Nieuczciwe warunki umowy ubezpieczenia

A A A

J.C. Van Hovem zawarł w 1998 r. z Crédit Immobilier de France Méditerranée dwie umowy kredytu: pierwszą na kwotę 340 600 franków francuskich (FRF) i drugą na kwotę 106 556 FRF, których spłata miała nastąpić w ratach miesięcznych wynoszących – w przypadku pierwszej umowy – 434,43 EUR do 31.3.2016 r. i – w przypadku drugiej – 26,70 EUR do 31.3.2017 r. Przy zawieraniu tych umów kredytu J.C. Van Hove przystąpił do „umowy ubezpieczenia grupowego” (dalej jako: umowa ubezpieczenia) CNP Assurances SA (dalej jako: CNP). Pierwszy warunek tej umowy gwarantuje przejęcie zobowiązań spłaty „należności kredytobiorców wobec kredytodawcy w wypadku zgonu lub trwałej i całkowitej niepełnosprawności kredytobiorcy oraz 75% należności w wypadku jego całkowitej niezdolności do pracy”. Zgodnie z warunkiem drugim „ubezpieczony jest całkowicie niezdolny do pracy, jeśli po upływie dziewięćdziesięciodniowego okresu ciągłej przerwy w wykonywaniu działalności (zwanego okresem bezczynności), nie może na nowo podjąć żadnej działalności zarobkowej lub niezarobkowej w następstwie wypadku lub choroby”. J.C. Van Hove na podstawie zaświadczenia lekarskiego został 17.2.2010 r. uznany za niezdolnego do pracy z powodu pogorszenia stanu zdrowia związanego z wypadkiem przy pracy, któremu uległ 13.6.2000 r. Jego trwała częściowa niezdolność do pracy została oszacowana na 67%. Od 1.1.2011 r. stopień trwałej częściowej niezdolności J.C. Van Hove’a do pracy został ustalony przez organ zabezpieczenia społecznego na 72%. Z tego względu przyznano mu rentę miesięczną w wysokości 1 057,65 EUR. W dniu 18.6.2012 r. w celu określenia gwarancji należnych przez CNP upoważniony przez nią lekarz przeprowadził badanie J.C. Van Hove’a. Lekarz ten stwierdził, że stan zdrowia J.C. Van Hove’a pozwala na wykonywanie dostosowanej do jego stanu działalności zawodowej, w niepełnym wymiarze czasu pracy. CNP powiadomiła J.C. Van Hove’a, że z dniem 18.6.2012 r. przestaje spłacać jego należności z tytułu zaciągniętych przez niego kredytów. J.C. Van Hove wszczął przeciwko CNP postępowanie przed sądem odsyłającym.

Pytanie prejudycjalne dotyczyło kwestii: czy art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, należy interpretować w ten sposób, że warunek ustanowiony w umowie ubezpieczenia, mający na celu zagwarantowanie przejęcia zobowiązań do spłaty należności na rzecz kredytodawcy w przypadku całkowitej niezdolności do pracy kredytobiorcy, który to warunek wyklucza spełnienie świadczenia przez ubezpieczyciela, jeśli ubezpieczonego uznano za zdolnego do wykonywania działalności zarobkowej lub niezarobkowej, jest objęty zakresem wyjątku ustanowionego w tym przepisie?

Na wstępie TS przypomniał, że zgodnie z orzecznictwem system ochrony ustanowiony na mocy dyrektywy 93/13 opiera się na założeniu, iż konsument znajduje się w gorszym położeniu niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi on się na postanowienia umowne sporządzone uprzednio przez przedsiębiorcę, nie mając wpływu na ich treść (wyrok Kušionová, C 34/13, pkt 48). Ponadto, zważywszy na takie gorsze położenie, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia mechanizmu zapewniającego, że wszelkie warunki umowne, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą zostać poddane kontroli do celów oceny ich ewentualnie nieuczciwego charakteru. Trybunał wskazał, że do sądu krajowego należy ustalenie – przy uwzględnieniu kryteriów określonych w art. 3 ust. 1 i art. 5 dyrektywy 93/13 – czy w świetle konkretnych okoliczności tej sprawy sporny warunek spełnia ustanowione w tej dyrektywie wymogi dobrej wiary, równowagi i przejrzystości (wyrok Kásler i Káslerné Rábai, C 26/13, pkt 40). Tylko sąd odsyłający może wypowiedzieć się na podstawie stanu faktycznego i prawnego tej sprawy w przedmiocie kwalifikacji tego warunku, jednakże TS pozostaje właściwy do wyłonienia przepisów dyrektywy 93/13, które sąd krajowy może lub musi zastosować przy badaniu warunków umownych z punktu widzenia tych przepisów (wyrok Kásler i Káslerné Rábai, pkt 45).

Z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 wynika, że ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile te warunki zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Z orzecznictwa TS wynika, że ten przepis ustanawia wyjątek od mechanizmu kontroli treści nieuczciwych warunków, przewidzianego w ramach systemu ochrony konsumentów ustanowionego w dyrektywie 93/13 i dlatego powinien podlegać wykładni zawężającej (wyrok Matei, C 143/13, pkt 49).

Warunki umowy zawarte w pojęciu „główny przedmiot umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 obejmują te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (wyroki: Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid, C 484/08, pkt 34). Natomiast warunki, które wykazują charakter posiłkowy względem warunków definiujących samą istotę stosunku umownego, nie mogą być objęte pojęciem „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu tego przepisu (wyrok Matei, pkt 54). Analizując, czy warunek mieści się w zakresie głównego przedmiotu umowy ubezpieczenia TS podniósł, że transakcja ubezpieczeniowa charakteryzuje się tym, że ubezpieczyciel zobowiązuje się – w zamian za uprzednią zapłatę składki – do świadczenia ubezpieczonemu, w przypadku realizacji ryzyka ubezpieczeniowego, usługi uzgodnionej przy zawarciu umowy (wyroki: CPP, C 349/96, pkt 17; Skandia, C 240/99, pkt 37; Komisja/Grecja, C 13/06, pkt 10). Motyw dziewiętnasty dyrektywy 93/13 stanowi, że w umowie ubezpieczenia zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem warunki, które jasno określają ryzyko ubezpieczeniowe lub zakreślają jego granice oraz określają odpowiedzialność ubezpieczyciela lub wyznaczają jej zakres, nie będą podlegały ocenie nieuczciwego charakteru, ponieważ takie ograniczenia brane są pod uwagę przy obliczaniu składki opłacanej przez konsumenta.

W niniejszej sprawie sąd odsyłający wyjaśnił, że rozpatrywany warunek umowny zawiera definicję pojęcia „całkowitej niezdolności do pracy” i określa przesłanki wymagane do tego, aby kredytobiorca mógł korzystać z gwarancji zapłaty kwot należnych przez niego z tytułu kredytu. Trybunał stwierdził, że w takich okolicznościach nie można wykluczyć, iż sporny warunek zakreśla granice ryzyka ubezpieczeniowego, a także wyznacza zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela oraz określa świadczenie podstawowe rozpatrywanej umowy ubezpieczenia, jednakże w tym zakresie weryfikacja należy do sądu odsyłającego.

Trybunał podkreślił, że badanie warunku umownego w celu ustalenia, czy jest on objęty pojęciem „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy przeprowadzać w świetle charakteru, ogólnej systematyki i całości postanowień umowy, a także jej kontekstu prawnego i faktycznego (wyrok Kásler i Káslerné Rábai, pkt 50, 51).

Trybunał wskazał, że do sądu odsyłającego należy określenie, w jakiej mierze w świetle tych elementów sporny warunek jest częścią głównego przedmiotu tej całości stosunku umownego i czy ten warunek został sporządzony przez przedsiębiorcę prostym i zrozumiałym językiem (postanowienie Pohotovosť, C-76/10, pkt 72). Trybunał wyjaśnił, że wymóg przejrzystości warunków umownych wprowadzony przez dyrektywę 93/13 nie może zostać zawężony do ich zrozumiałości pod względem formalnym i gramatycznym. Przeciwnie, ponieważ ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, m.in. ze względu na stopień poinformowania, omawiany wymóg przejrzystości musi podlegać wykładni rozszerzającej (wyrok Matei, C 143/13, pkt 73). Do celów przestrzegania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie dla konsumenta ma nie tylko przekazana przed zawarciem umowy informacja na temat przesłanek odpowiedzialności, ale także wyjaśnienie szczególnych cech mechanizmu przejęcia zobowiązań do spłaty należności na rzecz kredytodawcy w przypadku całkowitej niezdolności do pracy kredytobiorcy, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak aby konsument mógł przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, konsekwencje ekonomiczne jakie wynikają dla niego z ustanowienia tego mechanizmu. To właśnie na podstawie tych dwóch rodzajów informacji podejmie on decyzję, czy zawrzeć umowę z przedsiębiorcą poprzez przystąpienie do sporządzonych wcześniej przez niego warunków (wyroki: RWE Vertrieb, C 92/11, pkt 44).

Sąd odsyłający twierdził, że treść spornego warunku jest jasna i ścisła, jednakże jednocześnie podnosił, że zawarte w tym warunku wyrażenie: „na nowo podjąć żadnej działalności zarobkowej lub niezarobkowej” może być rozumiane na różne sposoby. Według CNP to wyrażenie pozwala na uznanie także ubezpieczonych, którzy nie wykonują działalności zarobkowej w momencie wypadku lub choroby, za całkowicie niezdolnych do pracy. Ponadto, może być ono interpretowane w ten sposób, iż nie pozwala ono osobie, która może wykonywać jakąkolwiek działalność, na korzystanie z mechanizmu przejęcia zobowiązań do spłaty należności na rzecz kredytodawcy na podstawie gwarancji na wypadek niezdolności do pracy.

Trybunał podzielił stanowisko Komisji, że w niniejszym przypadku nie można wykluczyć, iż nawet jeśli warunek jest sformułowany w sposób poprawny pod względem gramatycznym – co powinien zbadać sąd odsyłający – to zakres tego warunku nie został zrozumiany przez konsumenta. Komisja podnosiła, że umowa ubezpieczenia została zawarta w celu zapewnienia konsumentowi ochrony przed konsekwencjami, jakie wynikałyby z niemożności spłaty przez niego miesięcznych rat kredytów. Tym samym konsument mógł oczekiwać, że pojęcie „działalności zarobkowej lub niezarobkowej” znajdujące się w umowie ubezpieczeniowej i zawarte w definicji całkowitej niezdolności do pracy, odpowiada działalności zawodowej, za którą, przynajmniej potencjalne, może być wypłacane wynagrodzenie wystarczające na spłatę przez konsumenta miesięcznych rat zaciągniętych przez niego kredytów. Trybunał wskazał, że do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i dostarczonych przez ubezpieczyciela na etapie negocjowania umowy ubezpieczenia informacji, a także ogólniej – całości stosunku umownego, właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o istnieniu różnicy pomiędzy pojęciem „całkowitej niezdolności do pracy” w rozumieniu umowy rozpatrywanej w sprawie w postępowaniu głównym, a pojęciem „trwałej częściowej niezdolności do pracy” w rozumieniu krajowych przepisów z zakresu zabezpieczenia społecznego, ale także oszacować potencjalnie dla niego istotne konsekwencje ekonomiczne, jakie niosło dla niego ograniczenie gwarancji zawartej w polisie ubezpieczeniowej, zgodnie z wymogami wynikającymi z orzecznictwa TS.

W przypadku gdyby sąd odsyłający doszedł do wniosku, że warunek, taki jak rozpatrywany w sprawie w postępowaniu głównym, nie jest objęty wyjątkiem przewidzianym w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, TS przypomniał, że na mocy art. 5 tej dyrektywy, jeśli treść warunku umownego jest niejasna, wątpliwości należy interpretować na korzyść konsumenta.

Reasumując TS orzekł, że przepis art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek ustanowiony w umowie ubezpieczenia, mający na celu zagwarantowanie przejęcia zobowiązań do spłaty należności na rzecz kredytodawcy w przypadku całkowitej niezdolności kredytobiorcy do pracy, jest objęty wyjątkiem zawartym w tym przepisie tylko wtedy, gdy sąd odsyłający stwierdzi:

– że w świetle charakteru, ogólnej systematyki i postanowień całości stosunku umownego, w którą ten warunek się wpisuje, a także kontekstu prawnego i faktycznego tego stosunku umownego, dany warunek określa podstawowy element całości, który jako taki ją charakteryzuje oraz

– że warunek jest sporządzony prostym i zrozumiałym językiem, czyli że jest nie tylko zrozumiały dla konsumenta pod względem gramatycznym, ale także że umowa wyjaśnia w sposób przejrzysty konkretne funkcjonowanie mechanizmu, do którego odnosi się dany warunek, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak aby ten konsument był w stanie przewidzieć w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria konsekwencje ekonomiczne, jakie wynikają dla niego z ustanowienia tego mechanizmu.

Wyrok TS z 23.4.2015 r., Van Hove, C 96/14

Źródło: www.curia.eu

opracowała: dr Ewa Skibińska - adiunkt na WPiA UKSW w Warszawie

Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Nieuczciwe warunki umowy ubezpieczenia
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny