Abuzywna klauzula indeksacyjna

A A A

Stan faktyczny

W 2008 r. polscy konsumenci zawarli z bankiem umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do franka szwajcarskiego. Uznając, że warunek dotyczący indeksacji jest nieuczciwy, ponieważ nie określa sposobu ustalania kursu walut przez bank, kredytobiorcy wnieśli powództwo o zasądzenie od banku na ich rzecz kwoty 50 000 zł. Spór wynikał z odmiennej wykładni treści warunku dotyczącego indeksacji tej umowy. O ile bowiem dla banku ten warunek przewiduje określenie kursu waluty kredytu w zależności od kursu rynkowego, tak jak jest on codziennie odtwarzany w tabeli kursów banku, o tyle kredytobiorcy interpretują ten warunek w ten sposób, że przewiduje on, iż kurs waluty jest ustalany na podstawie kursu obiektywnego, takiego jak ten ustalony przez NBP.

Pytania prejudycjalne

– Czy art. 4 ust. 1 i art. 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, należy interpretować w ten sposób, że aby warunek stanowiący część umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, który określa cenę kupna i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany w rozumieniu tych przepisów, został wyrażony prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu tych przepisów, powinien on być sformułowany w sposób umożliwiający konsumentowi określenie, w każdym momencie wykonywania umowy kredytu, kursu waluty stosowanego do ustalenia kwoty rat spłaty tego kredytu?

– Czy art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter, w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, klauzuli dotyczącej indeksacji do waluty obcej umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru poprzez wprowadzenie do niego ogólnego pojęcia „wartości rynkowej” waluty obcej wykorzystanej do indeksacji, nawet gdyby taka wykładnia odpowiadała zgodnej woli stron umowy?

Stanowisko TS

1. Wymóg przejrzystości

Zgodnie z treścią art. 5 dyrektywy 93/13, jeżeli warunki umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem są wyrażone na piśmie, warunki te „zawsze muszą być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem”, a tym samym muszą spełniać wymóg przejrzystości. Ponadto, zgodnie z motywem dwudziestym tej dyrektywy konsument powinien mieć faktycznie możliwość zapoznania się ze wszystkimi warunkami umowy. Trybunał podkreślił, że wymóg przejrzystości warunków umownych nie może zostać zawężony do ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym. Ponieważ ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, m.in. ze względu na stopień poinformowania, ten wymóg wyrażania warunków umownych prostym i zrozumiałym językiem (wyrok TS z 10.6.2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C-776/19 do C-782/19, pkt 63). Z jednolitego stanowiska TS wynika, że wymóg przejrzystości warunków umownych należy zatem rozumieć jako oznaczający obowiązek, aby dany warunek umowny nie tylko był zrozumiały dla konsumenta pod względem formalnym i gramatycznym, ale również umożliwiał właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu przeciętnemu konsumentowi zrozumienie konkretnego działania metody obliczania tej stopy procentowej i oszacowanie tym samym w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria – potencjalnie istotnych – konsekwencji ekonomicznych takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych (wyrok BNP Paribas Personal Finance, pkt 64). Trybunał uściślił, że wymóg zredagowania w sposób jasny i zrozumiały zakłada, iż w wypadku umów kredytu na instytucjach bankowych ciąży obowiązek dostarczania kredytobiorcom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomej i rozważnej decyzji. W szczególności ten wymóg oznacza, że warunek, zgodnie z którym kredyt powinien zostać spłacony w tej samej walucie obcej co waluta, w której został zaciągnięty, ma być zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, ale także w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, do której kredyt był indeksowany, ale również oszacować – potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych (postanowienie TS z 22.2.2018 r., Lupean, C-119/17, pkt 24). Trybunał wskazał, że powyższą wykładnię potwierdza cel dyrektywy 93/13, który – jak wynika z jej motywu ósmego – dotyczy w szczególności ochrony konsumentów. W tym względzie Trybunał orzekł już, że poinformowanie – przed zawarciem umowy – o warunkach umownych i skutkach zawarcia tej umowy ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta. To w szczególności na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami umownymi sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę (wyrok BNP Paribas Personal Finance, pkt 62).

W ocenie TS, z zastrzeżeniem ustaleń sądu odsyłającego, sporna klauzula indeksacyjna wydaje się charakteryzować nie tyle niejednoznacznym brzmieniem, co brakiem wskazania sposobów ustalania kursu wymiany stosowanego przez bank do obliczenia rat spłaty. Z orzecznictwa TS wynika, że w odniesieniu do warunku umownego, na podstawie którego przedsiębiorca ustala kwotę należnych od konsumenta rat miesięcznych w zależności od stosowanego przez tego przedsiębiorcę kursu sprzedaży waluty obcej, iż dla poszanowania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (wyrok TS z 30.4.2014 r., Kásler i Káslerné Rábai, C-26/13, pkt 73).

Trybunał stwierdził, że do sądu odsyłającego należy zatem dokonanie oceny, w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, czy właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument może nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować – potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu (wyrok BNP Paribas Personal Finance, pkt 66, 67).

Trybunał przyznał, że w przypadku umowy kredytu indeksowanego do bieżącej waluty obcej na okres 40 lat kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie. Trybunał wyjaśnił, że przestrzeganie przez przedsiębiorcę wymogu przejrzystości, o którym mowa w art. 5 dyrektywy 93/13, należy oceniać w świetle informacji, którymi ten przedsiębiorca dysponował w chwili zawarcia umowy z konsumentem (postanowienie TS z 3.3.2021 r., Ibercaja Banco, C-13/19, pkt 57). Jednak okoliczność, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie, nie może uzasadniać braku wskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany.

Trybunał wskazał, że powyższe stwierdzenie jest wsparte okolicznością faktyczną, iż skoro ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, iż konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, m.in. ze względu na stopień poinformowania, to ustanowiony przez tę dyrektywę wymóg wyrażenia warunków umownych prostym oraz zrozumiałym językiem, i w konsekwencji zapewnienia przejrzystości, należy rozumieć jako wymóg, który musi pozwolić kredytobiorcy zrozumieć, do czego się zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga.

Trybunał orzekł, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę.

2. Stosowanie art. 65 KC

Trybunał zaznaczył, że gdyby sąd odsyłający w świetle całości okoliczności sprawy w postępowaniu głównym miał stwierdzić nieuczciwy charakter rozpatrywanej klauzuli indeksacyjnej, to, zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, powinien odstąpić od jej stosowania.

Z orzecznictwa TS wynika, z jednej strony, że przestrzeganie wymogu jasności i zrozumiałości warunku umownego, wymaganego przez art. 5 dyrektywy 93/13, stanowi jeden z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu należącej do niego oceny uczciwości tego warunku na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy. W ramach tej oceny sąd powinien zbadać, w świetle ogółu okoliczności faktycznych sprawy, po pierwsze, możliwego niedochowania wymogu dobrej wiary, i po drugie, ewentualnego istnienia znaczącej nierównowagi na niekorzyść konsumenta (wyrok TS z 3.10.2019 r., Kiss i CIB Bank, C-621/17, pkt 49). Z drugiej strony, warunek umowy kredytu indeksowanej do waluty obcej, który stanowi, że raty spłaty kredytu powinny być dokonane w tej walucie, nakłada na konsumenta ryzyko kursowe w przypadku dewaluacji waluty krajowej w stosunku do tej waluty (postanowienie TS z 22.2.2018 r., Lupean, pkt 28).

Już po zawarciu spornej umowy w 2011 r. art. 69 ust. 2 PrBank został zmieniony. Zgodnie z obecną jego treścią umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej powinna koniecznie zawierać informacje dotyczące metod i dat ustalania kursu wymiany, na podstawie którego obliczane są kwota kredytu i raty kredytowe oraz zasady wymiany walut. Z orzecznictwa TS wynika, że chociaż art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stanowi dla państw członkowskich przeszkody w zapobiegnięciu, za pośrednictwem przepisów krajowych, stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich zawieranych przez przedsiębiorcę, to prawodawca musi w tym kontekście spełnić wymogi wynikające z art. 6 ust. 1 tej dyrektywy (wyrok TS z 29.4.2021 r., Bank BPH, C-19/20, pkt 77). Fakt, że warunek umowny został na podstawie przepisów krajowych uznany za nieuczciwy i nieważny oraz zastąpiony nowym warunkiem, nie może prowadzić w konsekwencji do osłabienia ochrony gwarantowanej konsumentom (wyrok Bank BPH, pkt 78). Trybunał podkreślił, że w tych okolicznościach przyjęcie przez prawodawcę przepisów regulujących stosowanie warunku umownego i przyczyniających się do zapewnienia odstraszającego skutku dyrektywy 93/13 w odniesieniu do zachowania przedsiębiorców, pozostaje bez uszczerbku dla praw przyznanych konsumentowi w tej dyrektywie (wyrok Bank BPH, pkt 79). W konsekwencji TS uznał, że rozpatrywany warunek dotyczący indeksacji, który – z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający – nie pozwala konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma nieuczciwy charakter.

Sąd odsyłający wskazał, że w niniejszej sprawie nie można uznać, iż bank działał w złej wierze. Wobec tego TS stwierdził, że ten sąd będzie musiał w szczególności zbadać, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Zgodnie z jednolitym stanowiskiem badanie takie nie może ograniczać się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o porównanie, z jednej strony, całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem umowy, a z drugiej strony, kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, w postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z tymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe (wyrok Kiss i CIB Bank, pkt 51).

Sąd odsyłający wyjaśnił, że może on na podstawie art. 65 KC zaradzić brakowi przejrzystości rozpatrywanego warunku dotyczącego indeksacji, który może prowadzić do stwierdzenia jego nieuczciwego charakteru, poprzez dokonanie wykładni odpowiadającej wspólnej woli stron umowy. Jednak TS podkreślił, że w przypadku stwierdzenia przez sąd krajowy nieważności nieuczciwego warunku umowy, zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w taki sposób, iż niezgodny z tym przepisem jest przepis prawa krajowego dający sądowi krajowemu możliwość uzupełnienia tej umowy poprzez zmianę treści owego warunku (wyrok Bank BPH, pkt 67).

W ocenie TS gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniałoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez sam brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal mogliby oni dostrzegać korzyść w stosowaniu tych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes owych przedsiębiorców (wyrok Bank BPH, pkt 68). Dokonanie wykładni rozważanej przez sąd odsyłający na podstawie art. 65 KC, zdaniem TS, sprowadzałoby się in fine do zmiany treści rozpatrywanej klauzuli indeksacyjnej, ponieważ prowadziłoby do zmiany jej rozumienia poprzez wprowadzenie odesłania do „wartości rynkowej” waluty obcej, tj. CHF. Nawet gdyby przyjąć, że wykładnia zaproponowana przez sąd odsyłający odpowiada wspólnemu sposobowi rozumienia rozpatrywanego warunku dotyczącego indeksacji przez strony umowy przy jej zawarciu, co wydaje się jednak sprzeczne z uwagami przedstawionymi przez strony przed Trybunałem, to jednak warunek uznany przez sąd krajowy za nieuczciwy – zdaniem TS – nie powinien, na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, być stosowany, a jego treść zmieniana.

Trybunał podkreślił, że jedynie w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w związku z czym unieważnienie to skutkowałoby niejako ukaraniem konsumenta, sąd krajowy mógłby zastąpić ten warunek przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym (postanowienie TS z 4.2.2021 r., CDT, C-321/20, pkt 43). Niemniej Trybunał orzekł już, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane przez skutki wynikające również z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, w przypadku gdy strony umowy wyrażą na to zgodę (wyrok TS z 3.10.2019 r., Dziubak, C-260/18, pkt 62).

Tymczasem w niniejszej sprawie TS stwierdził, że po pierwsze, z postanowienia odsyłającego nie wynika, że zamierzona przez sąd odsyłający wykładnia ma na celu zaradzenie nieważności umowy ze względu na to, że nie mogłaby ona dalej obowiązywać bez rozpatrywanego warunku dotyczącego indeksacji. Po drugie, z zastrzeżeniem dokonania ustaleń przez sąd odsyłający, nie wydaje się, aby art. 65 KC, który zawiera ogólną regułę wykładni, stanowił przepis prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym. Po trzecie, zasada braku skutku nieuczciwego warunku, przewidziana w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie może zostać podważona ze względu na okoliczności, w jakich dana umowa została zawarta i wykonana.

Z orzecznictwa TS wynika, że w celu zagwarantowania skutku odstraszającego art. 7 dyrektywy 93/13 kompetencje sądu krajowego, który stwierdza istnienie nieuczciwego warunku w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, nie mogą zależeć od faktycznego stosowania lub niestosowania tego warunku (wyrok TS z 11.6.2015 r., Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, C-602/13, pkt 50). Zdaniem TS w tej sytuacji okoliczność, że skarżący wykazali jedynie niewielkie zainteresowanie warunkiem dotyczącym indeksacji umowy, nie może podważać zasady, zgodnie z którą w przypadku stwierdzenia przez sąd krajowy nieuczciwego charakteru warunku znajdującego się w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem sąd ten powinien zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 odstąpić od jego stosowania.


Trybunał orzekł, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.

Wyrok TS z 18.11.2021 r., A. S.A., C-212/20




Źródło: www.curia.eu

Opracowała: dr Ewa Skibińska - WPiA UKSW w Warszawie, ORCID: 0000-0003-4607-1448


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Abuzywna klauzula indeksacyjna
Ewa Skibińska (oprac.)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny