Wypowiedzenie umowy o pracę uzasadnione nabyciem prawa do emerytury

Wyrok SN z 19.3.2008 r., I PK 219/07

Monitor Prawa Pracy | 9/2008
Moduł: prawo pracy

Wypowiedzenie umowy o pracę, uzasadnione wyłącznie nabyciem przez kobietę prawa do emerytury kolejowej w wieku 55 lat, narusza sformułowany w art. 113 KP i innych przepisach zakaz dyskryminacji ze względu na płeć. Takie wypowiedzenie nie może być uzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 KP.

Wyrok SN z 19.3.2008 r., I PK 219/07

Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Zbigniew Hajn.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 19.3.2008 r. sprawy z powództwa Grażyny D. przeciwko X S.A. w W. Zakładowi Y w B. o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy Ubezpieczeń Społecznych w B. z 23.4.2007 r. [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na rzecz powódki 120 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem SO oddalił apelację pozwanej X S.A. w W. od wyroku SR w B. z 13.2.2007 r., zasądzającego od strony pozwanej na rzecz powódki 22 421 zł brutto i nadającego wyrokowi w tej części rygor natychmiastowej wykonalności do wysokości 7 473 zł.

Powódka Grażyna D., po ostatecznym sprecyzowaniu pozwu, żądała zasądzenia na jej rzecz odszkodowania w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia z tytułu bezpodstawnego wypowiedzenia jej umowy o pracę.

Sąd I instancji ustalił, że powódka była zatrudniona przez pozwaną od 17.7.1972 r., ostatnio na stanowisku zastępcy dyrektora ds. ekonomiczno-finansowych Zakładu Y w B. Pismem doręczonym 23.8.2006 r. pozwana wypowiedziała jej umowę o pracę, wskazując jako przyczynę „nabycie uprawnień do kolejowego zaopatrzenia emerytalnego wynikającego z postanowień art. 50 w zw. z art. 40 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm., dalej jako: EmRentyFUSU). Jednocześnie powódka została zwolniona z obowiązku wykonywania pracy w okresie wypowiedzenia. Bezsporny jest fakt, że 6.2.2006 r. powódka nabyła uprawnienia do emerytury kolejowej określonej w art. 40 EmRentyFUSU.

W ocenie SR wypowiedzenie powódce umowy o pracę było nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 KP. Odwołując się do orzecznictwa SN oraz do argumentacji przedstawionej w glosie M. Skąpskiego do wyroku SN z 27.7.2003 r., I PK 305/02, OSP Nr 12/2004, poz. 150, sąd uznał, że samo osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie uzasadnia wypowiedzenia umowy o pracę. Następnie odnosząc te rozważania do okoliczności sprawy, stwierdził, że wypowiedzenie umowy o pracę powódce było nieuzasadnione, ponieważ wskazana przyczyna rozwiązania umowy nie pozostaje w związku z jej pracą u pozwanej. Ponadto wypowiedzenie umowy powódce, która osiągnęła wiek emerytalny obniżony z uwagi na płeć, oznacza dyskryminację. W związku z tym sąd uwzględnił roszczenie powódki o zasądzenie odszkodowania. Również sąd II instancji po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej uznał, że nie jest ona zasadna, a wyrok sądu I instancji odpowiada prawu.

Sąd ten podzielił pogląd SR, że pojęcie „uzasadnionej przyczyny wypowiedzenia” musi pozostawać w związku z wykonywaną pracą, ponieważ przyjęcie, że nabycie uprawnień emerytalnych uzasadnia wypowiedzenie, oznaczałoby, iż uzasadnieniem wypowiedzenia może być także wygrana w grę losową, wysokie dochody współmałżonka lub odziedziczenie majątku. Uzyskanie prawa do emerytury przez powódkę nie mogło stanowić jedynej i wyłącznej przyczyny wypowiedzenia jej umowy o pracę. Sąd II instancji zgodził się także ze stanowiskiem sądu I instancji, że wskazywanie nabycia uprawnień do emerytury przez kobietę, w niższym w wieku niż wiek dla mężczyzn, jako przyczyny wypowiedzenia stanowi przejaw dyskryminacji ze względu na płeć w rozumieniu art. 113 KP, zwłaszcza że dotyczy osoby zajmującej stanowisko kierownicze, bez jakichkolwiek zastrzeżeń do jej kwalifikacji, w wieku 55 lat, a więc uprzywilejowanym co do możliwości otrzymywania świadczeń emerytalnych. Działanie takie co najmniej ogranicza jej możliwość kontynuowania zatrudnienia.

Ponadto wiąże się nie tylko ze zmniejszeniem dochodów, ale także oznacza ograniczenie możliwości powiększania świadczenia emerytalnego przez wypracowywanie kolejnych lat składkowych. Możliwość otrzymywania emerytury w wieku obniżonym nie może sprowadzać się do obowiązku korzystania z tego świadczenia, w wysokości wyraźne niższej niż wypracowana przez okres o 5 lat dłuższy.

W odniesieniu do podniesionego przez pozwaną zarzutu naruszenia przez SR art. 316 § 1 KPA, przez pominięcie przy wydawaniu wyroku stanu istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, tj. faktu pobierania przez powódkę emerytury, SO stwierdził, że w przedmiotowej sprawie przedmiotem oceny sądu I instancji była zasadność dokonanego powódce wypowiedzenia. Wobec tego fakt pobierania przez powódkę świadczenia emerytalnego, zaistniały już po dokonaniu jej wypowiedzenia, nie mógł mieć wpływu na ocenę jego zasadności.

W skardze kasacyjnej, odniesionej do całego wyroku SO, pozwana zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 45 § 1 w zw. z art. 30 § 4 oraz art. 113 KP, przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że wypowiedzenie powódce umowy o pracę naruszało zakaz dyskryminacji i było nieuzasadnione z tego względu, że nabycie uprawnień emerytalnych nie jest podstawą związaną ze stosunkiem pracy. Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

  • art. 233 § 1 KPA, przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na pominięciu nabycia uprawnień emerytalnych i pobierania przez powódkę emerytury, a także całkowitym pominięciu kierunków stosowanej przez pozwaną polityki zatrudnienia oraz sytuacji ekonomicznej i społecznej;
  • art. 316 § 1 KPA, przez pominięcie przy wydawaniu wyroku stanu rzeczy istniejącego w chwili jego wydawania, tj. faktu pobierania przez powódkę emerytury;
  • art. 328 § 2 w zw. z art. 391 KPA, przez niewyjaśnienie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie pominięcie faktu pobierania przez powódkę emerytury;
  • art. 385 KPA, przez jego zastosowanie i oddalenie apelacji, pomimo że apelacja była zasadna.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku SR i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik pozwanej wskazał, że przyjęcie przez SO, iż wyłączną przyczyną wypowiedzenia powódce umowy o pracę było osiągnięcie wieku emerytalnego w oderwaniu od sytuacji osobistej powódki jest nieuzasadnione. Nie do przyjęcia jest pogląd sądu, że nabycie uprawnień emerytalnych nie uzasadnia wypowiedzenia umowy o pracę, gdyż nie pozostaje w związku z wykonywaną pracą. Sąd bezzasadnie pominął niezwykle istotną okoliczność wykazaną i bezsprzeczną w toku sprawy, a mianowicie pobieranie przez powódkę emerytury. W jej wypadku wystąpiły więc dwie przesłanki: nabycie wieku emerytalnego i nabycie uprawnienia do emerytury. Jedna z nich, tj. nabycie uprawnienia emerytalnego, związana jest bezpośrednio z wykonywaną pracą. Gdyby bowiem nie czas tej pracy, to mimo osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik nie nabyłby takiego uprawnienia. Osiągnięcie przez powódkę wieku emerytalnego i prawa do uposażenia emerytalnego stawia powódkę w korzystnej sytuacji osobistej, którą pozwana brała pod uwagę. Celem jej polityki kadrowej, jako pracodawcy, którego decyzje wpływają na poziom zatrudnienia i bezrobocia w Rzeczpospolitej RP, jest taki dobór kadry, by jak najbardziej poziom bezrobocia obniżać. Pozwana miała świadomość, że powódka posiada określony status społeczny i wystarczające środki do życia, w przeciwieństwie do tysięcy Polaków takich środków pozbawionych.

Motywując zarzuty naruszenia przepisów postępowania, podniesiono, że naruszenie art. 316 § 1 KPC wynika z pominięcia przez SO stanu rzeczy istniejącego w chwili wyrokowania, w tym przede wszystkim tego, że powódka emeryturę pobiera oraz w jej miejsce zatrudniona jest inna, bardziej przydatna osoba. Z kolei zasadność zarzutów dotyczących art. 328 § 2 w zw. z art. 391 KPC wynika stąd, że SO nie wskazał, jaki wpływ na zastosowanie przepisów prawa materialnego ma fakt pobierania przez powódkę emerytury. Na koniec autorka skargi wyraziła przekonanie, że SO nie ocenił zasadności wypowiedzenia z uwzględnieniem całokształtu okoliczności, w jakich zostało dokonane. Całkowicie pominął przedstawione przez stronę pozwaną kierunki stosowanej polityki zatrudnienia, uwzględniające ogólną sytuację ekonomiczną i społeczną, w tym warunki na rynku pracy oraz kształtowanie innej struktury zatrudnienia. Odmówił pozwanej prawa decydowania o dalszej dla niej przydatności powódki do pracy oraz prawa realizowania własnej polityki zatrudnienia, przyjmując bezpodstawnie wyłączne prawo powódki do korzystania z uprawnień emerytalnych. Sąd II instancji nie uwzględnił faktu, że prawo do emerytury gwarantuje stały i pewny dochód oraz że nie wiek uzasadnia dopuszczalność wypowiedzenia umowy o pracę, ale pozyskanie przez niego innego źródła dochodu, jak również że ochrona stosunku pracowniczego mieści się w rozsądnych granicach. Ponadto SO pominął fakt, że niższy wiek emerytalny ustalony dla niektórych grup pracowników nie jest ich przywilejem uprawniającym do wcześniejszej emerytury, lecz wiekiem ustalonym powszechnie dla określonej kategorii pracowników wykonujących określone prace lub zawody, które według obiektywnych kryteriów łączą się z utratą sprawności psychofizycznej niezbędnej do wykonywania określonej pracy w wieku niższym od powszechnego (normalnego – 60 lat i 65 lat).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocniczka powódki wniosła o jej oddalenie w całości. W uzasadnieniu skarżąca podniosła m.in., że powódka pomimo tego, że była pracownikiem kolejowym, faktycznie nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach. Praca księgowego zatrudnionego na kolei niczym nie różni się od pracy wykonywanej przez księgowego w innym zakładzie pracy. Ponadto jeszcze przed rozpoczęciem biegu wypowiedzenia powódce umowy o pracę na jej miejsce została zatrudniona osoba (powódka w tym czasie była na urlopie wypoczynkowym). Pozwany w trakcie trwania postępowania sądowego nie twierdził, że na miejsce powódki został zatrudniony bardziej przydatny pracownik ani też tego nie udowodnił.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona i dlatego podlega oddaleniu. Nietrafne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Wbrew zawartemu w niej twierdzeniu SO rozważył podnoszoną w apelacji argumentację strony pozwanej dotyczącą faktu pobierania przez powódkę emerytury. Sąd ten [...]