Legalność zabezpieczenia wierzytelności za pomocą weksla własnego in blanco

A A A

 

Stan faktyczny

W sprawie C-419/18 Profi Credit Polska S.A. (dalej jako: PCP) jest spółką z siedzibą w Polsce, której podstawowy przedmiot działalności polega na udzielaniu kredytów. PCP zawarła z każdym z dłużników umowy o kredyt konsumencki, którego spłata jest zagwarantowana poprzez wystawienie weksla in blanco, na którym początkowo nie została wpisana żadna kwota. W związku z niewykonaniem zobowiązań umownych przez kredytobiorców PCP, która jest również remitentem tych weksli, wypełniła je, wpisując odpowiednią kwotę. Od 2016 r. PCP wystąpiła do Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Południe z różnymi żądaniami zapłaty kwot wskazanych w tych wekslach. Sąd wskazał, że we wszystkich toczących się przed nim sporach dochodzenie przez PCP wierzytelności odbywa się wyłącznie na podstawie stosunku opartego na wekslach własnych (dalej jako: stosunek wekslowy). Ponieważ PCP nie przedstawia umów o kredyt, jedynie w pierwszym z postępowań głównych sąd ten dysponuje, dzięki stronie pozwanej, umową ustanawiającą stosunek prawny leżący u podstaw zobowiązania wekslowego (dalej jako: stosunek podstawowy). W pozostałych sprawach pozwani nie zajęli stanowiska. W związku z tym ten sąd postanowił nie przychylić się do wniosku PCP o rozpoznanie spraw w ramach postępowania nakazowego.

Spór będący przedmiotem postępowania w sprawie C-483/18 między PCP a OH dotyczy okoliczności porównywalnych z okolicznościami będącymi przedmiotem sprawy C-419/18.

Pytania prejudycjalne

– Czy wykładni art. 3 ust. 1, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. z 1993 r., L 95, s. 29) oraz art. 10 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z 23.4.2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.Urz. z 2008 r., L 133, s. 66) należy dokonywać w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które umożliwia zabezpieczenie w drodze weksla własnego in blanco spłaty wierzytelności wynikającej z umowy o kredyt konsumencki zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem?

– Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 10 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że jeśli sąd krajowy w okolicznościach takich jak te rozpatrywane w postępowaniach głównych, poweźmie poważne wątpliwości odnośnie do zasadności roszczenia opartego na wekslu własnym służącym zabezpieczeniu wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego oraz jeśli ten weksel został początkowo wystawiony in blanco przez wystawcę weksla, a następnie uzupełniony przez remitenta, sąd ten powinien zbadać z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami są nieuczciwe, i w tym zakresie może zażądać od przedsiębiorcy przedstawienia pisemnej wersji tych postanowień w taki sposób, aby sąd ten był w stanie zapewnić poszanowanie praw konsumentów wynikających z tych dyrektyw?

Stanowisko TS

1. Zabezpieczenia wierzytelności za pomocą weksla własnego in blanco

W ramach polityk UE ochrona konsumentów – którzy znajdują się w słabszej pozycji w stosunku do przedsiębiorców, ponieważ należy ich uznać za gorzej poinformowanych, słabszych gospodarczo i mniej doświadczonych pod względem prawnym od ich kontrahentów – została przewidziana w art. 169 TFUE i w art. 38 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (wyrok slewo, C-681/17, pkt 32).

Trybunał przypomniał, z jednej strony, że zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 sądy odsyłające są zobowiązane do zaniechania stosowania nieuczciwych warunków umownych, aby nie wywierały one, w braku sprzeciwu konsumenta, wiążących wobec niego skutków (wyrok Abanca Corporación Bancaria i Bankia, C-70/17 i C-179/17, pkt 52). Z drugiej strony, zgodnie z art. 7 ust. 1 w zw. z motywem 24 tej dyrektywy zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami (wyrok Aqua Med, C-266/18, pkt 42).

Trybunał stwierdził, że o ile przepisy ustawy z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282; dalej jako: PrWeksl), będące przedmiotem postępowania głównego, zezwalają na wystawienie weksla własnego w celu zabezpieczenia spłaty wierzytelności wynikającej z umowy o kredyt konsumencki, o tyle obowiązek wystawienia takiego weksla nie wynika z tych przepisów, lecz z umów o kredyt zawartych między stronami. Ponadto, weksle własne będące przedmiotem postępowania głównego mają szczególne cechy charakterystyczne, ponieważ wystawia się je in blanco. Z art. 10 i 101 PrWeksl wynika, że o ile wzmianka o należnej kwocie jest zazwyczaj warunkiem ważności weksla własnego, o tyle możliwe jest wystawienie weksla in blanco, jeśli porozumienie wekslowe określa warunki, zgodnie z którymi ów weksel będzie mógł następnie zostać uzupełniony zgodnie z prawem przez kredytodawcę.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 akt ten stosuje się w odniesieniu do warunków umów zawieranych między przedsiębiorcą a konsumentem, które nie były indywidualnie negocjowane (wyroki: Komisja/Hiszpania, C-70/03, pkt 31; VB Pénzügyi Lízing, C-137/08, pkt 50). Ponieważ, z jednej strony, spłata wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego jest zabezpieczona postanowieniem wymagającym wystawienia weksla własnego in blanco oraz, z drugiej strony, przepisy krajowe wymagają zawarcia porozumienia wekslowego, te postanowienie i porozumienie mogą wchodzić w zakres stosowania dyrektywy 93/13. Trybunał wskazał, że dyrektywa 93/13 wymaga, aby państwa członkowskie ustanowiły mechanizm gwarantujący, że każde postanowienie umowne, które nie zostało wynegocjowane indywidualnie, może zostać poddane kontroli w celu oceny jego ewentualnego nieuczciwego charakteru. W tych ramach TS stwierdził, że to do sądu krajowego należy ustalenie, przy uwzględnieniu kryteriów określonych w art. 3 ust. 1 i art. 5 dyrektywy 93/13, czy w świetle konkretnych okoliczności danego przypadku taki warunek umowny spełnia ustanowione w tej dyrektywie wymogi dobrej wiary, równowagi i przejrzystości (wyrok Abanca Corporación Bancaria i Bankia, pkt 50). Na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli wbrew wymogom dobrej wiary powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Zgodnie z orzecznictwem TS w celu ustalenia, czy dany warunek można zakwalifikować jako „nieuczciwy”, sąd krajowy powinien sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych (wyrok Aziz, C-415/11, pkt 69; postanowienie Lupean, C-119/17, pkt 30). W ocenie TS, ani postanowienia zobowiązującego pożyczkobiorcę do wystawienia weksla własnego in blanco w celu zabezpieczenia roszczenia pożyczkodawcy na podstawie tej umowy ani porozumienia wekslowego nie można uważać za odnoszące się do definicji głównego przedmiotu umowy lub do adekwatności między ceną i wynagrodzeniem, z jednej strony, a usługami lub towarami, które mają być dostarczone w zamian, z drugiej strony, w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. Ponadto, ocena potencjalnego nieuczciwego charakteru tego postanowienia i porozumienia wekslowego będzie musiała uwzględniać zarówno wymóg związany ze znaczną nierównowagą, jak i wymóg przejrzystości wynikający z art. 5 dyrektywy 93/13. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału poinformowanie przed zawarciem umowy o warunkach umownych i skutkach owego zawarcia ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta. To w szczególności na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę (wyrok Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, pkt 50).

Zdaniem TS sąd krajowy rozpoznający spory, takie jak te będące przedmiotem postępowania głównego, powinien ustalić, czy konsument otrzymał wszystkie informacje, które mogą mieć wpływ na zakres jego obowiązków i umożliwić mu w szczególności ocenę konsekwencji proceduralnych zabezpieczenia roszczeń wynikających z umowy kredytu konsumenckiego w drodze weksla własnego in blanco oraz możliwości późniejszego dochodzenia wierzytelności wyłącznie na podstawie tego weksla. W ramach tej oceny i zgodnie z motywem 20 dyrektywy 93/13 decydujące znaczenie ma kwestia, czy warunek umowny jest sporządzony prostym i zrozumiałym językiem i czy konsument miał faktycznie możliwość zapoznania się ze wszystkimi warunkami umowy. Z orzecznictwa TS wynika, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 nakłada na sąd krajowy rozpoznający spór dotyczący wierzytelności wywodzonych z umowy o kredyt w rozumieniu tej dyrektywy obowiązek zbadania z urzędu, czy był respektowany wymóg informacyjny przewidziany w przywołanym przepisie oraz wyciągnięcia wszystkich wynikających z prawa krajowego konsekwencji naruszenia takiego obowiązku, pod warunkiem że sankcje spełniają wymogi ustanowione w art. 23 tej dyrektywy (wyrok Radlinger i Radlingerová, C-377/14, pkt 74).

Trybunał orzekł, że art. 1 ust. 1, art. 3 ust. 1, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które w celu zabezpieczenia zapłaty wierzytelności wynikającej z umowy o kredyt konsumencki zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem umożliwiają określenie w tej umowie zobowiązania kredytobiorcy do wystawienia weksla własnego in blanco i które uzależniają zgodność z prawem wystawienia takiego weksla własnego od uprzedniego zawarcia porozumienia wekslowego określającego warunki, na jakich taki weksel może zostać uzupełniony, z zastrzeżeniem – czego zbadanie należy do sądu odsyłającego – że postanowienie to i to porozumienie są zgodne z art. 3 i 5 tej dyrektywy oraz art. 10 dyrektywy 2008/48.

2. Zakres kognicji sądu

W ramach sprawy C-419/18 sąd krajowy dysponuje umową o kredyt konsumencki, podczas gdy w innych sporach w postępowaniu głównym tak nie jest. Z orzecznictwa TS wynika, że jeśli tylko sąd dysponuje niezbędnymi informacjami dotyczącymi stanu prawnego i faktycznego, jest on zobowiązany do zbadania z urzędu warunków, które mogą być nieuczciwe (wyrok Profi Credit Polska, C-176/17, pkt 42).

W sprawie C-483/18 sąd wskazuje, iż nie dysponuje umową wiążącą strony sporu, lecz jest świadomy treści innych umów zazwyczaj wykorzystywanych przez przedsiębiorcę. Trybunał przypomniał, że o ile zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywę 93/13 stosuje się do warunków, które nie zostały wynegocjowane indywidualnie, co obejmuje w szczególności umowy standardowe, o tyle nie można stwierdzić, że sąd „dysponuje informacjami dotyczącymi stanu prawnego i faktycznego” w rozumieniu ww. orzecznictwa, jedynie na tej podstawie, że jest świadomy istnienia pewnych wzorców umów stosowanych przez przedsiębiorcę, ale sąd ten nie ma dokumentu stwierdzającego umowę zawartą między stronami toczącego się przed nim sporu (wyrok Profi Credit Polska, pkt 47). Rząd polski uściślił, że porozumienie wekslowe, mimo że stanowi odrębną umowę w stosunku do umowy kredytowej, zwykle jest w niej zapisane.

Z orzecznictwa TS wynika, że sąd krajowy jest zobowiązany podjąć z urzędu czynności dochodzeniowe w celu ustalenia, czy postanowienie umowne zamieszczone w umowie, która jest przedmiotem toczącego się przed nim sporu i która została zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem, jest objęte zakresem stosowania dyrektywy, a jeżeli tak – zobowiązany jest z urzędu zbadać, czy postanowienie to ewentualnie ma nieuczciwy charakter (wyroki: Banco Espanol de Crédito, C-618/10, pkt 44; Banif Plus Bank, C-472/11, pkt 24). Przy braku skutecznej kontroli potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków danej umowy nie można bowiem zagwarantować przestrzegania praw przyznanych w drodze dyrektywy 93/13 (wyrok Profi Credit Polska, pkt 62). W przypadku wytoczenia przed sąd krajowy powództwa opartego na wekslu własnym wystawionym pierwotnie in blanco, a następnie uzupełnionym, w celu zabezpieczenia roszczenia wynikającego z umowy o kredyt konsumencki, w odniesieniu do którego to powództwa sąd ten ma poważne wątpliwości, jeśli chodzi o jego zasadność, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 wymagają, aby sąd ten mógł zażądać przedstawienia dokumentów służących za podstawę danego powództwa, w tym porozumienia wekslowego, w przypadku gdy takie porozumienie stanowi, zgodnie z prawem krajowym, przesłankę wystawienia takiego rodzaju weksla. Trybunał podkreślił, że powyższe rozważania nie naruszają zasady dyspozycyjności, na którą powołuje się sąd odsyłający. Okoliczność, że sąd krajowy wymaga od powoda przedstawienia treści dokumentu lub dokumentów, na których opiera się jego żądanie, należy do ram dowodowych postępowania, ponieważ takie żądanie ma na celu jedynie upewnienie się co do podstawy powództwa. W odniesieniu do art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48, gdy sąd krajowy stwierdzi z urzędu naruszenie tego przepisu, jest on zobowiązany, nie czekając na to, iż konsument zgłosi zmierzający ku temu wniosek, wyciągnąć wszelkie konsekwencje wynikające z danej sytuacji zgodnie z prawem krajowym, z zastrzeżeniem poszanowania zasady kontradyktoryjności (wyrok Radlinger i Radlingerová, C-377/14, pkt 71). O ile sąd krajowy – po ustaleniu na podstawie posiadanych przez niego faktycznych i prawnych lub na podstawie czynności dochodzeniowych podjętych w tym celu z urzędu, że dany warunek objęty jest zakresem zastosowania dyrektywy – stwierdza, że warunek ten ma nieuczciwy charakter, co do zasady, ma on obowiązek poinformować o tym strony sporu i wezwać je do kontradyktoryjnej debaty odnośnie do tej okoliczności w sposób przewidziany w tym celu przez krajowe prawo procesowe (wyrok Banif Plus Bank, C-472/11, pkt 31).

W niniejszej sprawie zdaniem rządu polskiego art. 10 PrWeksl nie sprzeciwia się temu, aby sąd krajowy stwierdził, że roszczenie oparte na wekslu własnym nie istnieje w odniesieniu do kwoty przekraczającej kwotę wynikającą z porozumienia wekslowego. Sąd mógłby dokonać takiej konstatacji nie tylko w następstwie zarzutu konsumenta, ale również z urzędu, zgodnie z orzecznictwem TS w tej dziedzinie. Podobnie, ponieważ porozumienie wekslowe stanowi warunek wystawienia weksla własnego in blanco i następnie jego uzupełnienia, jego racja bytu polega właśnie na możliwości kontrolowania wykorzystania tego typu weksla własnego i zapisanej odtąd na nim kwoty. Jednak zdaniem sądów odsyłających, mogłyby one sprawdzić, czy weksel własny został uzupełniony zgodnie z zawartym porozumieniem, jedynie w przypadku zarzutu podniesionego przez dłużnika.

Trybunał przypomniał, że obowiązek państwa członkowskiego w zakresie podjęcia wszelkich działań niezbędnych do osiągnięcia rezultatu wyznaczonego w dyrektywie jest zobowiązaniem wiążącym, wynikającym z art. 288 akapit trzeci TFUE oraz z samej dyrektywy. Ten obowiązek podjęcia wszelkich środków ogólnych lub szczególnych wiąże wszystkie organy państw członkowskich, w tym także, w ramach posiadanych przez nie kompetencji, organy sądowe (wyrok Radlinger i Radlingerová, C-377/14, pkt 76). Z orzecznictwa TS wynika, że obowiązek oceny nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy oraz obecności wymaganych informacji w umowie o kredyt z urzędu stanowi uregulowanie proceduralne ciążące na organach organy wymiaru sprawiedliwości (wyrok Radlinger i Radlingerová, pkt 77). Tak więc sądy krajowe, stosując prawo krajowe, zobowiązane są tak dalece, jak jest to możliwe, dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, tak aby osiągnąć przewidziany w niej rezultat (wyrok Radlinger i Radlingerová, pkt 79). W tym kontekście z orzecznictwa TS wynika, że wobec braku możliwości wykładni i stosowania przepisów krajowych zgodnie z wymogami dyrektywy 93/13 sądy krajowe mają obowiązek zbadania z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy charakter, pozostawiając w razie potrzeby bez stosowania wszelkie przepisy krajowe lub orzecznictwo, które są sprzeczne z takim badaniem (wyroki: Banco Espanol de Crédito, C-618/10, pkt 42; Finanmadrid EFC, C-49/14, pkt 46).


Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy, w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, sąd krajowy ma poważne wątpliwości co do zasadności roszczenia opartego na wekslu własnym, który służy zabezpieczeniu wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego, oraz gdy ten weksel własny początkowo został wystawiony przez wystawcę jako weksel własny in blanco, a następnie uzupełniony przez remitenta, ten sąd powinien z urzędu zbadać, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy charakter, i w tym zakresie może zażądać od przedsiębiorcy przedstawienia pisemnego zapisu tych postanowień, tak aby móc zapewnić poszanowanie praw konsumentów wynikających z tych dyrektyw.

Wyrok TS z 7.11.2019 r., Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18



Źródło: www.curia.eu

 

opracowała: dr Ewa Skibińska  - WPiA UKSW w Warszawie

Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Legalność zabezpieczenia wierzytelności za pomocą weksla własnego <em>in blanco</em>
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny