Koszty ponoszone przez bank

A A A

Stan faktyczny

W Hiszpanii bank i konsumenci zawarli umowę kredytu hipotecznego. Następnie konsumenci wnieśli powództwo o stwierdzenie nieważności zawartego w ogólnych warunkach tej umowy warunku dotyczącego kosztów hipotecznych i o zwrot kwoty zapłaconej na podstawie tego warunku ze względu na jego nieuczciwy charakter. W następstwie wytoczenia tego powództwa ten bank uznał nieuczciwy charakter tego warunku, lecz stwierdziwszy, że kwota dochodzona z tego tytułu jest nadmierna, zgodził się na zwrot jedynie jej części.

Sąd stwierdził nieważność kwestionowanego warunku z mocy prawa ze względu na jego nieuczciwy charakter i nakazał bankowi, po pierwsze, zwrot na rzecz konsumentów części żądanej kwoty, a po drugie, pokrycie kosztów postępowania. Bank wniósł apelację wyłącznie w odniesieniu do tego obciążenia kosztami postępowania. Ów bank podnosił, że skoro uznał roszczenie przed złożeniem odpowiedzi na pozew, to obciążenie kosztami postępowania jest sprzeczne z art. 395 hiszpańskiego Kodeksu postępowania cywilnego (dalej jako: KPC) w zakresie, w jakim ten przepis przewiduje, iż takie obciążenie może nastąpić jedynie w razie stwierdzenia złej wiary pozwanego. Zgodnie z tym przepisem przyjmuje się, iż zła wiara istnieje, jeżeli przed wytoczeniem powództwa skierowano do pozwanego wiarygodne i uzasadnione wezwanie do zapłaty, jeżeli wobec pozwanego wszczęto postępowanie mediacyjne lub jeżeli skierowano do niego wniosek o przeprowadzenie postępowania pojednawczego. Stanowisko to jest zgodne z utrwalonym orzecznictwem hiszpańskiego Sądu Najwyższego (dalej jako: SN) dotyczącym stosowania tego artykułu.

Stanowisko TS

Trybunał jednolicie uznaje, że z uwagi na charakter i znaczenie interesu publicznego związanego z ochroną konsumentów, będących stroną słabszą niż przedsiębiorca, dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, zobowiązuje państwa członkowskie, jak wynika z art. 7 ust. 1 w zw. z motywem 24 tego aktu, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków „mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami” (wyrok TS z 30.4.2014 r., Kásler i Káslerné Rábai, C-26/13, pkt 78).

Zgodnie z orzecznictwem TS w sytuacji braku stosownych uregulowań unijnych w danej dziedzinie, właściwymi procedurami służącymi zapewnieniu ochrony konsumentów przewidzianej w dyrektywie 93/13 są – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. Niemniej procedury te nie mogą być mniej korzystne od procedur dotyczących podobnych sytuacji o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani zorganizowane w taki sposób, by czyniły wykonywanie uprawnień przyznanych przez prawo Unii nadmiernie utrudnionym lub praktycznie niemożliwym (zasada skuteczności) (wyrok TS z 10.6.2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C-776/19 do C-782/19, pkt 27).

Z orzecznictwa TS wynika również, że podział kosztów postępowania sądowego przed sądami krajowymi wchodzi w zakres autonomii proceduralnej państw członkowskich, pod warunkiem poszanowania zasad równoważności i skuteczności (wyrok TS z 16.7.2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, C-224/19 i C-259/19, pkt 95).

Co do zasady skuteczności Trybunał stwierdził, że każdy przypadek, powodujący wątpliwości, czy krajowe przepisy proceduralne czynią niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całej procedurze, jej cech szczególnych i jej przebiegu przed poszczególnymi sądami krajowymi. Z tej perspektywy należy rozważyć, w razie potrzeby, zasady leżące u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takie jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania (wyrok BNP Paribas Personal Finance, pkt 28).

Dyrektywa 93/13 przyznaje konsumentowi prawo zwrócenia się do sądu z żądaniem stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku w umowie, którą zawarł z przedsiębiorcą, i wyłączenia jego stosowania. Trybunał orzekł już, że uzależnienie podziału kosztów takiego postępowania wyłącznie od kwot nienależnie zapłaconych, których zwrot orzeczono, może zniechęcać konsumenta do korzystania z tego prawa ze względu na koszty, z jakimi może wiązać się wytoczenie powództwa (wyrok Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, pkt 98). Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz zasadę skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom pozwalającym na obciążenie konsumenta częścią kosztów postępowania, stosownie do wysokości kwot nienależnie zapłaconych, które zostały mu zwrócone w wyniku stwierdzenia nieważności warunku umownego ze względu na jego nieuczciwy charakter, jeśli takie uregulowania stanowią istotną przeszkodę mogącą zniechęcić konsumentów do korzystania z przyznanego dyrektywą 93/13 prawa do skutecznej kontroli sądowej potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych (wyrok Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, pkt 99).

Trybunał przyznał, że poszanowanie zasady skuteczności nie sięga tak dalece, aby skompensować w całości całkowitą bierność danego konsumenta. Jednak, zdaniem TS, należy zbadać, czy w świetle szczególnych cech danego postępowania krajowego istnieje znaczne ryzyko, że konsument zostanie zniechęcony do dochodzenia praw przysługujących mu na podstawie dyrektywy 93/13 [wyrok TS z 22.9.2022 r., Vicente (Postępowanie o zapłatę wynagrodzenia adwokata), C-335/21, pkt 56].

W niniejszej sprawie sąd odsyłający wskazywał, że art. 395 KPC, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez SN, przewiduje, iż obciążenie pozwanego kosztami postępowania sądowego jest wymagane tylko wtedy, gdy zostanie wykazana zła wiara pozwanego, którą uznaje się za istniejącą, w przypadku gdy przed wytoczeniem powództwa pozwany bezskutecznie otrzymał od powoda wiarygodne i uzasadnione wezwanie do zapłaty, gdy ów powód wszczął postępowanie mediacyjne lub gdy pozwany został wezwany do postępowania pojednawczego przez powoda.

Trybunał stwierdził, że w ramach typowych postępowań wszczynanych na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 „konsument” w rozumieniu tej dyrektywy jest najczęściej powodem, natomiast „sprzedawca lub dostawca [przedsiębiorca]” w rozumieniu tej dyrektywy jest najczęściej pozwanym. Zatem art. 395 KPC, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez SN, wymaga faktycznie od konsumenta, aby przed wytoczeniem jakiegokolwiek powództwa do sądu skierował do danego przedsiębiorcy wiarygodne i uzasadnione wezwanie do zapłaty, aby wszczął postępowanie mediacyjne z udziałem tego przedsiębiorcy lub aby wezwał go do postępowania pojednawczego. W przeciwnym razie, w przypadku uznania roszczenia przez przedsiębiorcę przed złożeniem odpowiedzi na pozew, domniemywa się, że ów przedsiębiorca działa w dobrej wierze i nie może on zostać obciążony kosztami postępowania, i to nawet jeśli wszczęte w ten sposób postępowanie sądowe pozwoliło na stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku zawartego w danej umowie. Trybunał stwierdził, że cele realizowane przez ów art. 395 KPC, a mianowicie odciążenie krajowego systemu sądowniczego i należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, są zgodne z prawem. Ponadto TS przyznał, podjęcie jednej z czynności poprzedzających wytoczenie powództwa, o których mowa w tym artykule, wydaje się stanowić dla konsumenta rozsądny wymóg proceduralny. Jednak obowiązek podjęcia czynności poprzedzającej wytoczenie powództwa ciąży w ostateczności wyłącznie na tym konsumencie. Natomiast TS podkreślił, że w przypadku odnoszenia kwestii nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorcę z konsumentem, taki obowiązek powinien ciążyć w równym stopniu na obu umawiających się stronach. Jeżeli bowiem nieuczciwy charakter niektórych standardowych warunków został stwierdzony w utrwalonym hiszpańskim orzecznictwie, można również oczekiwać od instytucji bankowych, że podejmą inicjatywę polegającą na zwróceniu się do swoich klientów, których umowy zawierają takie warunki, przed wytoczeniem przez nich jakiegokolwiek powództwa do sądu, w celu uchylenia skutków tych warunków. Ponadto, nawet jeśli nie jest wykluczone, że interes ogólny w należytym sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości może jako taki przeważać nad indywidualnymi interesami konsumentów, to jednak, zdaniem TS, przepisy proceduralne służące realizacji tego interesu ogólnego nie mogą uniemożliwiać lub nadmiernie utrudniać wykonywania praw, które konsumenci wywodzą z dyrektywy 93/13 (wyrok TS z 12.2.2015 r., Baczó i Vizsnyiczai, C-567/13, pkt 51, 52). Poza tym uregulowanie krajowe, takie jak art. 395 KPC, które nakłada na danego konsumenta całą odpowiedzialność za inicjatywę w zakresie podjęcia czynności poprzedzającej wytoczenie powództwa nie zachęca przedsiębiorców do dobrowolnego i spontanicznego wyciągnięcia wszystkich konsekwencji z hiszpańskiego orzecznictwa dotyczącego nieuczciwych warunków umownych i sprzyja w ten sposób utrzymywaniu się skutków tych warunków. Wreszcie, nakładając na konsumenta dodatkowe ryzyko finansowe, takie uregulowanie mogłoby stworzyć przeszkodę mogącą zniechęcić konsumenta do wykonywania przysługującego mu prawa do skutecznej kontroli sądowej potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowie wiążącej go z przedsiębiorcą.

Trybunał stwierdził, że nie można zarzucać konsumentowi, który zawarł umowę zawierającą nieuczciwy warunek, że wystąpił do właściwego sądu krajowego w celu wykonania praw zagwarantowanych mu przez dyrektywę 93/13 w przypadku bezczynności danego przedsiębiorcy, pomimo stwierdzenia w utrwalonym orzecznictwie krajowym nieuczciwego charakteru analogicznych warunków, które powinno było skłonić tego przedsiębiorcę do zwrócenia się z własnej inicjatywy do tego konsumenta i do niezwłocznego położenia kresu skutkom tego nieuczciwego warunku. Tymczasem, zdaniem sądu odsyłającego, istnieje utrwalone orzecznictwo hiszpańskiego SN stwierdzające nieuczciwy charakter tego samego rodzaju warunku umownego co warunek rozpatrywany w postępowaniu głównym. Sąd odsyłający wskazuje w tym względzie, że instytucje bankowe zwykle nie informują konsumentów o skutkach orzecznictwa krajowego dotyczącego nieuczciwych warunków umownych, lecz czekają na doręczenie im przedsądowego wezwania do wykonania zobowiązania, które następnie akceptują, lub też na wszczęcie postępowania sądowego, w którym to przypadku niezwłocznie uznają roszczenie przed złożeniem odpowiedzi na pozew, tak aby uniknąć ponoszenia kosztów postępowania. Rzecznik generalny stwierdził w pkt 50 opinii, że mając na uwadze wiedzę, jaką instytucje bankowe powinny posiadać w tej dziedzinie, oraz słabszą pozycję konsumentów wobec tych instytucji, ww. zachowania mogą stanowić poważne poszlaki wskazujące na złą wiarę takich instytucji. Trybunał stwierdził, że istotne jest więc, aby sąd mógł dokonać niezbędnych ustaleń w tym zakresie i w razie potrzeby wyciągnąć niezbędne konsekwencje.


Reasumując TS orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym w sytuacji braku podjęcia przez konsumenta w stosunku do przedsiębiorcy, z którym zawarł on umowę zawierającą nieuczciwy warunek, czynności poprzedzającej wytoczenie powództwa ten konsument powinien pokryć własne koszty związane z postępowaniem sądowym wszczętym przez niego przeciwko temu przedsiębiorcy, w celu dochodzenia praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13, jeżeli dany przedsiębiorca uznał roszczenie tego konsumenta przed złożeniem odpowiedzi na pozew, nawet jeśli stwierdzono nieuczciwy charakter tego warunku, z zastrzeżeniem, że właściwy sąd krajowy może wziąć pod uwagę istnienie utrwalonego orzecznictwa krajowego stwierdzającego nieuczciwy charakter analogicznych warunków oraz postawę tego przedsiębiorcy, aby stwierdzić jego złą wiarę i stosownie do okoliczności obciążyć go tymi kosztami.

Wyrok TS z 13.7.2023 r., CAJASUR Banco, C-35/22




Opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie, ORCID: 0000-0003-4607-1448


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Koszty ponoszone przez bank
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny