Zatrudnienie w Ochotniczych Hufcach Pracy

Wyrok SN z 9.3.2010 r., I UK 267/09

Monitor Prawa Pracy | 7/2010
Moduł: prawo pracy

Zatrudnienie w Ochotniczych Hufcach Pracy nie może być uznane za pracę w szkolnictwie specjalnym.

Wyrok SN z 9.3.2010 r., I UK 267/09

Przewodniczący Sędzia SN: Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 9.3.2010 r. sprawy z odwołania Marka Ś. przeciwko ZUS Oddziałowi w O. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku SA w Ł. z 30.4.2009 r. […],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z 25.9.2007 r. ZUS Oddział w O. odmówił Markowi Ś. prawa do emerytury, a decyzją z 12.11.2007 r. uchylił wymienioną wyżej decyzję i odmówił wnioskodawcy prawa do emerytury nauczycielskiej wobec braku 30 lat okresów składkowych i nieskładkowych.

Wnioskodawca wniósł odwołanie od decyzji z 25.9.2007 r., a w toku postępowania zakwestionował również decyzję z 12.11.2007 r.

Wyrokiem z 30.4.2008 r. SO w K. oddalił odwołanie Marka Ś. od decyzji organu rentowego z 25.9.2007 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawca od urodzenia (25.4.1960 r.) do 27.12.1990 r. był zameldowany w miejscowości S. i zamieszkiwał z rodzicami, którzy nie posiadali gospodarstwa rolnego. W latach 1975–1980 wnioskodawca uczęszczał do Technikum Mechaniczno-Elektrycznego w O. Po zakończeniu zajęć lekcyjnych wracał ze szkoły około godziny 15.00. W odległości około 100 metrów od miejsca zamieszkania wnioskodawcy mieszkała jego ciotka Zofia Ś., posiadająca w miejscowości W. gospodarstwo rolne o powierzchni 1,04 ha. Wnioskodawca pomagał jej w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, wykonując prace przy żniwach, obrządku inwentarza, rąbaniu drewna zimą i odgarnianiu śniegu, za co wynagradzany był drobnymi kwotami. Ciotka wnioskodawcy nie pracowała poza rolnictwem, a z uwagi na nieznaczną wielkość gospodarstwa i konieczność poświęcania przez wnioskodawcę czasu na naukę w domu brak jest podstaw do przyjęcia, że pracował on w gospodarstwie rolnym krewnej w znacznym rozmiarze czasu. Ostatnio wnioskodawca był zatrudniony w OHP – Wielkopolskiej Komendzie Głównej i zatrudnienie to ustało 31.8.2007 r. na jego wniosek. Wnioskodawca wykazał łącznie 26 lat, 9 miesięcy i 7 dni pracy nauczycielskiej, których organ rentowy nie kwestionował.

W tak ustalonym stanie faktycznym SO wskazał, że wnioskodawca nie spełnia wymaganego przez art. 88 ust. 1 ustawy z 26.1.1982 r. Karta Nauczyciela (t.jedn.: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm., dalej jako: NauczycieleU) warunku 30-letniego okresu stażu ubezpieczeniowego. Zgodnie bowiem z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej jako: EmRentyFUSU) okres pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16. roku życia przypadający przed 1.1.1983 r. uwzględnia się przy ustalaniu prawa do emerytury, jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. W judykaturze wykształcił się pogląd, że o uwzględnieniu okresów pracy w rolnictwie jako uzupełniających przesądza wystąpienie dwóch okoliczności. Po pierwsze – wykonywanie czynności rolniczych powinno odbywać się zgodnie z warunkami określonymi w legalnej definicji „domownika” sformułowanej w art. 6 pkt 2 ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.jedn.: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm., dalej jako: UbRolIndU), a po drugie – czynności te muszą być wykonywane w wymiarze nie niższym niż połowa ustawowego wymiaru czasu pracy, a więc minimum 4 godziny dziennie. Nauka w systemie dziennym w innej miejscowości niż miejsce zamieszkania z reguły wyklucza pracę w gospodarstwie w wymiarze połowy etatu. Gdy zaś chodzi o ustawową definicję domownika, to wymaga się, aby była to osoba bliska, powyżej 16 lat, pozostająca z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkująca na terenie gospodarstwa albo w bliskim sąsiedztwie, stale pracująca w gospodarstwie i niezwiązana z rolnikiem stosunkiem pracy. Tymczasem wnioskodawca nie wykazał, aby pozostawał ze swą ciotką we wspólnym gospodarstwie domowym, za wykonywaną pracę ciotka wynagradzała go drobnymi sumami, w spornym okresie zamieszkiwał z rodzicami i dom rodzinny stanowił centrum, w którym koncentrowała się jego aktywność życiowa, a zatem nie miał przymiotu domownika ciotki, a nadto praca wnioskodawcy w jej gospodarstwie nie miała charakteru stałego w wymiarze 4 godzin dziennie. Była to doraźna pomoc w wykonywaniu niektórych czynności, a taka pomoc nie może być traktowana jak okres składkowy.

W ocenie sądu I instancji, wnioskodawca nie wykazał również 20 lat pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, uprawniających do emerytury w razie wykazania 25-letniego okresu zatrudnienia. Definicję szkoły lub oddziału specjalnego zawiera art. 3 pkt la ustawy z 7.9.1991 r. o systemie oświaty (t.jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm., dalej jako: OświatU). Z przepisu tego wynika, że pojęcie szkolnictwa specjalnego odnoszone jest wyłącznie do tych instytucji, w których realizowany jest przedszkolny lub szkolny obowiązek nauki. Praca w OHP nie jest traktowana jako praca w szkolnictwie specjalnym w rozumieniu art. 88 ust. 1 NauczycieleU.

Wyrokiem z 30.4.2009 r. SA oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku, dokonując – na zasadzie art. 350 § 1 i 3 KPC – sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej zawartej w jego komparycji i wskazując, że sąd I instancji nie zamieścił w niej daty decyzji z 12.11.2007 r., chociaż niewątpliwie odwołanie od tej decyzji rozpoznał, co wynika wprost z uzasadnienia wyroku, a sprostowanie to w żadnym zakresie nie prowadzi do zmiany treści rozstrzygnięcia.

Wskazując na różnice pomiędzy prawem do emerytury nauczycielskiej przysługującej na warunkach określonych w art. 88 NauczycieleU oraz emerytury przysługującej na podstawie art. 32 EmRentyFUSU, przysługującej z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, sąd II instancji stwierdził, że w rozumieniu art. 88 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 1 NauczycieleU zatrudnieniem traktowanym jako praca w szczególnym charakterze jest praca nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w szkołach i placówkach wymienionych w art. 1. Ten ostatni przepis wskazuje w pkt 5 pracowników zatrudnionych w OHP na stanowiskach wychowawców, pedagogów oraz na stanowiskach kierowniczych, posiadających kwalifikacje, o których mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1, wykonujących pracę dydaktyczną i wychowawczą co najmniej w połowie obowiązującego ich czasu pracy. Spełnienie tych warunków przez wnioskodawcę nie było kwestionowane przez organ rentowy. Wnioskodawca przez wymagane 20 lat wykonywał pracę w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 88 ust. 1 NauczycieleU, a odmowa prawa do emerytury nastąpiła wskutek niespełnienia kumulatywnej przesłanki posiadania 30-letniego okresu zatrudnienia. Okres pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym ciotki nie może zostać zaliczony do uprawnień emerytalnych na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 3 EmRentyFUSU, gdyż w przepisie tym nie chodzi o okresy zwyczajowej pomocy dzieci w gospodarstwach rodziców czy innych osób bliskich, ale o taką pracę, która stanowi główne zajęcie. Głównym zajęciem wnioskodawcy w spornym okresie było zdobywanie wykształcenia, gdyż uczył się wówczas w technikum w systemie dziennym, zamieszkując z rodzicami i dojeżdżając do szkoły. Pomoc w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, szczególnie w okresach nasilonych prac sezonowych, jak też przy tzw. obrządku, nie może być traktowana na równi z okresami składkowymi w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 3 EmRentyFUSU. Okoliczności, takie jak wielkość i rodzaj gospodarstwa położonego w miejscowości W., zamieszkiwanie wnioskodawcy z rodzicami w S. i pozostawanie z nimi we wspólnocie gospodarczej, ilość czasu wolnego od nauki w szkole i w domu, nie pozwalają na ustalenie, że wnioskodawca stale pracował w tym gospodarstwie w połowie ustawowego wymiaru czasu pracy. Ewentualne uwzględnienie okresu pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym w wakacje i ferie szkolne (10–12 miesięcy) nie wpłynie na rozstrzygnięcie, gdyż w dalszym ciągu wnioskodawca nie będzie się legitymował wymaganym 30-letnim okresem składkowym i nieskładkowym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego wnioskodawca nie spełnia również warunków do przyznania emerytury nauczycielskiej z tytułu posiadania 25-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, gdyż pracy takiej nie wykonywał. W myśl art. 3 pkt 1a OświatU szkołami lub oddziałami specjalnymi są: po pierwsze – placówki dla uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, zorganizowane zgodnie z przepisami wykonawczymi wydanymi na podstawie art. 71b ust. 7 pkt 2 OświatU, czyli rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 18.1.2005 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz w ośrodkach, które w § 1 wśród placówek, do których przepisy rozporządzenia mają zastosowanie, nie wymienia OHP, nie są one bowiem jednostkami przeznaczonymi dla uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego i nie są zorganizowane zgodnie z przepisami wykonawczymi wskazanymi w powołanym przepisie, toteż nie odpowiadają pojęciu szkoły specjalnej w wymienionym znaczeniu: po drugie – jednostki w zakładach opieki zdrowotnej, a także w jednostkach pomocy społecznej, zorganizowane zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 71c ust. 2 OświatU, tj. rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 27.2.2003 r. w sprawie organizacji kształcenia oraz warunków i form realizowania specjalnych działań opiekuńczo-wychowawczych w szkołach specjalnych zorganizowanych w zakładach opieki zdrowotnej i jednostkach pomocy społecznej, którym to warunkom nie odpowiadają OHP jako jednostki niezorganizowane w zakładach opieki zdrowotnej ani w jednostkach pomocy społecznej. Do OHP OświatU odnosi się tylko w art. 69 ust. 1, stanowiąc, że zadania w zakresie kształcenia i wychowania młodzieży wykonują także OHP organizowane na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Hufce te nie stanowią zatem elementu szkolnictwa specjalnego, a nauczyciele w nich zatrudnieni nie są nauczycielami wykonującymi pracę w szkolnictwie specjalnym w znaczeniu art. 88 ust. 1 NauczycieleU.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił:

I. naruszenie prawa procesowego przez niewłaściwe zastosowanie art. 350 § 1 KPC i:

1) błędne przyjęcie, że SO w wyroku z 30.4.2008 r. oddalając odwołanie od decyzji organu rentowego z 25.9.2007 r., a nie oddalając odwołania od tego organu z 12.11.2007 r., dokonał oczywistej omyłki pisarskiej;

2) błędne dokonanie w komparycji wyroku sądu I instancji sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej w ten sposób, że po zwrocie „z 25.9.2007 r.” dodano „i z 12.11.2007 r.”, co jest niedopuszczalne;

II. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię:

1) „cz. 2 (po myślniku) ust. 1 art. 88” NauczycieleU poprzez przyjęcie, że wnioskodawcy jako nauczycielowi zatrudnionemu w OHP nie przysługuje uprawnienie do emerytury po przepracowaniu w szczególnych warunkach w szkolnictwie specjalnym 24 lat 11 miesięcy i 1 dnia;

2) art. 6 pkt 2 UbRolIndU poprzez przyjęcie, że wnioskodawcy nie można uznać za domownika ciotki prowadzącej samotnie gospodarstwo rolne;

3) art. 10 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 6 i 7 EmRentyFUSU w zw. z art. 233 KPC poprzez przyjęcie, że wnioskodawca jako uczeń Technikum Mechaniczno-Elektrycznego w O. nie mógł świadczyć pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze większym niż 4 godziny;

4) „cz. 2 (po myślniku) ust. 1 art. 88” NauczycieleU w zw. z art. 233 KPC poprzez przyjęcie, że „wnioskodawcy ze względu na to, iż nie będzie przydatny do czasokresu stażu emerytalnego uznany przez sąd 10–12-miesięczny okres pracy w gospodarstwie rolnym (ferie i wakacje), to nie zaszły przesłanki do uchylenia wyroku sądu I instancji”.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku, a także o uchylenie w całości wyroku SO i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie obu zaskarżonych wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy „poprzez uznanie apelacji ubezpieczonego w całości”.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skorzystanie przez SA z instytucji sprostowania wyroku sądu I instancji wykraczało poza granice prostowania oczywistych omyłek pisarskich oraz usankcjonowało nieważność obu decyzji. Decyzja z 25.9.2007 r. nie istnieje, ponieważ została uchylona przez decyzję z 12.11.2007 r., a ta z kolei również nie istnieje, ponieważ jej wydanie było niedopuszczalne w sytuacji istnienia tej pierwszej o identycznej treści. Rozstrzygnięcie sądu II instancji w zakresie sprostowania wyroku miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, gdyż orzekające sądy „nie miały żadnej bazy (decyzji), żadnego punktu odniesienia – przy prawnym nieistnieniu decyzji ZUS – do dokonania rozstrzygnięć, a mimo to rozstrzygnięć dokonały”.

Skarżący wskazał, że po pierwsze – z art. 1 ust. 5 w zw. z „cz. 2 ust. 1 art. 88” NauczycieleU wynika, iż prawo do emerytury przysługuje nauczycielom zatrudnionym w szkole, placówce, zakładzie specjalnym, zakładzie poprawczym i schronisku dla nieletnich, które miały oddziały specjalne lub prowadziły szkolnictwo specjalne, po drugie – zadania OHP są tożsame z zadaniami jednostek pomocy społecznej, o których stanowi art. 3 pkt 1a ppk b OświatU, po trzecie – nauczyciele zatrudnieni w OHP „zajmują się tą samą młodzieżą co szkoły specjalne”; po czwarte – termin „szkolnictwo specjalne”, którym posługuje się art. 88 ust. 1 NauczycieleU, obejmuje wszystkie wymienione w tym przepisie instytucje, pod warunkiem że zajmują się one dziećmi i młodzieżą wymagającą kształcenia specjalnego, co dotyczy również OHP. W rezultacie okres jego pracy w szczególnych warunkach w OHP wynoszący 24 lata, 11 miesięcy i 1 dzień stanowi okres zatrudnienia w szkolnictwie specjalnym w rozumieniu art. 88 ust. 1 NauczycieleU.

W ocenie skarżącego, art. 6 pkt 2 UbRolIndU nie wymaga pozostawania domownika we wspólnym gospodarstwie domowym, wykonywał pracę w gospodarstwie rolnym ciotki w czasie dłuższym niż 4 godziny dziennie, jeżeli – według sądu II instancji – zostały przez wnioskodawcę spełnione wymagania w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 3 UbRolIndU w okresie wakacji i ferii, to spełnił je również w pozostałym okresie, a ponadto uznany przez sąd II instancji okres pracy w gospodarstwie rolnym powinien być uwzględniony w zaskarżonym wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna [...]