Niedopuszczalność kary umownej

A A A

Nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym – stwierdził w uchwale podjętej w składzie 7 sędziów Sąd Najwyższy.

Stan faktyczny

„R.” S.A. i „U.” S.A. zawarły umowę o wykonanie robót budowlano-montażowych, w której zastrzeżono kary umowne obciążające wykonawcę w razie zwłoki m.in. w wykonaniu prac, w usunięciu wad oraz karę umowną płatną przez zamawiającego w razie odstąpienia przez wykonawcę od umowy z przyczyn, za które odpowiedzialność ponosi zamawiający. Ostatnia z kar została określona na 10% wartości danego zakresu umowy, przy zastrzeżeniu, że wykonawca może od umowy odstąpić, jeżeli zamawiający opóźnia się z płatnościami za faktury co najmniej 14 dni i mimo wezwania nie płaci. Ponieważ „U.” S.A. nie regulowała kolejnych części należnego za wykonane prace wynagrodzenia, „R.” S.A. złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy i wniosła o zapłatę ponad 159,5 tys. zł z tytułu kar umownych.

Wyrok sądu I instancji

Sąd I instancji oddalając żądanie powódki wskazał że wobec wykonania, odebrania i rozliczenia znacznego zakresu prac, odstąpienie od umowy wywarło skutek tylko w odniesieniu do tego zakresu umowy, który pozostał niewykonany. W uzasadnieniu wyroku podkreślono, że jedyną przyczyną, dla której powód złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy była zwłoka w zapłacie wynagrodzenia. W ocenie sądu, z uwagi na art. 483 KC, w którym zastrzeżono karę umowną tylko dla przypadków naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego, żądanie zapłaty kary umownej było w okolicznościach sprawy niedopuszczalne.

Zagadnienie prawne

Sąd II instancji przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, które następnie przekazano do rozpoznania składowi siedmiu sędziów: „Czy dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania (zwłoki w spełnieniu) przez jedną z jej stron zobowiązania o charakterze pieniężnym?”.

W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że odstąpienie od umowy nie jest ani nienależytym wykonaniem zobowiązania, ani niewykonaniem zobowiązania, lecz oświadczeniem woli o charakterze prawno-kształtującym, a jego skutkiem jest upadek zobowiązania z mocą wsteczną. W orzecznictwie prezentowane są dwa stanowiska. Pierwszy z poglądów wiąże wykonanie prawa odstąpienia z rodzajem świadczenia, którego niewykonanie lub nienależyte wykonanie było przyczyną, dla której oświadczenie zostało złożone (zob. wyrok SN z 7.2.2007 r., III CSK 288/06, Legalis). W rezultacie, jeśli wykonanie prawa odstąpienia od umowy wynikało z niewykonania lub nienależytego wykonania przez dłużnika obowiązku pieniężnego, wówczas brak jest podstaw do domagania się zasądzenia kary umownej zastrzeżonej na wypadek odstąpienia od umowy. Żądanie zapłaty kary umownej można uznać za zasadne jedynie wtedy, gdy chodziło o uchybienie zobowiązaniu niepieniężnemu.

Zgodnie z drugim stanowiskiem pieniężny lub niepieniężny charakter pierwotnego zobowiązania stron nie ma znaczenia dla oceny dopuszczalności zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy (zob. wyrok SN z 13.6.2008 r., I CSK 13/08, Legalis; wyrok SN z 21.5.2014 r., II CSK 529/13, Legalis). Konieczne jest bowiem respektowania określonych w KC skutków odstąpienia od umowy. Zgodnie z art. 494 KC, odstąpienie od umowy powoduje, że strony są zobowiązane są do zwrotu tego, co sobie wzajemnie świadczyły, a strona odstępująca może również żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. W rezultacie dochodzi do zniweczenie węzła obligacyjnego wynikającego z umowy, a więc umowę, od której odstąpiono, w wykonaniu prawa odstąpienia, uważa się za niezawartą (zob. wyrok SN z 28.5. 2014 r., I CSK 345/13, Legalis). Konsekwencją skutecznego odstąpienia od umowy jest więc powstanie nowego stanu prawnego we wzajemnych relacjach stron poprzedniej umowy. Rozliczenia miedzy nimi są dokonywane na podstawie art. 494 KC, a nie na podstawie umowy od której odstąpiono i która na skutek takiego oświadczenia woli, o ile zostało skutecznie złożone, w sensie prawnym już nie istnieje (zob. wyrok SN z 21.10.2010 r., IV CSK 112/10, Legalis).

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 483 KC ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Z jego treści wprost wynika, że można zastrzec w umowie, iż naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania jedynie zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Dlatego konsekwencją uzgodnienia w umowie kary pieniężnej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania przez jedną z jej stron zobowiązania o charakterze pieniężnym jest bezwzględna nieważność tego postanowienia umownego z mocy ustawy.

Uchwała SN(7) z 20.11.2019 r., III CZP 3/19


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Niedopuszczalność kary umownej
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny