Zawiadomienie organu rentowego o zmianie osiąganego przychodu

Wyrok SN z 25.6.2010 r., II UK 66/10

Monitor Prawa Pracy | 1/2011
Moduł: prawo pracy

Organ rentowy, który uznaje zawiadomienie o zmianie osiągania przychodu za niewystarczające, ma obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego lub zobowiązania do złożenia zawiadomienia o sprecyzowanej treści.

Wyrok SN z 25.6.2010 r., II UK 66/10

Przewodniczący Sędzia SN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 25.6.2010 r. sprawy z wniosku Stanisława Z. przeciwko ZUS Oddziałowi w W. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku SA we W. z 6.10.2009 r. […],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę SA we W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie:

Wyrokiem z 29.4.2009 r. SO w Ś. zmienił zaskarżoną odwołaniem Stanisława Z. (wnioskodawca) decyzję pozwanego ZUS – Oddziału w W. (organ rentowy) z 24.11.2008 r. (zaskarżona decyzja) w ten sposób, że nie obciążył wnioskodawcy obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Sąd I instancji ustalił, że wnioskodawca pobierał świadczenie zbiegowe w postaci renty z tytułu wypadku przy pracy i połowy emerytury. W decyzjach datowanych od 2002 r. organ rentowy informował o zasadach zawieszania i zmniejszania świadczeń, w tym w sytuacji osób, które ukończyły 60 lat (kobiety) i 65 lat (mężczyźni). W aktach organu rentowego ponadto brak dowodów doręczenia owych decyzji wnioskodawcy. W okresie od 1.4.2007 r. do 31.7.2008 r. wnioskodawca prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegał ubezpieczeniu zdrowotnemu. Uważał, że skoro ukończył 65 lat, to dochód z działalności nie wpływa na prawo do świadczeń. W czerwcu 2008 r. organ rentowy zwrócił się do wnioskodawcy o informacje o osiągniętych przychodach, a ostatecznie zaskarżoną decyzją zobowiązał wnioskodawcę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1.4.2007 r. do 31.7.2008 r. w kwocie 15 191 zł.

Przy tak poczynionych ustaleniach SO przyjął, że zasady realizacji świadczenia w zbiegu w razie osiągania przychodu reguluje przepis art. 26 ust. 3 ustawy z 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm., dalej jako: WypadkiU) w zw. z art. 103–106 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.jedn: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., dalej jako: EmRentFUSU).

W ocenie sądu I instancji zawarte w decyzjach standardowe pouczenia, sprowadzające się do cytowania przepisów są niewystarczające, w związku z czym nie jest spełniona przesłanka z art. 138 ust. 1 pkt 1 EmRentFUSU, w kierunku pouczenia osoby pobierającej świadczenie o zasadach wypłaty. Pouczenia zawarte w decyzjach adresowanych do wnioskodawcy były niejednoznaczne, zwłaszcza wobec informacji, iż w zależności od wieku zawieszenie prawa do świadczenia nie ma zastosowania w razie osiągania przychodu.

Sąd II instancji we W. wyrokiem z 6.10.2009 r. zmienił zaskarżony apelacją organu rentowego powyższy wyrok sądu I instancji w ten sposób, że oddalił odwołanie.

Sąd II instancji dodatkowo ustalił w toku postępowania apelacyjnego, że kolejne decyzje dotyczące wysokości renty z tytułu choroby zawodowej (symbol PCKG) z 14.1.2003 r. – pkt 3 zd. 2, decyzji z 13.3.2003 r. – pkt 7 zd. 2, decyzji z 16.3.2004 r. – pkt 5 zd. 2, decyzji z 14.3.2006 r. – pkt 5 zd. 2, decyzji z 14.3.2007 r. – pkt V, zawierały jednoznaczne pouczenie o ustaniu prawa do wypłaty świadczeń w zbiegu w osiąganiu przychodu, skutkującego w rozumieniu przepisów EmRentFUSU zawieszeniem prawa do świadczenia, niezależnie od wysokości owego przychodu.

Sąd II instancji zważył, że wnioskodawca pobierał w spornym okresie świadczenie zbiegowe w relacji pełnej renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową oraz połowę emerytury. W tej sytuacji w razie osiągania jakiegokolwiek przychodu powodującego zawieszenie lub zmniejszenie prawa do świadczeń w rozumieniu art. 103 i następne EmRentFUSU w myśl art. 26 ust. 3 WypadkiU prawo do wypłaty świadczeń w zbiegu ustaje i to niezależnie od wysokości osiąganego przychodu. Ten ostatnio powołany znajduje zastosowanie w sprawie, jak podnosił to w toku procesu organ rentowy.

W ocenie SA, z uwagi na fakt podjęcia przez wnioskodawcę prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od kwietnia 2007 r., na podstawie powołanego art. 26 ust. 3 WypadkiU, ustało prawo do świadczenia „zbiegowego”, a pobrane z tego tytułu świadczenia są nienależnymi. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sam fakt pobrania świadczenia, mimo braku podstaw do jego wypłaty, nie oznacza w każdym wypadku obowiązku zwrotu nadpłaconego świadczenia. O zasadach rozliczenia w tym przypadku decyduje regulacja instytucji zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W spornym okresie znajduje zastosowanie art. 138 ust. 1 i 2 EmRentFUSU. Warunkiem skutecznego dochodzenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie pouczenie przez organ rentowy o warunkach wypłaty, zasadach zawieszania i zmniejszania świadczeń.

Sąd II instancji ustalił, że wnioskodawca, od daty wejścia w życie nowej WypadkiU, był skutecznie pouczony o instytucji uregulowanej w art. 26 ust. 3 WypadkiU. Pouczenie było powielane w każdej decyzji rentowej aż do spornego okresu, ponadto odpowiadało dokładnie treści przepisu regulującego zasadę wypłaty świadczeń w razie osiągania dodatkowego przychodu. Z pouczenia wynikało także, że wysokość przychodu pozostaje bez wpływu na ustanie wypłaty świadczeń w zbiegu. Powyższa treść zawarta w pouczeniu odpowiadała treści regulacji ustawowej wynikającej z art. 26 ust. 3 WypadkiU.

W ocenie SA skuteczności powyższych pouczeń nie podważa fakt, że w decyzjach dotyczących emerytury znajdowały się odmienne pouczenia dotyczące zasad zawieszalności i zmniejszania tego prawa. Tak sformułowane pouczenie dokładnie i jednoznacznie odpowiadało treści regulacji ustawowej w przedmiocie zasad zmniejszania i zawieszania świadczeń, z tego względu były wystarczająco skonkretyzowane, jednoznaczne i pełne odnośnie do spornych kwestii. Z uwagi na wielość i różnorodzajowość sytuacji życiowych, które w konkretnych przypadkach mogą wystąpić, a niejednokrotnie są trudne do przewidzenia, warunkiem racjonalnego, a przede wszystkim skutecznego pouczenia jest zachowanie poziomu ogólności odpowiadającego właśnie przepisom ustawowym, tak aby przy kompleksowym wskazaniu wymaganych treści zachować poziom ogólności odnoszący się do wszystkich uprawnionych. Tworzenie otwartego katalogu wyjątków czy przykładów przeczyłoby logice i realności tego pouczenia.

Sąd II instancji wskazał ponadto, że jakkolwiek w przeszłości stosowanie przepisu art. 26 ust. 3 WypadkiU wywołało spory interpretacyjne, to nie ma podstaw do stawiania organowi rentowemu wyższych wymagań niż wynikające z literalnej wykładni przepisu. Ponadto opisane pouczenia były uprzednie co do daty podjęcia działalności gospodarczej.

Z drugiej strony w ocenie SA nie zasługuje na aprobatę całkowita bezczynność wnioskodawcy. Nawet w razie wątpliwości co do zawartych pouczeń obowiązkiem wnioskodawcy było zgłoszenie owych wątpliwości w organie rentowym i ich wyjaśnienie. Wbrew stanowisku sądu I instancji wnioskodawca nie wykazał, jakoby decyzji organu rentowego nie otrzymywał, a w toku postępowania apelacyjnego przyznał fakt ich doręczania przez pocztę.

Sąd II instancji stwierdził, że zasady dotyczące ogółu ubezpieczonych podlegających wymienionym przepisom czynią zadość obowiązkowi dostatecznego pouczenia. W braku szczególnych przepisów nie ma podstaw do opracowywania i mnożenia jakichkolwiek innych wykładników skutecznego pouczenia. W razie wątpliwości kwestią dołożenia należytej staranności w prowadzeniu własnych spraw jest uzyskanie ewentualnych wyjaśnień w organie rentowym.

Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok SA w całości skargą kasacyjną, w której zarzucił naruszenie prawa materialnego, a to;

1) art. 138 ust. 1 i 2 EmRentFUSU poprzez ich błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że w skierowanych do ubezpieczonego decyzjach dotyczących wysokości renty z tytułu choroby zawodowej (symbol PCKG) z 14.1.2003 r., 13.3.2003 r., 16.3.2004 r., 14.3.2006 r. i 14.3.2007 r. zawarto jednoznaczne pouczenie o ustaniu prawa do wypłaty świadczeń w zbiegu w razie osiągania przychodu skutkującego w myśl EmRentFUSU zawieszeniem prawa do świadczenia niezależnie od wysokości przychodu, podczas gdy treść tych pouczeń wskazuje na to, że nie były one wcale jednoznaczne, zwłaszcza dla osoby niestykającej się na co dzień z przepisami prawa, były one przy tym abstrakcyjne i odnosiły się do wielu hipotetycznych możliwości, różniły się one od siebie i nie wyjaśniono w nich przepisów cytowanych tam ustaw, co przy uwzględnieniu, iż należytą interpretacją przepisów dotyczących zawieszalności prawa do świadczeń zajmować się musiał wielokrotnie SN oraz sądy powszechne, kazało przyjąć, że wnioskodawca nie jest zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jako że nie został pouczony o braku prawa do ich pobierania,

2) art. 9 KPA w zw. z art. 12 § 1 KPA, w zw. z art. 138 ust. 2 pkt 1 EmRentFUSU poprzez niezastosowanie art. 9 KPA, w zw. z art. 12 § 1 KPA skutkujące błędną wykładnią art. 138 ust. 2 pkt 1 EmRentFUSU wyrażającą się w przyjęciu, że to rzeczą wnioskodawcy było wyjaśnianie z własnej inicjatywy kwestii ewentualnego ustania prawa do pobierania świadczeń w zbiegu sytuacji, w której zgłosił on w organie rentowym prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej i zaczął opłacać z tego tytułu składki na ubezpieczenie zdrowotne, podczas gdy z tych przepisów wynika, że w razie zajścia sytuacji powodującej ustanie prawa do świadczeń w zbiegu, to właśnie organ rentowy był obowiązany powiadomić o tym wnioskodawcę, tak by nie doszło do wypłaty i pobrania nienależnego świadczenia, a niewykonanie tego obowiązku sprzeciwia się uznaniu, że spełnione są przesłanki, o których mowa w art. 138 ust. 2 pkt 1 EmRentFUSU, tj. że wnioskodawca został pouczony o braku prawa do pobierania świadczeń w zbiegu,

3) art. 138 ust. 4 EmRentFUSU poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w zmianie zaskarżonego wyroku polegającej na oddaleniu odwołania wnioskodawcy od zaskarżonej decyzji, podczas gdy wnioskodawca sam zawiadomił organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do pobierania świadczeń w zbiegu – przez co w myśl przytoczonego przepisu nie można żądać zwrotu świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, czego jednak nie uwzględniono w zaskarżonym wyroku.

Wskazując na powyższe podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy w tym zakresie SA we W. do ponownego rozpoznania ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę przez oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest trafny zarzut [...]