Jurysdykcja w przypadku kartelu

A A A

Belgijska spółka Cartel Damage Claims (CDC) Hydrogen Peroxide SA (dalej jako: CDC) zajmuje się dochodzeniem na drodze sądowej oraz pozasądowej roszczeń odszkodowawczych przedsiębiorstw poszkodowanych przez kartel. Pismem z marca 2009 r. CDC wytoczyła powództwo odszkodowawcze przed Landgericht Dortmund (RFN; dalej jako: sąd odsyłający) łącznie przeciwko sześciu przedsiębiorstwom (m.in. Akzo Nobel NV i FMC Foret SA; dalej jako: pozwane) należącym do branży chemicznej, które z wyjątkiem interwenienta – mającego początkowo status strony pozwanej, Evonik Degussa GmbH, której siedziba znajduje się w Essen (RFN) – mają siedziby w pięciu różnych państwach członkowskich, innych niż RFN. W uzasadnieniu powództwa, w ramach którego CDC dochodzi solidarnego zasądzenia od pozwanych odszkodowania oraz solidarnego zobowiązania ich do udzielenia informacji, powołała się na decyzję Komisji Europejskiej 2006/903, w której stwierdzono, że w odniesieniu do dostaw nadtlenku wodoru i nadboranu sodu pozwane oraz inne spółki uczestniczyły w jednolitym i ciągłym naruszeniu zakazu karteli. Naruszenie to polegało głównie na wymianie istotnych i poufnych informacji dotyczących rynków, przedsiębiorstw, ograniczenia lub kontroli produkcji, podziału rynku i klientów oraz uzgadniania i nadzoru cen, dokonywanych m.in. w ramach regularnych spotkań odbywających się głównie w Belgii, w RFN i we Francji. CDC powołało się na porozumienia w sprawie cesji roszczeń odszkodowawczych zawarte z 32 przedsiębiorstwami z 13 różnych państw członkowskich UE i EOG. CDC zawarła ugodę z Evonik Degussa i we wrześniu 2009 r. cofnęła pozew wobec tej spółki. Pozwane podniosły zarzut braku jurysdykcji międzynarodowej sądu odsyłającego, wskazując w szczególności, że w niektórych umowach sprzedaży łączących je z przedsiębiorstwami dochodzącymi naprawienia szkody zawarte były klauzule arbitrażowe i klauzule prorogacyjne.

Pierwsze pytanie prejudycjalne Landgericht Dortmund dotyczyło wykładni art. 6 pkt 1 rozporządzenia Nr 44/2001 w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych. Zasada ustalania jurysdykcji, określona w tym przepisie, przewiduje, że daną osobę można pozwać – jeżeli pozywa się łącznie kilka osób – przed sąd miejsca zamieszkania jednego z pozwanych, o ile między sprawami istnieje tak ścisła więź, że uzasadnione jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń (wyroki: Painer, C 145/10, pkt 73; Sapir i in., C 645/11, pkt 40). Ta zasada szczególna stanowi odstępstwo od podstawowej zasady właściwości sądu miejsca zamieszkania pozwanego i podlega wykładni ścisłej (wyrok Painer, pkt 74).

Trybunał badał, czy stosując art. 6 pkt 1 rozporządzenia Nr 44/2001, poszczególne powództwa wytoczone przez tego samego powoda wobec różnych pozwanych są powiązane w taki sposób, że przesądza to o potrzebie ich łącznego rozpoznania, celem uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych rozstrzygnięć (wyroki: Freeport, C 98/06, pkt 39). Aby orzeczenia były uznane za sprzeczne ze sobą, nie wystarczy samo istnienie rozbieżności w rozstrzygnięciu sporu, ale muszą one również występować w ramach tego samego stanu faktycznego i prawnego (wyrok Sapir i in., C 645/11, pkt 43). Trybunał stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie wymóg istnienia tego samego stanu faktycznego i prawnego, należy uznać za spełniony. Mimo że zarówno pod względem geograficznym, jak i czasowym, pozwane spółki uczestniczyły w spornym kartelu w różny sposób, zgodnie z decyzją 2006/903 ten kartel stanowił jednolite i ciągłe naruszenie art. 101 TFUE i art. 53 Porozumienia EOG. Jednak decyzja 2006/903 nie określa przesłanek ewentualnej odpowiedzialności cywilnej, która jest uregulowana w prawie krajowym każdego z państw członkowskich. Ponieważ systemy prawa państw członkowskich mogą zawierać odmienne przesłanki odpowiedzialności to – zdaniem TS – istnieje ryzyko wydania sprzecznych ze sobą orzeczeń, gdyby powództwa miały być wytaczane przez podmiot uważający się za poszkodowany przez kartel przed sądami kilku państw członkowskich.

Trybunał uznał, że w przypadku wytoczenia powództw, które w chwili ich wniesienia są ze sobą powiązane, w rozumieniu art. 6 ust. 1 rozporządzenia Nr 44/2001, sąd, przed który te powództwa zostały wytoczone, może stwierdzić ewentualne obejście zasady ustalania jurysdykcji zawartej w tym przepisie, jedynie w przypadku ziden­tyfikowania, mających moc dowodową, okoliczności pozwalających mu na sformułowanie wniosku, iż powód w sposób sztuczny spełnił przesłanki stosowania tego przepisu. W postępowaniu głównym niektóre pozwane spółki twierdziły, że przed wniesieniem głównego pozwu CDC zawarł ugodę z Evonik Degussa i że te strony celowo opóźniły formalne zawarcie ugody na czas po wytoczeniu powództwa, jedynie w celu ustalenia jurysdykcji sądu odsyłającego, w stosunku do pozostałych pozwanych. Trybunał wskazał, że sam fakt przeprowadzenia negocjacji w celu ewentualnego zawarcia ugody nie może stanowić dowodu istnienia takiej zmowy. Byłoby tak natomiast w sytuacji, gdyby okazało się, że ugoda taka została rzeczywiście zawarta, ale zostało to ukryte, aby przesłanki zastosowania art. 6 pkt 1 rozporządzenia Nr 44/2001 były spełnione.

Trybunał orzekł, że art. 6 pkt 1 rozporządzenia Nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że przewidziana przez ten przepis zasada koncentracji jurysdykcji w przypadku wielości pozwanych może znajdować zastosowanie w ramach powództwa, którego celem jest zasądzenie od nich solidarnie odszkodowania, oraz, w ramach tej odpowiedzialności, solidarnego zobowiązania do udzielenia informacji skierowanego przeciwko przedsiębiorstwom uczestniczącym w różny sposób pod względem geograficznym oraz czasowym w jednolitym i ciągłym naruszeniu zakazu karteli przewidzianego w unijnym prawie i stwierdzonego w decyzji Komisji. Dotyczy to również sytuacji, gdy powód cofnął w międzyczasie pozew w stosunku do jedynego z pozwanych, który ma siedzibę lub miejsce zamieszkania w państwie członkowskim siedziby sądu przed który wytoczono powództwo, chyba że zostanie stwierdzone, iż pomiędzy powodem i tym współpozwanym w chwili wniesienia pozwu istniała zmowa mająca na celu sztuczne spowodowanie spełnienia przesłanek stosowania tego przepisu, względnie sztuczne utrzymanie stanu ich spełnienia.

Drugie pytanie prejudycjalne sądu odsyłającego dotyczyło wykładni art. 5 pkt 3 rozporządzenia Nr 44/2001. Z orzecznictwa TS wynika, że przepis art. 5 pkt 3 rozporządzenia Nr 44/2001 powinien być przedmiotem wykładni autonomicznej i ścisłej (wyrok Kolassa, C 375/13, pkt 43). Sformułowanie „miejsce, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę” użyte w tym przepisie obejmuje zarówno miejsce, w którym szkoda wystąpiła, jak i miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące przyczynę szkody, wobec czego powództwo przeciwko pozwanemu może zostać wytoczone – według wyboru powoda – przed sąd właściwy dla jednego z tych dwóch miejsc (wyrok Melzer, C 228/11, pkt 25). Zgodnie z orzecznictwem TS zasada ustalania jurysdykcji przewidziana w art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia oparta jest na występowaniu szczególnie ścisłego związku pomiędzy sporem a sądami właściwymi dla miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę. Związek uzasadnia przyznanie jurysdykcji tym sądom ze względu na prawidłowe sprawowanie wymiaru sprawiedliwości oraz sprawną organizację postępowania (wyrok Hi Hotel HCF, C 387/12, pkt 28). Jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego, sąd właściwy dla miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę, jest zwykle w najlepszej sytuacji, aby wydać rozstrzygnięcie w sprawie, w szczególności ze względu na bliskość w stosunku do przedmiotu sporu i łatwość przeprowadzenia postępowania dowodowego (wyrok Melzer, pkt 27).

Trybunał stwierdził, że miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie szkody polegającej na zapłacie zawyżonej ceny, do której to zapłaty kupujący jest zmuszony z powodu zafałszowania przez kartel ceny na rynku, może zostać zidentyfikowane, w ujęciu abstrakcyjnym, jako miejsce zwarcia tego kartelu. Gdy zostanie on zawarty, poprzez swoje działanie, względnie powstrzymanie się od działania, jego uczestnicy powodują, że konkurencja na rynku zostaje zablokowana, a ceny zafałszowane. Jednak w niniejszej sprawie nie jest możliwe zidentyfikowanie jednego miejsca zawarcia tego kartelu, na który składa się szereg porozumień kartelowych zawartych podczas spotkań i konsultacji w wielu państwach.

Z orzecznictwa TS wynika, że „miejscem wystąpienia szkody” jest miejsce, w którym ta szkoda się zmaterializuje (wyrok Zuid-Chemie, C 189/08, pkt 27). Trybunał stwierdził, że miejsce wystąpienia szkody polegającej na nadpłacie z powodu sztucznie zawyżonej ceny nadtlenku wodoru, która stanowiła przedmiot kartelu, można zidentyfikować jedynie w odniesieniu do każdego uważającego się za poszkodowanego odrębnie i co do zasady, będzie nim siedziba danego przedsiębiorstwa. Zdaniem TS, w tych okolicznościach sąd miejsca, w którym przedsiębiorstwo ma swoją siedzibę, jest w najlepszej sytuacji, aby rozpoznać takie żądanie. Trybunał stwierdził, że ze względu na to, że jurysdykcja sądu, do którego wniesiono pozew w oparciu o miejsce wystąpienia szkody, jest ograniczona do szkody podnoszonej przez przedsiębiorstwo, którego siedziba jest położona w obszarze właściwości tego sądu, powód taki jak CDC, grupujący roszczenia odszkodowawcze wielu przedsiębiorstw, byłby w związku z tym zobowiązany do wniesienia oddzielnych pozwów w odniesieniu do szkód podnoszonych przez każde z tych przedsiębiorstw przed sądami właściwymi ze względu na ich siedziby.

Trybunał orzekł, że art. 5 pkt 3 rozporządzenia Nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku powództwa, w którym wobec pozwanych mających siedziby w różnych państwach członkowskich dochodzone jest roszczenie odszkodowawcze z tytułu stwierdzonego przez Komisję jednolitego i ciągłego naruszenia art. 101 TFUE i art. 53 Porozumienia EOG, w którym pozwane uczestniczyły w kilku państwach członkowskich, w różnych miejscach i w różnym czasie, zdarzenie wywołujące szkodę nastąpiło osobno w odniesieniu do każdego z podmiotów podnoszących szkodę. Każdy z nich będzie mógł, zgodnie z art. 5 pkt 3 rozporządzenia, wytoczyć powództwo albo przed sądem miejsca, w którego obszarze właściwości kartel stanowiący przedmiot postępowania głównego został definitywnie zawarty, albo przed sądem, w którego obszarze właściwości zawarte zostało szczególne porozumienie, które można zidentyfikować jako jedyne zdarzenie powodujące powstanie szkody, albo przed sądem, w którego obszarze właściwości leży siedziba danego przedsiębiorstwa.

Trzecie pytanie sądu odsyłającego dotyczyło wykładni art. 23 ust. 1 rozporządzenia Nr 44/2001 i zasady skutecznego stosowania zakazu karteli w unijnym prawie.

Trybunał uznał, że zawierając umowę prorogacyjną zgodnie z art. 23 ust. 1 rozporządzenia Nr 44/2001, strony mają możliwość wprowadzenia odstępstwa nie tylko od jurysdykcji ogólnej, ale także od jurysdykcji szczególnych przewidzianych w art. 5 i 6 rozporządzenia Nr 44/2001 (wyroki: Estasis Saloti di Colzani, 24/76, pkt 7; Refcomp, C 543/10, pkt 19, 20). Wobec powyższego TS stwierdził, że sąd, przed który wytoczono powództwo, może, co do zasady, być związany klauzulą prorogacyjną wyłączającą jurysdykcję, którą strony uzgodniły zgodnie z art. 23 ust. 1 tego rozporządzenia.

Przepisy prawa materialnego mające znaczenie dla merytorycznej oceny sporu nie mogą mieć wpływu na ważność klauzuli prorogacyjnej zawartej na podstawie art. 23 rozporządzenia Nr 44/2001 (wyrok Castelletti, C 159/97, pkt 51). Ponadto sąd, przed który wytoczono powództwo, nie może, bez podważania celu rozporządzenia Nr 44/2001, odmówić uwzględnienia klauzuli prorogacyjnej, zgodnej z wymogami art. 23 tego rozporządzenia, tylko dlatego, że uzna, iż sąd wskazany przez klauzulę nie zagwarantuje w pełni skutecznego stosowania zakazu karteli i nie pozwoli poszkodowanemu przez kartel na uzyskanie naprawienia całej poniesionej przez niego szkody. Trybunał stwierdził, że system środków odwoławczych istniejący w każdym państwie członkowskim i uzupełniony mechanizmem odesłania prejudycjalnego przewidzianego w art. 267 TFUE stanowi dla jednostek wystarczającą gwarancję (wyrok Renault, C 38/98, pkt 23).

W niniejszej sprawie sąd, przed który wytoczono powództwo, powinien jednak upewnić się przed zbadaniem wymogów formalnych określonych przez art. 23 rozporządzenia Nr 44/2001, że przedmiotowe klauzule są rzeczywiście skuteczne wobec CDC. Z orzecznictwa TS wynika, że klauzula prorogacyjna zawarta w umowie co do zasady może wywoływać skutki wyłącznie w stosunkach między stronami, które zgodziły się na zawarcie umowy zawierającej taką klauzulę. Aby móc się na nią powołać wobec osoby trzeciej, konieczne jest, co do zasady, wyrażenie przez nią zgody (wyrok Refcomp, pkt 29). Jedynie w przypadku, gdyby zgodnie z prawem krajowym mającym zastosowanie co do istoty sprawy osoba trzecia, wstąpiła w pełnię praw i obowiązków pierwotnego kontrahenta – klauzula prorogacyjna, na którą ta osoba trzecia nie wyraziła zgody, mogłaby zostać wobec niej zastosowana (wyrok Coreck, C 387/98, pkt 24, 25, 30). Trybunał wskazał, że gdyby rozważana klauzula mogła zostać powołana wobec CDC, to należałoby zbadać, czy wyłącza ona rzeczywiście jurysdykcję sądu odsyłającego. Wykładnia klauzuli prorogacyjnej podnoszonej przed sądem krajowym w celu ustalenia zakresu sporów objętych jej zakresem stosowania należy do sądu krajowego, przed którym jest ona powoływana (wyroki: Powell Duffryn, C 214/89, pkt 37; Benincasa, C 269/95, pkt 31).

Klauzula prorogacyjna może dotyczyć wyłącznie sporów już wynikłych albo mogących wyniknąć w przyszłości z określonego stosunku prawnego, co ogranicza zakres umowy prorogacyjnej wyłącznie do tych sporów, które wywodzą się ze stosunku prawnego, dla którego ta umowa została zawarta. Trybunał wskazał, że sąd odsyłający powinien w szczególności uwzględnić, że klauzula odnosząca się w abstrakcyjny sposób do sporów powstających w kontekście stosunków umownych, nie obejmuje sporu dotyczącego odpowiedzialności deliktowej, wynikającej z zachowania kontrahenta wynikającego z faktu uczestnictwa w bezprawnym kartelu. Poszkodowane przedsiębiorstwo nie może rozsądnie spodziewać się tego rodzaju sporu w chwili wyrażenia zgody na taką klauzulę, ponieważ w danym momencie nie wiedziało ono o udziale kontrahenta w kartelu, nie można uznać, że spór ten miał swoje źródło w stosunkach umownych. W opinii TS taka klauzula nie będzie skutecznie wyłączała jurysdykcji sądu odsyłającego. Natomiast w przypadku istnienia klauzuli odnoszącej się do sporów dotyczących odpowiedzialności wynikającej z naruszenia prawa konkurencji i wskazującej jako właściwy sąd innego państwa członkowskiego niż sąd odsyłający, sąd odsyłający powinien uznać brak swojej jurysdykcji, nawet jeśli taka klauzula prowadzi do wyłączenia zasad ustalania jurysdykcji szczególnej przewidzianych w art. 5 lub 6 rozporządzenia Nr 44/2001.

Trybunał orzekł, że art. 23 ust. 1 rozporządzenia Nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku powództw o odszkodowanie z tytułu naruszenia art. 101 TFUE i art. 53 Porozumienia o EOG zezwala on na uwzględnienie zawartych w umowach o dostawy klauzul prorogacyjnych, nawet jeśli prowadzi to do wyłączenia zasad ustalania jurysdykcji przewidzianych w art. 5 pkt 3 lub art. 6 pkt 1 tego rozporządzenia, pod warunkiem że te klauzule odnoszą się do sporów dotyczących odpowiedzialności wynikającej z naruszenia prawa konkurencji.

Wyrok TS z 21.5.2015 r., CDC Hydrogen Peroxide, C 352/13

Źródło: www.curia.eu

opracowała: dr Ewa Skibińska - adiunkt na WPiA UKSW w Warszawie

Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Jurysdykcja w przypadku kartelu
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny