Ustrojowa funkcja SN

Wyrok SN z 3.6.2008 r., I UK 323/07

Monitor Prawa Pracy | 2/2010
Moduł: prawo pracy

Ustrojową funkcją SN jest sprawowanie nadzoru judykacyjnego, w tym zapewnienie jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych. Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu II instancji z uwagi na sprzeczność z art. 398ł § 3 KPC, jest a limine niedopuszczalny, a jeżeli skarga oparta jest tylko na takich zarzutach, podlega odrzuceniu.

Wyrok SN z 3.6.2008 r., I UK 323/07

Przewodniczący Sędzia SN Zbigniew Hajn (przewodniczący), Sędziowie SN: Romualda Spyt (sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 3.6.2008 r., sprawy z odwołania Joanny O. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Ł. o zasiłek chorobowy, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku SO w Ł. z 16.3.2007 r. […],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 14.12.2006 r. SR w Ł. zmienił decyzję pozwanego ZUS Oddział w Ł. z 16.5.2006 r. i ustalił, że Joanna O. nie ma obowiązku zwrotu kwoty 23 945 zł z tytułu wypłaconego zasiłku chorobowego za okres od 25.12.2005 r. do 22.5.2004 r. oraz świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 23.5.2004 r. do 31.10.2004 r.

W uzasadnieniu wyroku sąd ten ustalił, że ubezpieczona, zatrudniona na podstawie umowy o pracę, od 25.12.2003 r. pobierała z tego tytułu zasiłek chorobowy, a od 23.5.2004 r. do 31.10.2004 r. świadczenie rehabilitacyjne. Dnia 30.9.2003 r. Prezydent Miasta Ł. stwierdził wygaśnięcie zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych w pubie w Ł. prowadzonym przez męża ubezpieczonej – Mariusza O. Uzyskanie nowej koncesji możliwe było po upływie 6 miesięcy od wydania powyższej decyzji. Po to, aby uniknąć oczekiwania na ponowne wydanie koncesji, ubezpieczona sama zgłosiła prowadzenie działalności gospodarczej od 20.12.2003 r. pod nazwą „O. Joanna”. Umożliwiło to mężowi ubezpieczonej dalsze prowadzenie baru. Po przeanalizowaniu dowodów SR wyraził pogląd, że w spornym okresie ubezpieczona była jedynie formalnie osobą prowadzącą działalność gospodarczą, a w rzeczywistości nie wykonywała czynności związanych z jej prowadzeniem. Bar prowadził mąż ubezpieczonej z pomocą zatrudnionego tam pracownika Przy prowadzeniu działalności gospodarczej pomagali także synowie Mariusza O.. Sąd uznał, że podpisanie kilku faktur przez ubezpieczoną w spornym okresie nie jest równoznaczne z wykonywaniem pracy zarobkowej. Ponadto wskazał, że w spornym okresie ubezpieczona nie była zdolna do pracy z powodu łuszczycy stawów.

Mając tak ustalony stan faktyczny, SR uznał, że nie było podstaw do pozbawienia ubezpieczonej prawa do świadczeń na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z 25.6.1999 r. o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.jedn.: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm., dalej jako: ŚwiadUbSpołU).

W wyniku apelacji pozwanego SO w Ł.. wyrokiem z 16.3.2007 r. uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego, zniósł postępowanie w tym zakresie od 10.10.2006 r. i sprawę w tej części przekazał do rozpoznania SO, zgodnie z właściwością rzeczową (pkt 1), w pozostałej części zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie (pkt 2).

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia SO wyraził pogląd, że sprawa o zwrot nienależnie pobranego zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego należy do właściwości sądów okręgowych. Przepis art. 4778 § 1 KPC stanowi bowiem generalną zasadę, że do właściwości sądów okręgowych należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów rejonowych. Wśród tych wyjątków ustawodawca – w § 2 pkt 1 i 2 tego przepisu – wskazał sprawy o zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne – a więc sprawy, w których chodzi o przyznanie prawa do spornego świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Natomiast nie są sprawami o zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne w rozumieniu tego przepisu sprawy, w których organ rentowy domaga się zwrotu tych świadczeń jako nienależnie pobranych. Wyrażając to stanowisko, SO odwołał się do poglądu wyrażonego w uchwale SN z 12.7.2005 r., II UZP 6/05, zapadłej w sprawie o zwrot świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uznając, że zawarta tam argumentacja jest adekwatna do stanu prawnego niniejszej sprawy. Stąd też uznał, że rozpoznanie przez SR odwołania od decyzji organu rentowego nakazującej zwrot nienależnie pobranego zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego spowodowało nieważność postępowania, o której mowa w przepisie art. 379 pkt 6 KPC. Z tych przyczyn zapadło rozstrzygnięcie objęte pkt 1 wyroku.

Natomiast, zdaniem SO, SR był właściwy do rozstrzygnięcia o prawie do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego. Mimo że z brzmienia sentencji wyroku SR nie wynika wprost zmiana zaskarżonej decyzji w pkt 1 i 2, w których to punktach organ rentowy pozbawił ubezpieczoną prawa do spornych świadczeń, SO uznał, że orzeczenie sądu zawiera w istocie rozstrzygnięcie tej kwestii. Wyjaśnił, że stanowisko takie stanowi logiczną konsekwencję orzeczenia, że ubezpieczona nie ma obowiązku zwrotu spornych świadczeń. W tym zakresie SO nie podzielił stanowiska SR. Wskazał, że postępowanie dowodowe jednoznacznie wykazało, iż ubezpieczona w spornym okresie faktycznie prowadziła działalność gospodarczą i wykonywała czynności zarobkowe, wykonywała bowiem czynności związane z tą działalnością (jeździła z mężem po zakupy, zaopatrując osobiście bar, przy zakupach decydowała o wyborze towaru, podpisywała faktury przy zakupach, była obecna przy dostawach towarów do baru, podpisując wówczas faktury, podpisała umowę o pracę z pracownikiem, składała ogłoszenie do prasy o sprzedaży baru i wyposażenia). Potwierdza to wykonywanie działalności zarobkowej w trakcie pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a zatem istniały podstawy do pozbawienia ubezpieczonej prawa do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ŚwiadUbSpołU. Sąd wywiódł też, że wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej w trakcie zwolnienia lekarskiego stanowi jego wykorzystywanie w sposób niezgodny z celem.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, zaskarżającej go w całości, ubezpieczona zarzuciła naruszenie prawa materialnego – art. 17 ust. 1 ŚwiadUbSpołU przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że ubezpieczona podczas orzeczonej niezdolności do pracy wykonywała pracę zarobkową, a w związku z tym wykorzystywała zwolnienie lekarskie w sposób niezgodny z jego celem, oraz uznanie, że wykonywane przez nią czynności są czynnościami „zarobkowymi” w rozumieniu tego przepisu, a nie czynnościami formalnoprawnymi związanymi z prowadzeniem działalności gospodarczej. Skarżąca zarzuciła także naruszenie prawa procesowego – art. 227 KPC, art. 233 § 1 KPC, art. 278 KPC w zw. z art. 328 § 2 KPC, w zw. z art. 391 § 1 KPC i art. 232 KPC poprzez pominięcie dowodu z opinii biegłego na okoliczność, czy stan zdrowia ubezpieczonej uniemożliwiał wychodzenie z domu, dokonywanie zakupów, z uwagi na zalecenia zawarte w zwolnieniu lekarskim, „co miało istotny wpływ na ocenę całego materiału dowodowego i ustaleń faktycznych będących konsekwencją tej oceny, a w szczególności ustalenie, czy ubezpieczona wykonywała pracę zarobkową, czy też wypełniała czynności, do których była zobowiązana jako pracodawca”, a także naruszenie art. 47714 § KPC i art. 378 § 2 KPC polegające na wydaniu orzeczenia reformacyjnego w stosunku do kwestii nieobjętych wyrokiem SR.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca wskazała na występowanie w niniejszej sprawie istotnych zagadnień prawnych polegających na odpowiedzi na następujące pytania: czy przy stosowaniu art. 17 ust. 1 ŚwiadUbSpołU należy odróżnić pracę zarobkową wykonywaną jednoosobowo w ramach działalności gospodarczej od czynności pracodawcy, do jakich jest zobowiązana osoba prowadząca taką działalność i zatrudniająca pracownika oraz czy sąd II instancji może jednocześnie stwierdzić nieważność postępowania i zmienić wyrok, w sytuacji kiedy sąd I instancji rozstrzygnął jedynie zagadnienie braku obowiązku zwrotu spornej kwoty.

Wskazując na powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę orzeczenia poprzez uwzględnienie odwołania ubezpieczonej, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy SO do ponownego rozpoznania – w obu tych przypadkach o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że SR w sentencji wyroku orzekł jedynie o braku obowiązku zwrotu zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego. W zakresie tego rozstrzygnięcia SO stwierdził niewłaściwość SR i przyjął, że z tego powodu postępowanie dotknięte jest nieważnością, co w konsekwencji doprowadziło do uchylenia wyroku. Natomiast reformatoryjnie orzeczono co do kwestii niestanowiącej przedmiotu rozstrzygnięcia, a dotyczącej prawa do spornych świadczeń.

Ponadto, zdaniem skarżącej, SO nie rozstrzygnął, czy czynności, jakie wykonywała, były pracą zarobkową, czy tylko czynnościami formalnoprawnymi, do których zobowiązana była jako pracodawca, wskazując przy tej kwestii na stanowisko SN wyrażone w sprawach II UK 76/03 i II UKN 710/00, zgodnie z którym przy stosowaniu art. 17 ust. 1 ŚwiadUbSpołU należy odróżnić „pracę zarobkową” wykonywaną jednoosobowo w ramach działalności gospodarczej, od formalnoprawnych czynności, do jakich jest zobowiązany ubezpieczony jako pracodawca. Również, zdaniem skarżącej, nie wyjaśniono za pomocą opinii biegłego sądowego – lekarza, czy faktycznie wykorzystywała ona zwolnienie lekarskie niezgodnie z jego celem, biorąc pod uwagę zamieszczoną w zwolnieniu lekarskim adnotację „może chodzić”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 3981 § 1 KPC skarga kasacyjna [...]