Uwzględnienie okresów ubezpieczenia w innym państwie

Postanowienie SN (7) z 17.9.2014 r., II UZP 2/14

Monitor Prawa Pracy | 2/2015
Moduł: prawo pracy

Nie jest dopuszczalne arbitralne uwzględnienie okresów ubezpieczenia w innym państwie przez określoną instytucję danego państwa ani podwójne uwzględnienie tych samych okresów.

Postanowienie SN (7) z 17.9.2014 r., II UZP 2/14

Przewodniczący Prezes SN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca, uzasadnienie), Zbigniew Hajn, Halina Kiryło (sprawozdawca), Maciej Pacuda, Jolanta Strusińska-Żukowska, Romualda Spyt. Sąd Najwyższy wydał ww. postanowienie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 17.9.2014 r. sprawy z wniosku Danuty P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O. o emeryturę na skutek następującego zagadnienia prawnego przekazanego do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi SN postanowieniem z 8.4.2014 r., II UK 427/13: „Czy nabywa prawo do polskiej emerytury po 1.1.1991 r. osoba, która przed tą datą przesiedliła się do Republiki Federalnej Niemiec i nadal tam zamieszkuje?”, odmawia podjęcia uchwały. Uzasadnienie Danuta P., urodzona 14.4.1949 r., przesiedliła się do Niemiec i mieszka tam od 2.11.1990 r. Po ukończeniu 60. roku życia 28.4.2008 r. zgłosiła wniosek o emeryturę z tytułu 28 lat, 5 miesięcy i 2 dni okresów składkowych, nieskładkowych i uzupełniających przebytych w Polsce przed przesiedleniem. Wniosek został złożony za pośrednictwem Niemieckiego Ubezpieczenia Emerytalno-Rentowego (Deutsche Rentenversicherung) i załatwiony decyzjami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w O. z 9.11.2011 r. i z 27.2.2012 r. Polska instytucja ubezpieczeń społecznych odmówiła wnioskodawczyni prawa do emerytury, powołując się na postanowienia umowy między Polską Rzecząpospolitą a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, podpisanej w Warszawie 9.10.1975 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.; dalej jako: umowa75), zgodnie z którą – jak wskazano – obowiązek świadczenia emerytury przejęła strona niemiecka. Przesiedlenie wnioskodawczyni z Polski do Niemiec nastąpiło w czasie obowiązywania tej umowy, zastąpionej następnie umową między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym, sporządzoną w Warszawie 8.12.1990 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468; dalej jako: umowa90). Z punktu widzenia zasad nabywania i realizowania prawa do świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego przez osoby przesiedlające się między Polską a Niemcami znaczenie ma art. 4 umowa75, zgodnie z którym renty z zaopatrzenia emerytalnego (pojęcie równoznaczne z emeryturami) przyznaje – według obowiązujących ją przepisów – instytucja ubezpieczeniowa państwa, na terytorium którego osoba uprawniona mieszka (ust. 1). Instytucja ta uwzględnia – według obowiązujących ją przepisów – okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim państwie w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa (ust. 2). Świadczenia te przysługują tylko przez okres zamieszkiwania na terytorium państwa, którego instytucja ustaliła rentę. W tym okresie pobierający rentę nie ma roszczenia do instytucji ubezpieczeniowej drugiego państwa z tytułu okresów ubezpieczenia, zatrudnienia oraz okresów z nimi związanych w drugim państwie (ust. 3). Jeżeli rencista zmieni miejsce pobytu i zamieszka na terytorium drugiego państwa, wypłata świadczeń zostaje wstrzymana, a instytucja ubezpieczeniowa państwa, w którym rencista zamieszkał, decyduje o prawie do renty za okres od wstrzymania jej wypłaty, według obowiązujących ją przepisów, uwzględniając okresy ubezpieczenia w pierwszym państwie, tak jakby zaistniały na terytorium drugiego państwa (art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4 ust. 2 umowa75). Dopóki zatem uprawniony mieszka na terytorium Niemiec, dopóty nie może żądać od polskiej instytucji ubezpieczeniowej przyznania prawa do emerytury z tytułu polskiego zaopatrzenia emerytalnego, nawet gdy osiągnął przed przesiedleniem wszystkie okresy wymagane do nabycia tego prawa. Wyrokiem z 7.8.2012 r. SO w O. decyzje odmowne zostały zmienione przez przyznanie wnioskodawczyni prawa do emerytury od 14.4.2009 r., a SA we W., oddalając apelację organu rentowego, wyrokiem z 17.1.2013 r. potwierdził nabycie przez ubezpieczoną prawa do emerytury na podstawie art. 24 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej jako: EmRentyFUSU) po ukończeniu wieku emerytalnego (60 lat) i wykazaniu wymaganych okresów ubezpieczenia w Polsce. Sąd II instancji oparł rozstrzygnięcie na sformułowanym w wyroku SN z 20.1.2010 r., II UK 152/09 (OSNP Nr 13–14/2011, poz. 193) poglądzie, że zgodnie z art. 27 ust. 1 zd. 1 umowa90, o stosowaniu zasad przyznawania świadczeń przewidzianych umowa75 nie decyduje chwila przesiedlenia do Niemiec, lecz nabycie prawa do świadczeń przed 1.1.1990 r. Prawo do świadczeń na podstawie umowa90 ustalane jest w sposób podobny do regulacji wspólnotowej, według zasady proporcjonalności, przy równoległym uwzględnianiu okresów ubezpieczenia przebytych przez uprawnionego po 1.1.1991 r. w obydwu państwach (art. 17–18). W myśl postanowień tej umowy, w razie zaistnienia niepokrywających się okresów ubezpieczenia w obu państwach, prawo do świadczeń ustala się na podstawie przepisów obowiązujących w państwie, w którym zostały przebyte, a każda z właściwych instytucji zapewnia emeryturę w wysokości odpowiadającej co do zasady proporcji okresu ubezpieczenia na swoim terytorium w stosunku do całego uwzględnionego okresu ubezpieczenia. Orzeczenie o niezastosowaniu wobec wnioskodawczyni postanowień umowa75 w związku z nieuzyskaniem – ze względu na datę powstania prawa do emerytury – statusu kreowanego jej postanowieniami, sąd II instancji wsparł wykładnią przepisów rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność gospodarczą na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się po Wspólnocie (Dz.Urz. UE, L.1971.149.2; dalej jako: rozporządzenie Nr 1408/71) oraz przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29.4.2004 r. w sprawie koordynacji systemów ubezpieczenia (Dz.Urz. UE L 166.1 ze zm., dalej jako: rozporządzenie Nr 883/2004), zgodnie z którymi umowa75 zachowała moc tylko w zakresie określonym w art. 27 ust. 2–4 umowa90. Zagadnienie prawne przedstawione w sentencji postanowienia SN z 8.4.2014 r. wyłoniło się przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku sądu II instancji, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niezastosowanie art. 6 i 7 rozporządzenia Nr 1408/71; uznanie za obowiązujący art. 27 ust. 1 umowa90, zastąpionego od 1.5.2004 r. przez przepisy unijne, oraz przez uznanie, że umowa75 nie ma zastosowania do osoby mieszkającej nieprzerwanie w Niemczech od 1990 r., a w konsekwencji niezastosowanie art. 4 ust. 1 umowa75, lecz wydanie wyroku na podstawie art. 24 EmRentyFUSU. W skardze zarzucono także naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 KPC przez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku, a w szczególności nieodniesienie się do sformułowanego w apelacji zarzutu naruszenia art. 6 i art. 7 ust. 2 rozporządzenia Nr 1408/71. Organ rentowy podniósł, że dotychczasowe stosowanie przepisu art. 27 ust. 2 umowa90 nie budziło wątpliwości obu jej stron. Zarówno Polska, jak i Niemcy stosują ten przepis w ten sam sposób, a zatem dla osób, które przesiedliły się do Niemiec przed 1.1.1991 r. i nadal tam zamieszkują, niemiecka instytucja ubezpieczeniowa przyznaje świadczenia, przejmując płatność również za przebyte w Polsce okresy ubezpieczenia pracowniczego i – odpowiednio – organ rentowy stosuje postanowienia tej umowy w odniesieniu do osób, które przed 1.1.1991 r. zamieszkały w Polsce i nadal tu mieszkają, a okresy ubezpieczenia przebyły w Niemczech. Skarżący przedstawił, że w sprawie wnioskodawczyni niemiecka instytucja ubezpieczeniowa w piśmie z 5.11.2009 r. potwierdziła stosowanie umowa75. Formułując zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy wyszedł z założenia, że w sprawie zachodzi potrzeba wiążącego rozstrzygnięcia „czy nabywa prawo do polskiej emerytury po 1.1.1991 r. osoba, która przed tą datą przesiedliła się do Republiki Federalnej Niemiec i nadal tam zamieszkuje”, przy czym wyraził stanowczy pogląd, że o uprawnieniach emerytalnych takich osób decyduje – jako regulacja szczególna – umowa75, mająca nadal, także po podpisaniu umowy z 1990 r., zastosowanie do osób, które przesiedliły się do drugiego państwa przed 1.1.1991 r., gdyż funkcjonuje w systemie prawnym z mocy art. 6 i art. 7 ust. 2 pkt c rozporządzenia Nr 1408/71. W zakresie określonym w art. 27 ust. 2–4 umowa90, postanowienia umowa75, wymienionej w załączniku III do rozporządzenia Nr 1408/71, zastępują jego postanowienia, pod warunkiem że są korzystniejsze dla beneficjentów lub jeśli wynikają ze szczególnych okoliczności o charakterze historycznym, a ich skutek jest ograniczony w czasie. Podobnie przyjęto w rozporządzeniu Nr 883/2004, wymieniając umowa75 w załączniku II. W ocenie składu przedstawiającego zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia nie powinno budzić wątpliwości, że renty przyznane według zasad przewidzianych w umowa75 przysługują przez okres zamieszkiwania na terytorium państwa, którego instytucja ubezpieczeniowa ustaliła rentę, i w tym czasie osoba pobierająca rentę nie ma roszczenia do instytucji ubezpieczeniowej drugiego państwa z tytułu okresów ubezpieczenia, okresów zatrudnienia oraz okresów z nimi zrównanych w drugim państwie (art. 4 ust. 3 umowa75). Wyłączone są roszczenia o zwrot składek wpłaconych do instytucji ubezpieczeniowych państwa poprzedniego miejsca zamieszkania (art. 6 umowa75). Instytucje ubezpieczeniowe nie mogą żądać zwrotu już przekazanych składek. Przedstawiając zagadnienie prawne, SN dążył do uniknięcia rozbieżności w orzecznictwie, która powstałaby, gdyby swe orzeczenie oparł na poglądzie przeciwstawnym poglądowi wyrażonemu w wyroku SN z 20.1.2010 r., II UK 152/09, że o tym, iż to strona niemiecka przyznaje emeryturę na podstawie umowa75 według prawa niemieckiego, stosując zasadę terytorialności, decyduje tylko przesiedlenie się do Niemiec przed 1.1.1991 r., a nie data nabycia uprawnień emerytalnych ani to, czy cały wymagany staż emerytalny, czy tylko część, zostały wypracowane w Polsce.