Jurysdykcja w sprawach o rozwód

A A A

Stan faktyczny

IB (francuski obywatel) i FA (irlandzka obywatelka) zawarli związek małżeński w 1994 r. w Irlandii. Mają oni troje obecnie pełnoletnich dzieci. W 2018 r. IB wniósł pozew o rozwód do sądu w Paryżu. Zgodnie z żądaniami FA, ten sąd stwierdził, że nie jest właściwy miejscowo do orzekania w przedmiocie rozwodu małżonków. Uznał, że samo ustanowienie miejsca pracy IB we Francji nie może być wystarczające do wykazania jego zamiaru ustanowienia tam swojego zwykłego pobytu, niezależnie od skutków podatkowych, administracyjnych i wynikających z tego zwyczajów życiowych. IB wniósł apelację zwracając się o stwierdzenie, że sąd w Paryżu posiada jurysdykcję terytorialną do orzekania w przedmiocie rozwodu. IB podnosił, że wykonuje swoją działalność zawodową we Francji od 2010 r., a od ponad sześciu miesięcy w sposób stały i trwały. W dodatku podnosił, że osiedlił się tam w mieszkaniu należącym do jego ojca, że prowadzi tam życie towarzyskie i że to odmowa jego małżonki zamieszkania we Francji, mimo że przebywa tam ona regularnie, skłoniła ich do prowadzenia równoległego życia codziennego. FA utrzymywała, że nigdy nie przewidywano, iż rodzina osiedli się we Francji.

Pytanie prejudycjalne

Czy art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Rady (WE) Nr 2201/2003 z 27.11.2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, należy interpretować w ten sposób, że małżonek, który dzieli swoje życie między dwa państwa członkowskie, może mieć zwykły pobyt w tych dwóch państwach, co oznacza, że sądy owych państw członkowskich mogą posiadać jurysdykcję do orzekania w przedmiocie wniosku o rozwiązanie związku małżeńskiego?

Stanowisko TS

1. Kryteria jurysdykcji

Z motywu 1 rozporządzenia Nr 2201/2003 wynika, że ten akt przyczynia się do utworzenia przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w ramach której zapewniony jest swobodny przepływ osób. W tym celu rozdziały II i III tego rozporządzenia ustanawiają reguły, którym podlega jurysdykcja, a także uznawanie i wykonywanie orzeczeń w zakresie rozwiązania związku małżeńskiego, te zasady mają na celu zagwarantowanie pewności prawa (wyrok TS z 13.10.2016 r., Mikołajczyk, C-294/15, pkt 33). W art. 3 tego rozporządzenia ustanowiono ogólne kryteria jurysdykcji w sprawach dotyczących rozwodu, separacji i unieważnienia małżeństwa. Owe obiektywne kryteria, alternatywne i wyłączne, odpowiadają konieczności uregulowania dostosowanego do specyficznych potrzeb związanych ze sporami z zakresu rozwiązania związku małżeńskiego (wyrok Mikołajczyk, pkt 40). Trybunał wskazał, że o ile art. 3 ust. 1 lit. a) tiret od pierwszego do czwartego rozporządzenia Nr 2201/2003 zawiera wyraźne odesłanie do kryterium miejsca zwykłego pobytu małżonków, o tyle art. 3 ust. 1 lit. a) tiret piąte i art. 3 ust. 1 lit. a) tiret szóste dopuszczają stosowanie reguły jurysdykcyjnej forum actoris (wyrok Mikołajczyk, pkt 41). Te ostatnie przepisy przyznają bowiem, pod pewnymi warunkami, sądom państwa członkowskiego, na którego terytorium ma zwykły pobyt powód lub wnioskodawca, jurysdykcję w zakresie orzekania o rozwiązaniu związku małżeńskiego. W art. 3 ust. 1 lit. a) tiret szóste rozporządzenia Nr 2201/2003 ustanowiono taką jurysdykcję, jeżeli powód lub wnioskodawca przebywał tam przynajmniej od sześciu miesięcy przed wniesieniem pozwu lub wniosku i jest obywatelem tego państwa członkowskiego lub, w przypadku Irlandii i Zjednoczonego Królestwa, ma tam swój domicile (wyrok Mikołajczyk, pkt 42). Z orzecznictwa TS wynika, że ten przepis zmierza do zabezpieczenia interesów małżonków, i jest zgodny z celem rozporządzenia Nr 2201/2003, ponieważ w akcie tym ustanowiono elastyczne normy kolizyjne, tak aby uwzględnić mobilność osób i chronić także prawa małżonka, który opuścił państwo członkowskie zwykłego wspólnego pobytu, gwarantując zarazem istnienie rzeczywistego łącznika między zainteresowanym a państwem członkowskim wykonującym jurysdykcję (wyrok Mikołajczyk, pkt 49, 50).

W niniejszej sprawie, co najmniej na 6 miesięcy przed wniesieniem pozwu o rozwód IB ustanowił we Francji stały i trwały pobyt. Sąd odsyłający uważa, że elementy łączące IB z Francją nie są okazjonalne lub okolicznościowe oraz iż przynajmniej od maja 2017 r. ustanowił centrum swoich interesów zawodowych we Francji. Niemniej sąd ten uściślił również, że IB nie utracił przy tym pobytu w Irlandii, gdzie zachowywał więzi rodzinne i regularnie przebywał z przyczyn osobistych. Sąd ten uważa zatem, że IB faktycznie miał dwa miejsca pobytu, jedno w tygodniu, ustanowione dla celów zawodowych w Paryżu, zaś drugie w pozostałym czasie – z małżonką i dziećmi w Irlandii.

2. Pojęcie „zwykły pobyt”

Trybunał wskazał, że rozporządzenie Nr 2201/2003 nie zawiera definicji pojęcia „zwykły pobyt”, w szczególności zwykłego pobytu małżonka, w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia. Wobec braku takiej definicji w rozporządzeniu Nr 2201/2003 lub wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich, z orzecznictwa TS wynika, że w celu ustalenia znaczenia i zakresu tego pojęcia należy dążyć do jego autonomicznej i jednolitej wykładni z uwzględnieniem kontekstu, w jaki wpisują się posługujące się nim przepisy, oraz celów tego rozporządzenia (wyrok TS z 28.6.2018 r., HR, C-512/17, pkt 40). Po pierwsze, TS podkreślił, że ani art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003, ani żaden inny przepis tego rozporządzenia nie odnosi się do tego pojęcia w liczbie mnogiej. Rozporządzenie Nr 2201/2003 odsyła bowiem do sądów państwa członkowskiego miejsca „zwykłego pobytu” jednego lub drugiego z małżonków lub dziecka, w zależności od przypadku, używając systematycznie liczby pojedynczej, nie biorąc pod uwagę, że ta sama osoba może mieć jednocześnie kilka miejsc zwykłego pobytu lub zwykły pobyt w kilku miejscach. W art. 66 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003 wskazano, że w stosunku do państwa członkowskiego, w którym dwa lub więcej systemy prawne dotyczące spraw uregulowanych w tym rozporządzeniu mają zastosowanie na obszarze różnych jednostek terytorialnych, „każde odniesienie do zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim dotyczy zwykłego pobytu w jednostce terytorialnej”.

Po drugie, z orzecznictwa TS wynika – w ramach wykładni przepisów rozporządzenia Nr 2201/2003 – że z jednej strony, z użycia przymiotnika „zwykły” można wnioskować, iż pobyt musi charakteryzować pewna trwałość lub regularność, a z drugiej strony, przeniesienie przez daną osobę miejsca zwykłego pobytu do danego państwa członkowskiego odzwierciedla chęć ustanowienia tam przez tę osobę – z zamiarem nadania mu trwałego charakteru – stałego bądź zwykłego ośrodka swych interesów życiowych (wyrok TS z 22.12.2010 r., Mercredi, C-497/10 PPU, pkt 44, 51). Trybunał przypomniał, że tę wykładnię potwierdza również sprawozdanie wyjaśniające sporządzone przez A. Borrás do Konwencji w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich, dalej jako: Konwencja Bruksela II (Dz.U. z 1998 r., C 221, s. 1), które było „inspiracją” dla treści rozporządzenia Nr 2201/2003. Z pkt 32 tego sprawozdania wynika bowiem, co się tyczy „zwykłego pobytu” jako kryterium przyznawania jurysdykcji w sprawach dotyczących rozwiązania związku małżeńskiego, że szczególną uwagę zwrócono na definicję stosowaną przez Trybunał w innych dziedzinach, zgodnie z którą pojęcie to oznaczało miejsce, w którym zainteresowany ustanowił – z zamiarem nadania mu trwałego charakteru – stały lub zwykły ośrodek swych interesów życiowych. Zdaniem TS utożsamianie miejsca zwykłego pobytu danej osoby, w tym przypadku małżonka, ze stałym lub zwykłym ośrodkiem jej interesów życiowych, nie przemawia za przyjęciem, że wielość miejsc pobytu może mieć jednocześnie taki charakter.

Po trzecie, powyższe stanowisko potwierdza cel, któremu służą przepisy o jurysdykcji określone w art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003, polegający na zapewnieniu równowagi między mobilnością osób w obrębie Unii Europejskiej a pewnością prawa (wyrok Mikołajczyk, pkt 33). Trybunał przyznał, że wspieraniu mobilności osób w obrębie Unii w rozporządzeniu Nr 2201/2003 służy cel ułatwienia możliwości uzyskania rozwiązania związku małżeńskiego, poprzez ustanowienie w art. 3 ust. 1 lit. a) na korzyść wnioskodawcy wielości alternatywnych kryteriów, których stosowanie nie jest uzależnione od stosunku hierarchicznego. To dlatego system rozdziału jurysdykcji ustanowiony przez to rozporządzenie w zakresie rozwiązania związku małżeńskiego nie ma na celu wykluczenia zbiegu jurysdykcji (wyrok Mikołajczyk, pkt 46, 47), który jest koordynowany za pomocą zasad zawisłości sporu określonych w art. 19 tego rozporządzenia. Jednak przyznanie danemu małżonkowi możliwości jednoczesnego posiadania zwykłego pobytu w więcej niż jednym państwie członkowskim, zdaniem TS, może naruszyć pewność prawa poprzez zwiększenie trudności w określaniu z wyprzedzeniem sądów mogących orzekać w przedmiocie rozwiązania związku małżeńskiego oraz utrudnienie sądowi, do którego wniesiono sprawę, zweryfikowania własnej jurysdykcji. Rzecznik generalny stwierdził w pkt 94 opinii, że istniałoby ryzyko, iż jurysdykcję międzynarodową określano by ostatecznie nie na podstawie kryterium „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003, lecz na podstawie kryterium opartego na pobycie de facto jednego lub drugiego z małżonków, co stanowiłoby naruszenie tego rozporządzenia.

Po czwarte, TS stwierdził, że wykładnia przepisów jurysdykcyjnych, o których mowa w art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003, powoduje konsekwencje, które nie ograniczają się do samego rozwiązania związku małżeńskiego. W szczególności bowiem zarówno art. 3 lit. c) rozporządzenia Nr 4/2009, jak i art. 5 rozporządzenia 2016/1103 odnoszą się do jurysdykcji ustanowionej w art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003 i przewidują, w kontekście postępowania o rozwiązanie związku małżeńskiego, jurysdykcję pomocniczą sądu, do którego wniesiono sprawę, do orzekania w przedmiocie niektórych roszczeń alimentacyjnych lub kwestii majątkowych. I tak uznanie, że dany małżonek może posiadać wielość jednoczesnych miejsc zwykłego pobytu, mogłoby również osłabić wymóg przewidywalności przepisów jurysdykcyjnych, który jest wspólny dla wymienionych rozporządzeń [wyrok TS z 4.6.2020 r., FX (opozycja wobec egzekucji wierzytelności alimentacyjnej), C-41/19, pkt 40].

Po piąte, TS stwierdził, że powyższych rozważań nie podważa wykładnia art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia Nr 2201/2003 dokonana w wyroku z 16.7.2009 r. w sprawie Hadadi (C-168/08, pkt 56), w odniesieniu do której Trybunał przyjął, że sądy kilku państw członkowskich mogą mieć jurysdykcję w sytuacji, gdy zainteresowani posiadają kilka obywatelstw. Rzecznik generalny stwierdził w pkt 92 opinii, że o ile Trybunał wykluczył w tym wyroku, jakoby łącznik przewidziany w art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia Nr 2201/2003, a mianowicie obywatelstwo obojga małżonków, był ograniczony do „dominującego obywatelstwa” tych małżonków, o tyle okoliczność ta jest niezwiązana z wykładnią art. 3 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia.

W ocenie TS z całości powyższych rozważań wynika, że o ile nie wyklucza się, iż dany małżonek może jednocześnie posiadać kilka miejsc pobytu, ten małżonek może mieć w danym momencie tylko jedno miejsce zwykłego pobytu w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003. Ponieważ pojęcie „zwykłego pobytu” odzwierciedla w istocie kwestię faktyczną (wyrok TS z 8.6.2017 r., OL, C-111/17 PPU, pkt 51), TS uznał, że do sądu odsyłającego należy zweryfikowanie na podstawie całokształtu okoliczności faktycznych danej sprawy, czy terytorium państwa członkowskiego sądu krajowego, do którego wystąpił IB, odpowiada miejscu zwykłego pobytu lub znajduje się w miejscu zwykłego pobytu wnioskodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) tiret szóste rozporządzenia Nr 2201/2003 (wyrok TS z 28.6.2018 r., HR, C-512/17, pkt 41).

3. Miejsce zwykłego pobytu dziecka

Trybunał przypomniał, że w ramach wykładni przepisów rozporządzenia Nr 2201/2003 w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej orzekł już, że w celu ustalenia miejsca zwykłego pobytu dziecka, w szczególności małego dziecka, które pozostaje na co dzień pod pieczą rodziców, należy poszukiwać miejsca, w którym rodzice są stale obecni i zintegrowani ze środowiskiem społecznym i rodzinnym, oraz że zamiar osiedlenia się w tym miejscu, jeżeli przejawia się on w pewnych oznakach zewnętrznych, może być również brany pod uwagę (wyrok HR, pkt 45, 46). Orzecznictwo to utrzymuje zatem środowisko społeczne i rodzinne rodziców dziecka, zwłaszcza małego dziecka, jako zasadnicze kryterium dla określenia miejsca zwykłego pobytu dziecka. Trybunał przyznał, że z pewnością okoliczności charakteryzujące miejsce zwykłego pobytu dziecka nie są oczywiście identyczne pod każdym względem z tymi, które służą do określenia miejsca zwykłego pobytu danego małżonka w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003. I tak, małżonek może, z powodu kryzysu małżeńskiego, zdecydować się na opuszczenie dawnego miejsca zwykłego pobytu pary małżeńskiej, aby zamieszkać w innym państwie członkowskim niż państwo tego dawnego miejsca pobytu, i złożyć tam wniosek o rozwiązanie związku małżeńskiego na warunkach przewidzianych w art. 3 ust. 1 lit. a) tiret piąte lub szóste rozporządzenia Nr 2201/2003, zachowując przy tym pełną swobodę utrzymania szeregu więzi społecznych i rodzinnych na terytorium państwa członkowskiego poprzedniego miejsca zwykłego pobytu pary małżeńskiej. W dodatku w odróżnieniu od dziecka, w szczególności małego dziecka, którego środowiskiem jest z reguły w istocie środowisko rodzinne, środowisko osoby dorosłej ma z konieczności bardziej zróżnicowany charakter i obejmuje znacznie szerszy zakres działań i różnorodnych interesów, zwłaszcza zawodowych, społeczno-kulturowych, majątkowych, prywatnych i rodzinnych. Trybunał stwierdził, że nie można wymagać, aby interesy te były skoncentrowane na terytorium jednego państwa członkowskiego, uwzględniając w szczególności cel rozporządzenia Nr 2201/2003 polegający na ułatwieniu składania wniosków o rozwiązanie związku małżeńskiego poprzez wprowadzenie elastycznych norm kolizyjnych i ochronę praw małżonka, który w wyniku kryzysu małżeńskiego opuścił państwo członkowskie miejsca wspólnego pobytu (Mikołajczyk, pkt 50).

Niemniej przywołane powyżej orzecznictwo, zdaniem TS, pozwala uznać dla celów wykładni art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003, że pojęcie „zwykłego pobytu” charakteryzuje się, co do zasady, dwoma elementami, a mianowicie, z jednej strony, zamiarem zainteresowanego ustanowienia zwykłego ośrodka swoich interesów życiowych w określonym miejscu, a z drugiej strony, obecnością przejawiającą się wystarczającym stopniem stabilności na terytorium danego państwa członkowskiego. Zatem małżonek, który powołuje się na podstawę jurysdykcji przewidzianą w art. 3 ust. 1 lit. a) tiret piąte lub szóste rozporządzenia Nr 2201/2003, powinien koniecznie przenieść miejsce swojego zwykłego pobytu na terytorium państwa członkowskiego innego niż państwo poprzedniego wspólnego miejsca zwykłego pobytu i w ten sposób, po pierwsze, wyrazić zamiar ustanowienia w tym innym państwie zwykłego ośrodka swoich interesów życiowych oraz, po drugie, dowieść, że jego obecność na terytorium tego państwa wykazuje wystarczający stopień stabilności.

W niniejszym przypadku bezsporne jest, że IB, będący obywatelem państwa członkowskiego francuskiego sądu, do którego wniósł on sprawę, spełnił warunek pobytu na terytorium Francji przez co najmniej sześć miesięcy bezpośrednio przed wniesieniem powództwa o rozwiązanie związku małżeńskiego, zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. a) tiret szóste rozporządzenia Nr 2201/2003. Zostało również wykazane, że IB w ciągu tygodnia, w sposób stały i trwały, od 2017 r., wykonywał działalność zawodową na czas nieokreślony we Francji, na której terytorium zajmował mieszkanie w celu wykonywania tej działalności. W ocenie TS te okoliczności zdają się ukazywać, że pobyt IB na terytorium tego państwa członkowskiego ma charakter stały, i pozwalają ponadto na wskazanie przynajmniej jego integracji w środowisku społecznym i kulturowym tego państwa członkowskiego. O ile okoliczności te sugerują a priori, że warunki określone w art. 3 ust. 1 lit. a) tiret szóste rozporządzenia Nr 2201/2003 mogą być spełnione, TS wskazał, że do sądu odsyłającego należy jednak zweryfikowanie, czy wszystkie okoliczności faktyczne właściwe dla danej sprawy rzeczywiście pozwalają uznać, że IB przeniósł miejsce swojego zwykłego pobytu na terytorium państwa, z którego pochodzi ten sąd.


Reasumując TS orzekł, że art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, iż małżonek, który dzieli swoje życie między dwa państwa członkowskie, może mieć miejsce zwykłego pobytu tylko w jednym z tych państw, co oznacza, że jedynie sądy państwa, na którego terytorium znajduje się to miejsce zwykłego pobytu, posiadają jurysdykcję do orzekania w przedmiocie wniosku o rozwiązanie związku małżeńskiego.

Wyrok TS z 25.11.2021 r., IB (Miejsce zwykłego pobytu – Rozwód), C-289/20




Źródło: www.curia.eu

Opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie, ORCID: 0000-0003-4607-1448


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Jurysdykcja w sprawach o rozwód
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny