Zakaz dyskryminacji ze względu na orientację seksualną

Monitor Prawa Pracy | 6/2013
Moduł: prawo pracy
Ewa Skibińska

1. Przepisy art. 2 ust. 2 i art. 10 ust. 1 dyrektywy 2000/781 ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy należy interpretować w ten sposób, że okoliczności, takie jak leżące u źródeł sporu w postępowaniu głównym, można uznać za „fakty, które nasuwają przypuszczenie o zaistnieniu […] dyskryminacji”, w odniesieniu do zawodowego klubu piłkarskiego, gdy rozpatrywane oświadczenia pochodzą od osoby tytułującej się głównym dyrektorem tego klubu i za niego uważanej zarówno w mediach, jak i przez społeczeństwo, choć niekoniecznie jest ona uprawniona do zaciągania zobowiązywania lub reprezentowania tego klubu w sprawach dotyczących zatrudnienia. 2. Przepisy art. 10 ust. 1 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że przy założeniu uznania okoliczności takich jak leżące u źródeł sporu w postępowaniu głównym za „fakty, które nasuwają przypuszczenie o zaistnieniu […] dyskryminacji” ze względu na orientację seksualną w toku rekrutacji piłkarzy przez zawodowy klub piłkarski, ciężar dowodu, wskazany w art. 10 ust. 1 dyrektywy 2000/78, nie prowadzi do tego, że wymagany jest dowód niemożliwy do przedstawienia bez naruszenia prawa do poszanowania życia prywatnego. 3. Przepis art. 17 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, na mocy którego w przypadku ustalenia dyskryminacji ze względu na orientację seksualną w rozumieniu tej dyrektywy możliwe jest tylko wydanie upomnienia, takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, gdy takie ustalenie następuje po upływie 6-miesięcznego terminu przedawnienia biegnącego od dnia, w którym nastąpiły okoliczności faktyczne, jeżeli na podstawie tego uregulowania taka dyskryminacja nie jest karana na zasadach określonych w prawie materialnym i proceduralnym, które nadają karze charakter skuteczny, proporcjonalny oraz dolegliwy. Do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny, czy tak jest w przypadku uregulowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym, i w razie potrzeby dokonanie wykładni prawa krajowego tak dalece, jak jest to możliwe, w świetle brzmienia i celu wspomnianej dyrektywy, aby osiągnąć przewidziany w niej rezultat. Wyrok TS z 25.4.2013 r. w sprawie C 81/12 Asociaţia ACCEPT przeciwko Consiliul Naţional pentru Combaterea Discriminării Ramy prawne 1. Prawo UE Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2000/78 jej celem jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania. Artykuł 2 dyrektywy 2000/78 stanowi: „1. Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1. 2. Do celów ust. 1: a) dyskryminacja bezpośrednia występuje, w przypadku gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1; 3. Molestowanie uważa się za formę dyskryminacji w rozumieniu ust. 1, jeżeli ma miejsce niepożądane zachowanie mające związek z jedną z przyczyn określonych w art. 1, a jego celem lub skutkiem jest naruszenie godności osoby i stworzenie onieśmielającej, wrogiej, poniżającej, upokarzającej lub uwłaczającej atmosfery. W tym znaczeniu pojęcie molestowania może być definiowane zgodnie z ustawodawstwem i krajową praktyką państw członkowskich”. Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 2000/78 brzmi następująco: „W granicach kompetencji UE niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do: a) warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w tym również kryteriów selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej”. Artykuł 8 ust. 1 dyrektywy 2000/78 stanowi, że państwa członkowskie mogą przyjmować lub utrzymywać przepisy bardziej korzystne w celu ochrony zasady równego traktowania od przepisów ustanowionych w niniejszej dyrektywie. Zgodnie z art. 9 dyrektywy 2000/78: „1. Państwa członkowskie zapewnią, aby procedury sądowe i/lub administracyjne […], których celem jest doprowadzenie do stosowania zobowiązań wynikających z niniejszej dyrektywy, były dostępne dla wszystkich osób, które uważają się za pokrzywdzone w związku z naruszeniem wobec nich zasady równego traktowania […]. 2. Państwa członkowskie zapewnią, aby stowarzyszenia, organizacje lub osoby prawne, które mają, zgodnie z przewidzianymi prawem krajowym kryteriami, uzasadniony interes w zapewnieniu, aby przestrzegane były postanowienia niniejszej dyrektywy, mogły wszczynać, na rzecz osoby występującej z powództwem lub ją wspierając, za jej zgodą, postępowania sądowe i/lub procedury administracyjne przewidziane w celu spowodowania stosowania niniejszej dyrektywy. 3. Przepisy ust. 1 i 2 nie naruszają przepisów krajowych dotyczących terminów składania odwołań w odniesieniu do zasady równego traktowania”. Artykuł 10 dyrektywy 2000/78 stanowi: „1. Zgodnie z ich krajowymi systemami sądowymi państwa członkowskie podejmują niezbędne środki dla zapewnienia, aby strona pozwana musiała udowodnić, że nie wystąpiło pogwałcenie zasady równego traktowania, w przypadku gdy osoby, które uważają się za pokrzywdzone w związku nieprzestrzeganiem wobec nich zasady równego traktowania, ustalą przed sądem lub innym właściwym organem fakty, które nasuwają przypuszczenie o zaistnieniu bezpośredniej i pośredniej dyskryminacji. 2. Ustęp 1 nie stanowi przeszkody dla ustanawiania przez państwa członkowskie zasad dowodowych korzystniejszych dla strony skarżącej. 3. Ustęp 1 nie ma zastosowania do postępowań karnych. 4. Przepisy ust. 1, 2 i 3 stosuje się również do każdej procedury sądowej wszczętej zgodnie z art. 9 ust. 2”. Artykuł 17 dyrektywy 2000/78 przewiduje, że państwa członkowskie ustanowią zasady stosowania sankcji obowiązujących wobec naruszeń przepisów krajowych przyjętych zgodnie z niniejszą dyrektywą i podejmą wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia ich stosowania. Sankcje, które mogą określać wypłacenie odszkodowania ofierze, muszą być skuteczne, proporcjonalne i dolegliwe. 2. Prawo rumuńskie Dekret rządu Nr 137 z 31.8.2000 r. w sprawie zapobiegania wszelkim formom dyskryminacji i karania ich2 ma w szczególności na celu transponowanie dyrektywy 2000/78. Zgodnie z art. 2 ust. 11 OG Nr 137/2000 zachowanie dyskryminujące pociąga za sobą odpowiedzialność cywilną, odpowiedzialność z tytułu wykroczeń i odpowiedzialność karną według danego przypadku na warunkach przewidzianych w ustawie. Artykuł 5 OG Nr 137/2000 uznaje w szczególności za wykroczenie okoliczność uzależniania uczestnictwa danej osoby w działalności gospodarczej od orientacji seksualnej tej osoby. Artykuł 7 ust. 1 OG Nr 137/2000 przewiduje, że odmowa przyjęcia przez osobę fizyczną lub prawną do pracy danej osoby ze względu w szczególności na jej orientację seksualną stanowi wykroczenie z wyjątkiem przypadków przewidzianych w ustawie. Z art. 15 OG Nr 137/2000 wynika, że wykrocznie stanowi, jeśli dana okoliczność nie podlega ustawie karnej, każde zachowanie, którego celem jest naruszenie godności lub stworzenie atmosfery onieśmielającej, wrogiej, poniżającej, upokarzającej bądź uwłaczającej w stosunku do osoby, grupy osób lub społeczności ze względu na ich orientację seksualną. Zgodnie z art. 20 OG Nr 137/2000: „1) Osoba, która twierdzi, że doświadczyła dyskryminacji, może zwrócić się do Consiliul Naţional pentru Combaterea Discriminării3 w terminie roku, licząc od daty nastąpienia okoliczności faktycznych lub od daty, od której mogła się dowiedzieć o ich nastąpieniu. 2) CNCD wydaje na wniosek orzeczenie, którym jest decyzja kolegium naczelnego […]. 6) Osoba zainteresowana jest obowiązana udowodnić zaistnienie faktów, które nasuwają przypuszczenie o zaistnieniu bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji, podczas gdy osoba, przeciwko której została złożona skarga, ma obowiązek udowodnić, że fakty te nie stanowią dyskryminacji. 7) Kolegium naczelne orzeka na wniosek w terminie 90 dni od daty jego złożenia, a jego decyzja obejmuje: […] określenie sposobu zapłaty grzywny”. Artykuł 26 ust. 1 i 2 OG Nr 137/2000 brzmi: „1) Wykroczenia przewidziane w art. […] 5–8 […] i 15 podlegają karze grzywny w wysokości od 400 do 4000 RON, jeśli dyskryminacja dotyczy osoby fizycznej, lub karze grzywny w wysokości od 600 do 8000 RON, jeśli dyskryminacja dotyczy grupy osób lub społeczności. 2) Kary te mogą także zostać nałożone na osoby prawne […]”. Artykuł 27 ust. 1 OG Nr 137/2000 przewiduje: „Każdy, kto uważa, że padł ofiarą dyskryminacji, może zwrócić się do sądu o zasądzenie odszkodowania i przywrócenie stanu sprzed działań dyskryminacyjnych lub o usunięcie skutków dyskryminacji, zgodnie z obowiązującymi przepisami. Żądanie to nie jest uzależnione od złożenia skargi do CNCD”. Artykuł 28 ust. 1 OG Nr 137/2000 brzmi następująco: „Organizacje pozarządowe, których zadaniem jest ochrona praw człowieka i które mają uzasadniony interes w zwalczaniu dyskryminacji, mają zdolność procesową, jeśli do dyskryminacji dochodzi w ich zakresie działania i dyskryminacja ta krzywdzi społeczność lub grupę osób”. Artykuł 5 ust. 2 dekretu rządu Nr 2 z 12.7.2001 r. w sprawie regulacji prawnej wykroczeń4 stanowi: „Wykroczenia podlegają zasadniczo karze: a) upomnienia; b) grzywny; c) wykonania działania na cele publiczne”. Zgodnie z art. 7 ust. 1 OG Nr 2/2001 upomnienie jest słownym lub pisemnym pouczeniem sprawcy wykroczenia o społecznym niebezpieczeństwie czynów, które nastąpiły, wraz z wezwaniem do przestrzegania przepisów prawnych. Na mocy art. 13 ust. 1 OG Nr 2/2001 termin przedawnienia w odniesieniu do nałożenia grzywny za wykroczenie wynosi 6 miesięcy od daty nastąpienia okoliczności faktycznych. Artykuł 13 ust. 4 OG Nr 2/2001 przewiduje możliwość ustalenia w ustawach szczególnych innych terminów przedawnienia w odniesieniu do nałożenia kar za wykroczenia. Stan faktyczny W marcu 2010 r. stowarzyszenie Asociaţia ACCEPT5 złożyło skargę przeciwko G. Becalemu i SC Fotbal Club Steaua Bucureşti SA6, podnosząc, że została naruszona zasada równego traktowania odnośnie do zatrudniania. ACCEPT twierdził, że w ramach wywiadu dotyczącego ewentualnego transferu piłkarza zawodowego X oraz jego przypuszczalnej orientacji seksualnej G. Becali złożył w 13.2.2010 r. oświadczenia: „Nie wziąłbym homoseksualisty do drużyny, nawet gdybym miał zamknąć FC Steauę. […] Może to nieprawda, że jest X homoseksualistą. A gdyby jednak był? […] Nie ma miejsca dla geja w mojej rodzinie, a FC Steaua jest moją rodziną. Lepiej już raczej grać z juniorem niż z gejem. To nie jest dyskryminacja. Nikt nie może mnie zmusić do pracy z kimś. Tak samo jak oni mają prawa, ja również mam prawo pracować, z kim mi się podoba .[…] Chociażby nawet Bóg powiedział mi we śnie, że na 100% X nie jest homoseksualistą, to bym go nie wziął! W gazetach za dużo pisali, że jest homoseksualistą. […] Mógłby nawet być największym zadymiarzem i pijakiem…, ale jeżeli jest homoseksualistą, to nie chcę więcej o nim słyszeć”. ACCEPT twierdził, że [...]