Koszt zarządzania umową konsumencką

A A A

Stan faktyczny

W 2005 r. G.K. zawarł ze spółką, w której prawa wstąpił CIB Bank Zrt. (dalej jako: CIB), umowę pożyczki na kwotę 16 451 EUR, z roczną stopą oprocentowania w wysokości 5,4% i kosztami zarządzenia w wysokości 2,4% rocznie, na czas 20 lat. G.K. był również zobowiązany do zapłaty, zgodnie z warunkami umowy, kwoty 40 000 HUF (ok. 125 euro) jako prowizji za udzielenie pożyczki. Rzeczywista roczna stopa oprocentowania została ustalona na 8,47%. G.K. wniósł powództwo o stwierdzenie, że warunki dotyczące kosztów zarządzania i prowizji za udzielenie pożyczki były nieuczciwe, ponieważ umowa nie określała konkretnych usług, za które miały one stanowić wynagrodzenie. CIB argumentował, że nie ma obowiązku wyszczególniania usług, których odpowiednik stanowiły koszty zarządzania i prowizja za udzielenie pożyczki. Wyjaśnił on jednak, że prowizja za udzielenie pożyczki była świadczeniem wzajemnym za czynności dokonane przed zawarciem umowy, natomiast koszty zarządzania stanowią wynagrodzenie za starania podejmowane po zawarciu danej umowy.

Pytania prejudycjalne

– Czy art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. z 1993 r. L 95, s. 29) należy interpretować w ten sposób, że wymóg jasnego i zrozumiałego sformułowania warunku umowy należy rozumieć w ten sposób, iż stanowi on, że nienegocjowane indywidualne warunki umowy wskazane w umowie pożyczki zawieranej z konsumentami, takie jak warunki rozpatrywane w postępowaniu głównym, określające dokładnie wysokość kosztów zarządzania i prowizji za udzielenie pożyczki obciążających konsumenta, sposób ich obliczania i termin wymagalności, muszą również wyszczególniać wszystkie usługi świadczone w zamian za przedmiotowe kwoty?

– Czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, dotyczący kosztów zarządzania pożyczką, który nie pozwala jednoznacznie określić konkretnych świadczonych w zamian usług, powoduje, wbrew wymogowi dobrej wiary, znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta?


Stanowisko TS

1. Sposób określenia nienegocjowanych indywidualnych warunków umowy

Zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Z orzecznictwa TS wynika, że za warunki umowy wchodzące w zakres pojęcia „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu tego przepisu należy uważać warunki, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę. Natomiast warunki, które wykazują charakter posiłkowy względem warunków definiujących samą istotę stosunku umownego, nie mogą być objęte tym pojęciem (wyrok Andriciuc i in., C-186/16, pkt 35, 36). Trybunał wskazał, że do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny – w świetle charakteru, ogólnej systematyki i postanowień danej umowy pożyczki, a także kontekstu prawnego i faktycznego, w jaki wpisuje się ta umowa – czy dany warunek stanowi podstawowy element świadczenia dłużnika polegającego na spłacie kwoty udostępnionej przez dającego pożyczkę (wyrok Matei, C-143/13, pkt 54). Ponadto z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 wynika, że zakres drugiej kategorii warunków, których ewentualnie nieuczciwy charakter nie może być przedmiotem oceny, jest ograniczony, ponieważ dotyczy wyłącznie relacji przewidzianej ceny lub przewidzianego wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, przy czym wyłączenie to jest uzasadnione tym, że brak jest skali czy kryterium prawnego, które mogłyby wyznaczać granice kontroli tej relacji i tą kontrolą kierować (wyrok Matei, pkt 55).

Trybunał stwierdził, że warunki dotyczące świadczenia wzajemnego należnego dającemu pożyczkę od konsumenta lub mające wpływ na faktyczną cenę, jaką powinien uiścić konsument na rzecz dającego pożyczkę, nie zaliczają się zatem, co do zasady, do tej drugiej kategorii warunków, z wyjątkiem kwestii, czy wskazana w treści umowy kwota wynagrodzenia lub ceny jest odpowiednia do usług świadczonych w zamian przez dającego pożyczkę (wyrok Matei, pkt 56). W ocenie TS z akt rozpatrywanej sprawy – czego ustalenie należy do sądu odsyłającego – wynika, że potencjalnie nieuczciwy charakter spornych warunków nie dotyczy relacji między wysokością kosztów zarządzania i prowizji za udzielenie pożyczki a świadczonymi w zamian usługami.

Trybunał stwierdził, że niezależnie od tego, czy sporne warunki są objęte zakresem art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, taki sam wymóg przejrzystości jak ten, o którym mowa w tym przepisie, został zawarty również w art. 5 tej dyrektywy, stanowiącym, że pisemne warunki umowy muszą „zawsze” być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Z orzecznictwa TS wynika, że wymóg przejrzystości zawarty w tych przepisach ma taki sam zakres (wyrok Kásler i Káslerné Rábai, C-26/13, pkt 67–69). Ten wymóg przejrzystości należy rozumieć jako stanowiący nie tylko, że odnośny warunek będzie zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale że konsument będzie też w stanie ocenić, na podstawie dokładnych i zrozumiałych kryteriów, skutki ekonomiczne, jakie wynikają dla niego z tego warunku (wyrok Bucura, C-348/14, pkt 55).

Z postanowienia odsyłającego wynika, że umowa pożyczki rozpatrywana w postępowaniu głównym przewiduje istnienie kosztów zarządzania w wysokości 2,4% w skali roku w okresie 240 miesięcy, przy czym koszty te są obliczane w pierwszym okresie rocznym od całej kwoty pożyczki, zaś w kolejnych okresach od kwoty pozostałej do zapłaty w pierwszym dniu danego okresu rocznego. Ponadto, zgodnie z umową skarżący był zobowiązany do zapłaty kwoty 40 000 HUF tytułem prowizji za udzielenie pożyczki.

Zdaniem TS przedmiotowe warunki umożliwiały G.K. ocenę skutków gospodarczych wynikających dla niego z tych warunków. Trybunał orzekł już w odniesieniu do warunku umowy przewidującego „prowizję od ryzyka”, że umowa ta nie mogła być postrzegana jako wskazująca w sposób przejrzysty powody uzasadniające wynagrodzenie odpowiadające tej prowizji, jako że kwestionowana była okoliczność, iż dający pożyczkę był zobowiązany do rzeczywistego świadczenia wzajemnego w celu uzyskania owej prowizji (wyrok Matei, pkt 77).

W niniejszej sprawie G.K. nie wydaje się twierdzić, że brak jest świadczenia wzajemnego w zamian za koszty zarządzania, jednak uważa on, że dokładny charakter różnych odpowiadających im usług nie jest przejrzysty. Trybunał uznał, że chociaż dający pożyczkę nie jest zobowiązany do wyszczególnienia w danej umowie charakteru wszystkich usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane w jednym lub kilku warunkach umowy, to w świetle ochrony, jaką dyrektywa 93/13 ma zapewnić konsumentowi ważne jest, aby charakter faktycznie świadczonych usług można było racjonalnie zrozumieć lub wywnioskować na podstawie umowy postrzeganej jako całość. Ponadto konsument musi być w stanie sprawdzić, czy różne koszty lub usługi, za które stanowią one opłatę, nie nakładają się na siebie. Trybunał wskazał, że w niniejszej sprawie sąd odsyłający powinien zbadać, czy taka sytuacja ma miejsce, w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, do których zaliczają się nie tylko warunki zawarte w rozpatrywanej umowie, lecz również formy zachęty stosowane przez dającego pożyczkę w procesie negocjacji umowy i dostarczone na tym etapie informacje (wyrok Matei, pkt 75).

Trybunał orzekł, że art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg jasnego i zrozumiałego sformułowania warunku umowy nie oznacza, iż nienegocjowane indywidualne warunki umowy wskazane w umowie pożyczki zawieranej z konsumentami takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, określające dokładnie wysokość kosztów zarządzania i prowizji za udzielenie pożyczki obciążających konsumenta, sposób ich obliczania i termin wymagalności, muszą również wyszczególniać wszystkie usługi świadczone w zamian za przedmiotowe kwoty.

2. Ocena nieuczciwego charakteru warunków umownych

Zgodnie z orzecznictwem właściwość Trybunału w tym zakresie obejmuje dokonanie wykładni pojęcia „nieuczciwych warunków”, o których mowa w art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, jak też wykładni kryteriów, jakie sąd krajowy może lub powinien stosować w toku badania warunku umowy w świetle przepisów tej dyrektywy, przy czym zadaniem sądu krajowego jest dokonanie skonkretyzowanej kwalifikacji danego warunku umowy w oparciu o wskazane kryteria oraz w świetle okoliczności danej sprawy. Zatem TS powinien ograniczyć się do udzielenia sądowi odsyłającemu wskazówek, które ten ostatni powinien uwzględnić przy dokonywaniu oceny nieuczciwego charakteru rozpatrywanego warunku umowy (wyrok Aziz, C-415/11, pkt 66). Biorąc pod uwagę gorsze położenie konsumenta w stosunku do przedsiębiorcy zarówno pod względem siły negocjacyjnej, jak i poziomu poinformowania, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, aby przewidziały mechanizm zapewniający, aby każdy nienegocjowany indywidualnie warunek umowy mógł zostać sprawdzony, aby ocenić jego ewentualnie nieuczciwy charakter. Trybunał wskazał, że w tych ramach to do sądu krajowego należy ustalenie, przy uwzględnieniu kryteriów określonych w art. 3 ust. 1, a także art. 5 tej dyrektywy, czy w świetle konkretnych okoliczności danego przypadku taki warunek umowny spełnia ustanowione w tej dyrektywie wymogi dobrej wiary, równowagi i przejrzystości (wyrok Abanca Corporación Bancaria i Bankia, C-70/17 i C-179/17, pkt 50). Tak więc przejrzysty charakter warunku umownego, wymagany przez art. 5 dyrektywy 93/13, stanowi jeden z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu należącej do niego oceny nieuczciwego charakteru tego warunku na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy. W ramach tej oceny na tym sądzie spoczywa zbadanie, w świetle ogółu okoliczności faktycznych sprawy, po pierwsze, możliwego niedochowania wymogu dobrej wiary, i po drugie, ewentualnego istnienia znaczącej nierównowagi na niekorzyść klienta w rozumieniu tego ostatniego przepisu (wyrok Andriciuc i in., C-186/16, pkt 56). W odniesieniu do kwestii, czy spełniony jest wymóg dobrej wiary w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, TS stwierdził, że z uwagi na motyw szesnasty tej dyrektywy sąd krajowy musi w tym zakresie sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych (wyrok Aziz, pkt 69). Trybunał stwierdził, że w badanie istnienia takiej ewentualnej znaczącej nierównowagi nie może sprowadzać się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o porównanie, z jednej strony, całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem umowy, a z drugiej strony, kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z tymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe (wyrok Constructora Principado, C-226/12, pkt 22, 23). Ponadto, jak wynika z art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w czasie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z jej zawarciem oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna. Trybunał podkreślił, że właśnie w świetle tych kryteriów sąd odsyłający powinien dokonać oceny ewentualnie nieuczciwego charakteru rozpatrywanych warunków.

Trybunał przyznał, że okoliczność, iż usługi świadczone w zamian za koszty zarządzania i prowizję za udzielenie pożyczki nie są wyszczególnione, nie oznacza, że związane z nimi warunki nie spełniają wymogu przejrzystości określonego w art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13, o ile charakter faktycznie świadczonych usług można racjonalnie zrozumieć lub wywnioskować na podstawie umowy postrzeganej jako całość.

W niniejszej sprawie przewidziane w prawie krajowym pobieranie kosztów zarządzania i prowizji za udzielenie pożyczki jest uregulowane w prawie krajowym. Jeśli świadczone w zamian usługi nie wchodzą w sposób uzasadniony w zakres świadczeń wykonywanych w ramach zarządzania pożyczka albo w ramach jej udzielenia lub jeśli kwoty obciążające konsumenta z tytułu ww. kosztów i prowizji są nie są nieproporcjonalne w stosunku do kwoty pożyczki – zdaniem TS – nie wydaje się, z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający, żeby warunki te w sposób niekorzystny wpływały na sytuację prawną konsumenta przewidzianą przez prawo krajowe. Trybunał wskazał, że do sądu krajowego należy również uwzględnienie skutków innych postanowień umowy, aby ustalić, czy dane warunki nie powodują znaczącej nierównowagi ze szkodą dla pożyczkobiorcy.


Trybunał orzekł, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, dotyczący kosztów zarządzania umową pożyczki, który nie pozwala jednoznacznie wskazać konkretnych usług świadczonych w ramach świadczenia wzajemnego, co do zasady, nie powoduje wbrew wymogowi dobrej wiary znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

Wyrok TS z 3.10.2019 r., Kiss i CIB Bank, C-621/17




Źródło: www.curia.eu


opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Koszt zarządzania umową konsumencką
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny