Abuzywność umowy w postępowaniu egzekucyjnym

A A A

Stan faktyczny

Spór pomiędzy konsumentami a Ibercaja Banco SA dotyczył żądania zapłaty odsetek należnych instytucji bankowej z powodu niewykonania przez tych konsumentów umowy kredytu hipotecznego. Sąd zarządził egzekucję tytułu hipotecznego posiadanego przez Ibercaja Banco i zezwolił na dokonanie wobec konsumentów zajęcia w odniesieniu do żądanej kwoty, nakazał im zapłatę i wyznaczył im termin na wniesienie powództwa przeciwegzekucyjnego. Dopiero na etapie postępowania egzekucyjnego, a precyzyjnie po dokonaniu sprzedaży w drodze licytacji nieruchomości obciążonej hipoteką, konsument podniósł nieuczciwy charakter warunku umownego dotyczącego odsetek za zwłokę i klauzuli dolnego progu. Postanowieniem sąd stwierdził nieuczciwy charakter klauzuli wcześniejszej wymagalności i umorzył egzekucję bez orzekania o kosztach. W wyniku odwołania Ibercaja Banco sąd apelacyjny zmienił to postanowienie i zarządził kontynuowanie postępowania egzekucyjnego. Uznał, że nie można było już badać nieuczciwego charakteru warunków umowy kredytu, ponieważ nastąpiły już skutki tej umowy, gdyż zabezpieczenie hipoteczne zostało już wykonane, a prawo własności zostało przeniesione. Sąd apelacyjny oparł się zatem na zasadzie pewności prawa już powstałych stosunków własnościowych.

Pytania prejudycjalne

– Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które ze względu na skutek powagi rzeczy osądzonej i prekluzji, nie pozwalają ani sądowi na zbadanie z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umownych w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, ani konsumentowi, po upływie terminu do wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego, na podniesienie nieuczciwego charakteru tych warunków w tym postępowaniu lub w późniejszym postępowaniu z powództwa o ustalenie – w przypadku gdy te warunki były już przedmiotem, przy wszczęciu postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, badania z urzędu przez sąd ich potencjalnie nieuczciwego charakteru, ale orzeczenie sądowe zezwalające na egzekucję wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie zawiera żadnego punktu, choćby zwięzłego, świadczącego o istnieniu tego badania, ani nie wskazuje, że ocena dokonana przez sąd w wyniku tego badania nie będzie już mogła zostać podważona w przypadku niewniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego w tym terminie?


– Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które nie zezwalają sądowi krajowemu, działającemu z urzędu lub na wniosek konsumenta, zbadać potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych w sytuacji, gdy zabezpieczenie hipoteczne zostało zrealizowane, nieruchomość obciążona hipoteką została sprzedana, a prawo własności w odniesieniu do nieruchomości będącej przedmiotem danej umowy zostało przeniesione na osobę trzecią?

Stanowisko TS

1. Powołanie się na abuzywność

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału system ochrony ustanowiony na mocy dyrektywy 93/13 opiera się na założeniu, iż konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania (wyrok TS z 26.1.2017 r., Banco Primus, C-421/14, pkt 40).

Ze względu na tę słabszą pozycję jednej ze stron art. 6 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje, że nieuczciwe warunki nie są wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, który zmierza do zastąpienia ustanowionej przez umowę formalnej równowagi praw i obowiązków stron umowy rzeczywistą równowagą, która przywraca równość stron (wyrok Banco Primus, pkt 41). Trybunał wielokrotnie wskazywał, że sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy 93/13 mają nieuczciwy charakter, i do tego, aby dokonawszy takiego badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, o ile posiada niezbędne ku temu informacje na temat stanu prawnego i faktycznego (wyrok TS z 21.12.2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, pkt 58). Ponadto, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z jej art. 7 ust. 1 w związku z jej motywem 24, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z konsumentami przez przedsiębiorców (wyrok TS z 26.6.2019 r., Addiko Bank, C-407/18, pkt 44). Trybunał określił już, przy uwzględnieniu wymogów wynikających z art. 6 ust. 1 oraz z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, sposób, w jaki sąd krajowy musi zapewnić ochronę praw wywodzonych przez konsumentów z tej dyrektywy.

Zasadniczo prawo Unii nie harmonizuje procedur stosowanych w odniesieniu do badania potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku umowy, a tym samym procedury te należą do zakresu krajowego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady autonomii proceduralnej tych państw, pod warunkiem jednak, że nie są one mniej korzystne niż w wypadku podobnych sytuacji podlegających prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz że nie czynią w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych konsumentom przez prawo Unii (zasada skuteczności) (wyrok Addiko Bank, pkt 45, 46). Trybunał stwierdził, biorąc powyższe pod uwagę, że należy ustalić, czy przepisy te wymagają od sądu egzekucyjnego zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy niezależnie od krajowych przepisów proceduralnych wdrażających zasadę powagi rzeczy osądzonej w odniesieniu do orzeczenia sądowego, które nie odzwierciedla wyraźnie żadnego badania w tej kwestii.

Trybunał podkreślił znaczenie zasady powagi rzeczy osądzonej w zarówno unijnym, jak i krajowych porządkach prawnych. W orzecznictwie TS zarząd uściślił, że dla zapewnienia stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla wniesienia tych środków terminów, były niepodważalne (wyrok TS z 6.10.2009 r., Asturcom Telecomunicaciones, C-40/08, pkt 35, 36). Trybunał przyznał bowiem, że ochrona konsumenta nie jest absolutna. W szczególności stwierdził on, że prawo Unii nie nakłada na sąd krajowy obowiązku wyłączenia stosowania krajowych przepisów proceduralnych przyznających powagę rzeczy osądzonej orzeczeniu, nawet jeżeli pozwoliłoby to na usunięcie naruszenia przepisu zawartego w dyrektywie 93/13, niezależnie od jego charakteru (wyrok Gutiérrez Naranjo i in., pkt 68), z zastrzeżeniem jednak poszanowania zasad równoważności i skuteczności.

W odniesieniu do zasady równoważności należy zauważyć, że TS stwierdził, iż nie dysponuje żadną informacją mogącą wzbudzać wątpliwość co do zgodności z tą zasadą przepisów krajowych podlegających zastosowaniu w postępowaniu głównym. Z akt sprawy nie wynika, aby prawo krajowe umożliwiało sądowi egzekucyjnemu ponowne zbadanie orzeczenia sądowego posiadającego powagę rzeczy osądzonej, nawet w przypadku ewentualnego naruszenia krajowych norm porządku publicznego.

Jeśli chodzi o zasadę skuteczności, TS stwierdził, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowy przepis proceduralny czyni niemożliwym lub zbyt utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych, a także, w razie potrzeby, zasad leżących u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takich jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania (wyrok TS z 22.4.2021 r., Profi Credit Slovakia, C-485/19, pkt 53). Trybunał uznał, że poszanowanie zasady skuteczności nie może oznaczać całkowitego zastąpienia absolutnej bierności danego konsumenta (wyrok TS z 1.10.2015 r., ERSTE Bank Hungary, C-32/14, pkt 62). Ponadto TS wyjaśnił, że ciążący na państwach członkowskich obowiązek zapewnienia skuteczności praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii, oznacza, w szczególności w odniesieniu do praw wynikających z dyrektywy 93/13, wymóg skutecznej ochrony sądowej. Wymóg ten – potwierdzony w art. 7 ust. 1 tej dyrektywy i wyrażony również w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – ma zastosowanie m.in. do określania zasad proceduralnych dotyczących takich powództw opartych na takich prawach (wyrok TS z 10.6.2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C-776/19 do C-782/19, pkt 29). Trybunał orzekł, że w przypadku braku skutecznej kontroli potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków danej umowy nie można zagwarantować poszanowania praw przyznanych przez dyrektywę 93/13 (wyrok TS z 4.4.2020 r., Kancelaria Medius, C-495/19, pkt 35). Zatem przesłanki ustanowione przez prawo krajowe, do których odsyła art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie mogą stanowić zagrożenia dla istoty prawa, jakie konsumenci wywodzą z tego przepisu, polegającego na niezwiązaniu warunkiem uznanym za nieuczciwy (wyrok Banco Primus, pkt 51).

W postępowaniu głównym w chwili wszczęcia postępowania egzekucyjnego sąd zbadał z urzędu kwestię, czy któryś z warunków rozpatrywanej umowy może zostać uznany za nieuczciwy. Uznawszy, że nie miało to miejsca, zarządził przeprowadzenie egzekucji, bez wyraźnego wskazania w orzeczeniu przeprowadzonej przez siebie kontroli z urzędu. Ponadto, po upływie od dnia doręczenia wyroku dziesięciodniowego terminu na wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego, pozwany traci uprawnienie do sprzeciwienia się egzekucji, również ze względów dotyczących potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy zawartej z przedsiębiorcą. Ponieważ orzeczenie, w którym sąd zarządził wszczęcie postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, nie zawierało żadnego punktu poświadczającego przeprowadzenie kontroli nieuczciwego charakteru warunków umowy, na podstawie której wszczęto to postępowanie, konsument nie został poinformowany o przeprowadzeniu tej kontroli ani, choćby zwięźle, o powodach, na podstawie których sąd uznał, że przedmiotowe warunki nie mają nieuczciwego charakteru. Trybunał podkreślił, że nie mógł on zatem ocenić z pełną znajomością rzeczy, czy należy wnieść odwołanie od tego orzeczenia. Rzecznik generalny stwierdził w pkt 63 opinii, że spoczywający na sądzie krajowym obowiązek zbadania z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy jest uzasadniony z uwagi na rodzaj i wagę interesu publicznego stanowiącego podstawę ochrony udzielonej konsumentom przez dyrektywę 93/13. Skuteczna kontrola potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych, taka jak wymagana przez dyrektywę 93/13, nie mogłaby zostać zagwarantowana, gdyby powaga rzeczy osądzonej dotyczyła również orzeczeń sądowych nieprzewidujących takiej kontroli. Natomiast TS uznał, iż ta ochrona byłaby zapewniona, gdyby w ww. sytuacji sąd krajowy wyraźnie wskazywał w orzeczeniu zezwalającym na egzekucję wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, że przeprowadził z urzędu badanie nieuczciwego charakteru warunków umowy, na podstawie której wszczęto postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, że badanie, uzasadnione choćby zwięźle, nie wykazało istnienia żadnego nieuczciwego warunku oraz że w przypadku niewniesienia w terminie przewidzianym w prawie krajowym powództwa przeciwegzekucyjnego konsument utraci uprawnienie do podniesienia potencjalnie nieuczciwego charakteru tych warunków.

Trybunał orzekł, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które ze względu na skutek powagi rzeczy osądzonej i prekluzji nie pozwalają ani sądowi na zbadanie z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umownych w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, ani konsumentowi, po upływie terminu do wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego, na podniesienie nieuczciwego charakteru tych warunków w tym postępowaniu lub w późniejszym postępowaniu z powództwa o ustalenie, w przypadku gdy te warunki były już przedmiotem, przy wszczęciu postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, badania z urzędu przez sąd ich potencjalnie nieuczciwego charakteru, ale orzeczenie sądowe zezwalające na egzekucję wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie zawiera żadnego punktu, choćby zwięzłego, świadczącego o istnieniu tego badania, ani nie wskazuje, że ocena dokonana przez sąd w wyniku tego badania nie będzie już mogła zostać podważona w przypadku niewniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego w tym terminie.

2. Prawa osób trzecich

Trybunał przypomniał, że w pkt 50 wyroku z 7.12.2017 r., Banco Santander (C-598/15), orzekł, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie znajdują zastosowania do postępowania wszczętego przez osobę, której przyznano własność nieruchomości, po przeprowadzeniu pozasądowego postępowania egzekucyjnego z zabezpieczenia hipotecznego ustanowionego na tej nieruchomości przez konsumenta na rzecz wierzyciela będącego przedsiębiorcą, przedmiotem którego to postępowania jest ochrona praw rzeczowych nabytych zgodnie z prawem przez ową osobę, której przyznano własność, w zakresie, w jakim, po pierwsze, postępowanie to jest niezależne od stosunku prawnego wiążącego wierzyciela będącego przedsiębiorcą z konsumentem, i, po drugie, zabezpieczenie hipoteczne poddano egzekucji, nieruchomość została sprzedana, a związane z nią prawa rzeczowe zostały przeniesione, konsument nie skorzystał zaś z przewidzianych środków prawnych. W szczególności Trybunał podkreślił w pkt 44 tego wyroku, że przedmiotowe postępowanie nie dotyczyło wykonania zabezpieczenia hipotecznego i nie było oparte na umowie kredytu hipotecznego. Natomiast rzecznik generalny stwierdził w pkt 71 opinii, że niniejsza sprawa wpisuje się w kontekst postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką dotyczącego stosunku prawnego między konsumentem a wierzycielem, którzy zawarli umowę kredytu hipotecznego.

Jak wskazano, jeżeli orzeczenie sądowe zezwalające na egzekucję wierzytelności zabezpieczonej hipoteką zostało wydane w sytuacji, gdy badanie z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umowy, na podstawie której wszczęto to postępowanie, zostało wcześniej przeprowadzone przez sąd, ale orzeczenie to nie zawiera żadnego punktu świadczącego o istnieniu tego badania, ani nie wskazuje, że ocena dokonana przez sąd w wyniku tego badania nie będzie już mogła zostać podważona w przypadku niewniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego w przewidzianym na to terminie – to ani powaga rzeczy osądzonej, ani prekluzja nie mogą zostać podniesione przeciwko konsumentowi w celu pozbawienia go ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi, która przysługuje mu na podstawie art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, na późniejszych etapach tego postępowania, takich jak żądanie zapłaty odsetek należnych na rzecz instytucji bankowej ze względu na niewykonanie przez konsumenta przedmiotowej umowy kredytu hipotecznego lub późniejsze postępowanie z powództwa o ustalenie. Niemniej w rozpatrywanej sprawie, w której postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką zostało zakończone, a prawa własności w odniesieniu do tej nieruchomości zostały przeniesione na osobę trzecią, sąd, działając z urzędu lub na wniosek konsumenta, zdaniem TS, nie może już przeprowadzić badania nieuczciwego charakteru warunków umownych, które to badanie prowadziłyby do stwierdzenia nieważności aktów przenoszących własność i do podważenia pewności prawa dotyczącej przeniesienia własności dokonanego już na rzecz osoby trzeciej. Jednak konsument powinien w takiej sytuacji być w stanie, zgodnie z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności, powołać się w późniejszym odrębnym postępowaniu na nieuczciwy charakter warunków umowy kredytu hipotecznego, aby móc skutecznie i w pełni wykonywać swoje wynikające z tej dyrektywy uprawnienia w celu uzyskania naprawienia szkody finansowej spowodowanej stosowaniem tych warunków.


Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które nie zezwalają sądowi krajowemu, działającemu z urzędu lub na wniosek konsumenta, zbadać potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych w sytuacji, gdy zabezpieczenie hipoteczne zostało zrealizowane, nieruchomość obciążona hipoteką została sprzedana, a prawo własności w odniesieniu do nieruchomości będącej przedmiotem danej umowy zostało przeniesione na osobę trzecią, pod warunkiem, że konsument, którego nieruchomości dotyczyło postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, może dochodzić swoich praw w późniejszym postępowaniu w celu uzyskania naprawienia, zgodnie z tą dyrektywą, skutków finansowych wynikłych ze stosowania nieuczciwych warunków umownych.

Wyrok TS z 17.5.2022 r., Ibercaja Banco, C-600/19




Źródło: www.curia.eu

Opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie, ORCID: 0000-0003-4607-1448


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Abuzywność umowy w postępowaniu egzekucyjnym
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny