu tego uniwersytetu do zwrotu kwot 36 508,37 euro, 58 031,38 euro i 6286,68 euro oraz do zapłaty odszkodowania w kwocie 5803,14 euro, a po drugie, do zobowiązania REA do zwrotu odpowiednich kwot wraz z należnymi odsetkami, naliczonymi od dnia dokonania płatności do dnia zwrotu.

Stanowisko TS

Trybunał wskazał, że art. 19 Statutu przewidziano dwie odrębne oraz kumulatywne przesłanki odnośnie reprezentacji tzw. nieuprzywilejowanych stron. I tak pierwsza z tych przesłanek, określona w akapicie trzecim tego artykułu, wiąże się z wymogiem, aby taka strona była reprezentowana przez adwokata lub radcę prawnego. Druga przesłanka, zawarta w akapicie czwartym tego artykułu, przewiduje, że adwokat lub radca prawny reprezentujący tę stronę musi być uprawniony do występowania przed sądem państwa członkowskiego lub innego państwa będącego stroną porozumienia EOG (postanowienie Comunidad Autónoma de Valencia/Komisja, C-363/06 P, pkt 21). Trybunał wskazał, że znaczenie i zakres drugiej przesłanki należy interpretować w odniesieniu do danego prawa krajowego. W niniejszej sprawie spełnienie tej przesłanki przez radcę prawnego reprezentującego UWr nie zostało zakwestionowane.

Natomiast w odniesieniu do przesłanki pierwszej, dotyczącej pojęcia adwokata lub radcy prawnego, z orzecznictwa TS wynika, że wobec braku w art. 19 akapit trzeci Statutu odesłania do prawa krajowego państw członkowskich pojęcie to należy interpretować w sposób autonomiczny i jednolity w całej UE, biorąc pod uwagę nie tylko treść tego przepisu, ale także jego kontekst i cel (postanowienie Comunidad Autónoma de Valencia/Komisja, pkt 25). Przy czym TS uznał, że to pojęcie pozostaje bez uszczerbku dla przyznanej osobom uprawnionym na mocy prawa krajowego do reprezentowania strony w sporze możliwości reprezentowania tej samej strony przed Trybunałem w ramach odesłania prejudycjalnego. W tym względzie treść art. 19 akapit trzeci Statutu, a w szczególności posłużenie się terminem „reprezentowane”, zdaniem TS świadczy o tym, że „strona” w rozumieniu tego postanowienia, niezależnie od jej statusu, nie jest uprawniona do samodzielnego występowania przed sądem Unii, lecz musi korzystać z usług osoby trzeciej. Inne przepisy Statutu lub Regulaminu, takie jak art. 21 akapit pierwszy Statutu, jak też art. 44 § 1 lit. b), art. 57 § 1 i art. 119 § 1 Regulaminu, potwierdzają również, że strona i jej przedstawiciel nie mogą być jedną i tą samą osobą (postanowienia: Correia de Matos/Komisja, C-200/05 P, pkt 10; PITEE/Komisja, C-464/16 P, pkt 23). Ponieważ w przypadku skarg bezpośrednich statut ani regulaminy postępowania przed Trybunałem i Sądem nie przewidują żadnych odstępstw ani wyjątków od tego obowiązku, złożenie pisma podpisanego przez samego skarżącego nie może wystarczyć do wniesienia skargi, i to nawet jeżeli skarżący jest adwokatem lub radcą prawnym uprawnionym do występowania przed sądem krajowym (postanowienia: Lopes/Trybunał Sprawiedliwości, C-174/96 P, pkt 8, 10; PITEE/Komisja, pkt 24).

W ocenie TS powyższe stanowisko potwierdza kontekst art. 19 akapit trzeci Statutu. Z postanowienia tego wynika, że zastępstwo prawne strony, która nie jest objęta zakresem regulacji dwóch pierwszych akapitów tego artykułu, może być zapewnione wyłącznie przez adwokata lub radcę prawnego, podczas gdy strony, o których mowa w tych pierwszych dwóch akapitach, mogą być reprezentowane przez pełnomocnika, którego w stosownym przypadku może wspomagać doradca, adwokat lub radca prawny. Przemawia za tym cel reprezentacji przez adwokata lub radcę prawnego stron niewymienionych w pierwszych dwóch akapitach art. 19 Statutu, którym jest, po pierwsze, uniemożliwienie osobom prywatnym samodzielnego występowania przed sądem, bez korzystania z usług pośrednika, a po drugie, zapewnienie, aby osoby prawne były bronione przez przedstawiciela, który jest wystarczająco niezależny od osoby prawnej, którą reprezentuje (postanowienia: ClientEarth/Rada, C-573/11 P, pkt 14; ADR Center/Komisja, C-259/14 P, pkt 25). Trybunał podkreślił, że o ile zadanie polegające na reprezentowaniu przez adwokata lub radcę prawnego, o którym mowa w art. 19 akapity trzeci i czwarty Statutu, musi być wykonywane w interesie prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości, o tyle celem tego zadania jest przede wszystkim – jak wskazał również rzecznik generalny w pkt 104 opinii – jak najlepsza ochrona i obrona interesów klienta, z zachowaniem pełnej niezależności i z poszanowaniem prawa oraz zasad wykonywania zawodu i etyki.

Trybunał podkreślił, że pojęcie niezależności adwokata lub radcy prawnego w szczególnym kontekście art. 19 Statutu zostało określone nie tylko w sposób negatywny, tzn. poprzez brak stosunku pracy, ale również w sposób pozytywny, tzn. poprzez odniesienie do dyscypliny zawodowej (wyrok Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Komisja, pkt 24). W tym kontekście spoczywający na adwokacie lub radcy prawnym obowiązek zachowania niezależności jest rozumiany nie jako brak jakichkolwiek powiązań z klientem, ale jako brak powiązań, które w oczywisty sposób ograniczają zdolność takiego prawnika do wypełniania zadań w zakresie obrony klienta w najlepszym interesie tego ostatniego.

Z orzecznictwa TS wynika, że za wystarczająco niezależnego od osoby prawnej, którą reprezentuje dany adwokat lub radca prawny, nie może zostać uznany adwokat lub radca prawny posiadający znaczne uprawnienia administracyjne i finansowe w ramach reprezentowanej przezeń osoby prawnej, sytuujące jego funkcję na poziomie kadry kierowniczej wysokiego szczebla w ramach tej osoby prawnej, co może naruszyć jego status niezależnej osoby trzeciej (postanowienie EREF/Komisja, C-74/10 P i C-75/10 P, pkt 50, 51), adwokat lub radca prawny, który zajmuje wysokie stanowiska kierownicze w ramach reprezentowanej przez siebie osoby prawnej (postanowienie PITEE/Komisja, pkt 25), ani też adwokat lub radca prawny posiadający udziały w spółce, którą reprezentuje i której zarządowi przewodniczy (postanowienie ADR Center/Komisja, pkt 27). Jednak TS uznał, że ze wskazanymi przypadkami nie należy utożsamiać sytuacji analizowanej w niniejszej sprawie. Jak wynika z zaskarżonego postanowienia radca prawny nie tylko nie bronił interesów UWr w ramach stosunku podporządkowania względem tej uczelni, ale ponadto był z tą uczelnią związany jedynie umową dotyczącą prowadzenia zajęć dydaktycznych. W ocenie Trybunału takie powiązanie nie jest wystarczające, aby można było uznać, że ów radca prawny znajduje się w sytuacji, która wyraźnie osłabia jego zdolność do obrony interesów klienta w możliwie najlepszy sposób i z zachowaniem pełnej niezależności. Wobec powyższego TS uznał, że Sąd naruszył prawo, orzekając w pkt 20 zaskarżonego postanowienia, że samo istnienie między UWr a reprezentującym go przy wnoszeniu skargi w I instancji radcą prawnym umowy cywilnoprawnej dotyczącej prowadzenia zajęć dydaktycznych mogło wpłynąć na niezależność tego radcy prawnego ze względu na istnienie ryzyka, że środowisko zawodowe tego radcy prawnego wywiera, przynajmniej w pewnym stopniu, wpływ na wyrażaną przez niego opinię prawną. W konsekwencji Trybunał uwzględnił pierwszy zarzut podniesiony przez UWr i RP na poparcie ich odwołań. W związku z tym uchylił zaskarżone postanowienie bez rozpatrywania innych argumentów podniesionych w zarzucie drugim odwołania w sprawie C-561/17 P, dotyczących zasady pewności prawa oraz prawa do skutecznego środka prawnego, jak też pozostałych zarzutów odwołań. Ponadto, ponieważ w niniejszej sprawie Sąd nie orzekł co do istoty, TS uznał, że sprawa powinna zostać przekazana mu do ponownego rozpoznania.

Wyrok TS z 4.2.2020 r., Uniwersytet Wrocławski przeciwko REA, C-515/17 P i C-561/17 P





Źródło: www.curia.eu

 

opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Niezależność adwokata lub radcy prawnego
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny