Świadczenie pracy w ramach stosunku pracy

Wyrok SN z 23.5.2014 r., II UK 445/13

Monitor Prawa Pracy | 9/2014
Moduł: prawo pracy

Dla celów ubezpieczeń społecznych wykonywanie pracy na podstawie umów cywilnoprawnych zawartych zarówno z pracodawcą, jak i z osobą trzecią, gdy praca wykonywana jest na rzecz pracodawcy, jest traktowane jak świadczenie pracy w ramach stosunku pracy łączącego jedynie pracownika z pracodawcą.

Wyrok SN z 23.5.2014 r., II UK 445/13

Przewodniczący Sędzia SN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jolanta Strusińska-Żukowska, Krzysztof Staryk. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 23.5.2014 r. sprawy z wniosku Anny R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w E. z udziałem zainteresowanych: Lucyny L., Danuty B., Beaty C. i Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w E. o składki na ubezpieczenie zdrowotne na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku SA w G. z 26.6.2012 r. […], oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawczyni na rzecz pozwanego organu rentowego kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie Wyrokiem z 26.6.2012 r. SA w G. oddalił apelację wnioskodawczyni Anny R. od wyroku SO w E. z 25.1.2012 r. w sprawie przeciwko ZUS Oddziałowi w E. o składki na ubezpieczenie zdrowotne, przy udziale zainteresowanych – Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w E., Danuty B., Beaty C. i Lucyny L. W ustalonym stanie faktycznym, decyzjami z 8.8.2011 r. oraz dwoma z 7.6.2011 r. pozwany organ rentowy stwierdził, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne zainteresowanych z tytułu wykonywania umów zlecenia na rzecz płatnika składek (wnioskodawczyni) wynosi dla zainteresowanych Lucyny L. (za okres od maja 2010 r. do lipca 2010 r.), Beaty C. (za maj 2009 r. i za okres od lipca 2009 r. do marca 2010 r.) oraz Danuty B. (za okresy od marca 2009 r. do maja 2010 r., od lipca 2009 r. do sierpnia 2009 r., styczeń 2010 roku i od maja 2010 r. do sierpnia 2010 r.) – 0,00 zł. W odwołaniach od powyższych decyzji wnioskodawczyni kwestionowała zastosowanie do poboru składek na to ubezpieczenie art. 8 ust. 2a ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm., dalej jako: SystUbSpołU). Wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą w zakresie świadczenia usług lekarskich i pielęgniarskich. W dniach 1.3.2006 r., 2.4.2007 r. oraz 2.1.2009 r. zawarła z Wojewódzkim Szpitalem Zespolonym w Elblągu umowy o udzielenie zamówienia na świadczenia zdrowotne, w ramach których przyjęła do wykonania zadania polegające na udzielaniu świadczeń zdrowotnych z zakresu całodobowej opieki pielęgniarskiej nad pacjentem w komórkach organizacyjnych szpitala, pełnionych w ramach dyżurów uzupełniających obsadę (zastępstwa), z zakresu wykonywania niektórych procedur medycznych przez lekarzy pełnionych w ramach dyżurów uzupełniających obsadę, zlecanych przez dyrektora naczelnego, dyrektora do spraw lecznictwa lub dyrektora do spraw pielęgniarstwa. Przedmiotem umów były między innymi świadczenia udzielane przez pielęgniarki i położne, wynikające z zakresu czynności, oparte na ustawie z 5.7.1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz.U. Nr 91, poz. 410 ze zm.) oraz rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 2.9.1997 r. w sprawie zakresu i rodzaju świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych, rehabilitacyjnych wykonywanych przez pielęgniarkę i położną samodzielnie, bez zlecenia lekarskiego oraz zakresu i rodzaju tych świadczeń wykonywanych przez pielęgniarkę i położną samodzielnie (Dz.U. Nr 116, poz. 750). Merytoryczny, bezpośredni nadzór nad wykonywaniem zleconych wnioskodawczyni czynności pełnił ordynator/kierownik/koordynator lub inna osoba funkcyjna oddziału/działu, w którym realizowane były świadczenia. W celu realizacji zawartej ze szpitalem umowy wnioskodawczyni zawarła z zainteresowanymi umowy zlecenia i zgłosiła ich do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania umowy. W okresie obowiązywania tej umowy zlecenia zainteresowani pozostawali w stosunku pracy z Wojewódzkim Szpitalem Zespolonym w E. i wykonywali te same czynności, które wykonywali w ramach stosunku pracy. W trakcie wykonywania umów zlecenia zainteresowane miały dostęp do środków i pomieszczeń znajdujących się na terenie szpitala, ich pracę zaś nadzorował lekarz dyżurny. W tak ustalonym stanie faktycznym (niespornym) sąd II instancji wyrokami z 25.1.2012 r. oddalił odwołania wnioskodawczyni. Sąd – powołując się na art. 8 ust. 1 i 2a SystUbSpołU, wyrok SN z 22.2.2010 r., I UK 259/09 (niepubl.) i uchwałę tego sądu z 2.9.2009 r., II UZP 6/09 (OSNP Nr 3–4/2010, poz. 46) – uznał, że art. 8 ust. 2a SystUbSpołU rozszerza pojęcie pracownika do celów ubezpieczenia społecznego poza sferę stosunku pracy. Zainteresowane, wykonując pracę w ramach zawartej z wnioskodawczynią umowy zlecenia, w istocie świadczyły usługi medyczne na rzecz swojego pracodawcy, tj. Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w E., na oddziałach, które jednocześnie były miejscem ich pracy w ramach łączącego je ze szpitalem stosunku pracy. Były one zatem pracownikami w rozumieniu art. 8 ust. 2a SystUbSpołU. Ponieważ w stosunku do pracownika płatnikiem składek jest pracodawca (art. 4 pkt 2 lit. a) SystUbSpołU), a powołany wyżej przepis rozszerza pojęcie pracownika także na jego aktywność w ramach umowy cywilnoprawnej, jeżeli w jej ramach świadczy on pracę na rzecz swojego pracodawcy, należy go uznać – na potrzeby ubezpieczeń społecznych – za pracownika tego właśnie pracodawcy. Wyrokiem z 26.6.2012 r. SA w G. oddalił apelację wnioskodawczyni od powyższego wyroku, podzielając stanowisko sądu I instancji. Podstawę prawną decyzji organu rentowego stanowił art. 8 ust. 2a i art. 83 ust. 1 pkt 2 SystUbSpołU oraz art. 69 ust. 1 ustawy z 27.8.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm., dalej jako: ŚwiadZdrowU). Sąd II instancji wywiódł, że stosownie do art. 32 SystUbSpołU do składek na ubezpieczenie zdrowotne, w zakresie ich poboru, stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. „Odpowiednie” stosowanie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne oznacza odesłanie do wszystkich przepisów dotyczących tych składek [tak SN w uchwale (7) SN z 15.10.2009 r., II UZP 3/09, OSNP Nr 13–14/2010, poz. 165; uchwale z 4.6.2008 r., II UZP 3/08, OSNP Nr 11– –12/2009, poz. 148; wyroku z 4.10.2011 r., I UK 113/11, OSNP Nr 23–24/2012, poz. 293; uchwale z 28.9.1994 r., II UZP 25/94, OSNAPiUS Nr 6/1995, poz. 79 oraz uchwale z 23.10.1987 r., III UZP 38/87, OSNC Nr 7–8/1989, poz. 110]. Stosownie do art. 4 pkt 2 lit. a) SystUbSpołU płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne pracowników jest pracodawca (art. 6 ust. 1 pkt 1 SystUbSpołU), a zleceniobiorców/osób świadczących usługi – zleceniodawca (art. 6 ust. 1 pkt 4 SystUbSpołU). Co prawda za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (art. 8 ust. 1), ale także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy (art. 8 ust. 2a SystUbSpołU). Ten ostatni przepis wprowadza wyjątek od reguły określonej w art. 9 ust. 1 SystUbSpołU, w myśl której umowa zlecenia jest zwolniona z obowiązku ubezpieczenia społecznego, jeżeli dotyczy osoby świadczącej umowę o pracę. Zamiarem ustawodawcy było wyeliminowanie sytuacji, kiedy w ramach umowy cywilnoprawnej ubezpieczony wykonywałby te same obowiązki, które świadczył w ramach umowy o pracę, wskutek czego pracodawca nie musiałby zatrudniać pracownika w większym wymiarze czasu pracy lub w godzinach nadliczbowych i odprowadzać składek na ubezpieczenia społeczne od wyższego wynagrodzenia. Stosownie do art. 18 ust. 1a SystUbSpołU, w stosunku do ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust 2a, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, uwzględnia się również przychód z tytułu umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z KC stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło. Płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu umowy zlecenia lub świadczenia usług jest zatem pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach takiej umowy zawartej z osobą trzecią (tak SN w uchwale z 2.9.2009 r., II UZP 6/09 oraz w wyroku z 22.2.2010 r., I UK 259/09). W uzasadnieniu powołanej uchwały z 2.9.2009 r. SN stwierdził, że przesłanką decydującą o uznaniu za pracownika osoby świadczącej w ramach umowy zlecenia pracę na rzecz swojego pracodawcy jest to, że w ramach takiej umowy wykonuje faktycznie pracę dla swojego pracodawcy (pracodawca uzyskuje rezultaty jej pracy). Zawarty w art. 8 ust. 2a SystUbSpołU zwrot „działać na rzecz” został użyty w innym znaczeniu niż w języku prawa, w którym działanie „na czyjąś rzecz” może się odbywać w wyniku istnienia określonej więzi prawnej (stosunku prawnego). Stosunkiem prawnym charakteryzującym się działaniem na rzecz innego podmiotu jest stosunek pracy, do którego istotnych cech należy działanie na rzecz pracodawcy (art. 22 KP). Również wykonujący zlecenie „działa na rzecz zleceniodawcy” (art. 734 i nast. KC). W kontekście art. 8 ust. 2a SystUbSpołU zwrot ten opisuje zatem sytuację faktyczną, w której należy zastosować konstrukcję uznania za pracownika. Jest nią istnienie trójkąta umów: 1) umowy o pracę, 2) umowy zlecenia między pracownikiem a osobą trzecią i 3) umowy o podwykonawstwo między pracodawcą a zleceniodawcą. Pracodawca w wyniku umowy o podwykonawstwo przejmuje w ostatecznym rachunku rezultat pracy wykonanej na rzecz zleceniodawcy, przy czym następuje to w wyniku zawarcia umowy zlecenia/ /świadczenia usług z osobą trzecią oraz zawartej umowy cywilnoprawnej między pracodawcą a zleceniodawcą. Zdaniem sądu II instancji nie ma żadnych podstaw, aby zastosowanie art. 8 ust. 2a SystUbSpołU ograniczać tylko do sytuacji, gdy pracodawca zatrudnia swojego pracownika równolegle na podstawie umowy cywilnoprawnej. W ocenie tego sądu konsekwencją konstrukcji uznania za pracownika jest konieczność opłacania przez pracodawcę składki na ubezpieczenia społeczne za osobę, z którą została zawarta umowa zlecenia tak jak za pracownika. Pracodawcę obciąża także obowiązek poboru i odprowadzenia składki na ubezpieczenie zdrowotne za taką osobę (art. 32 SystUbSpołU). Skoro zainteresowane w wymienionych wyżej okresach w ramach umowy o pracę zawartej ze szpitalem pracowały jako pielęgniarki i równolegle – w ramach umowy zlecenia z wnioskodawczynią – świadczyły w tym samym szpitalu tożsame usługi pielęgniarskie na oddziałach i w pracowniach, na których wykonywały zatrudnienie w ramach stosunku pracy, a pracodawcę zainteresowanych w tym samym okresie łączyła ze zleceniodawcą umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych, to sytuacja ta wyczerpuje dyspozycję art. 8 ust. 2a SystUbSpołU. W takiej sytuacji pracodawca jest również płatnikiem składek na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu umowy zawartej przez zleceniobiorców z wnioskodawczynią (art. 66 ust. 1 pkt 1a oraz art. 69 ust. 1 ŚwiadZdrowU). Podleganie przez zainteresowane obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu umowy zawartej z wnioskodawczynią jest konsekwencją objęcia ich obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym jako osób uznanych za pracowników (art. 66 ust. 1 pkt 1a w zw. z art. 5 pkt 43 ŚwiadZdrowU i art. 8 ust. 2a SystUbSpołU), a nie jako zleceniobiorców (art. 66 ust. 1 pkt 1e ŚwiadZdrowU). Stosownie do art. 66 ust. 1 pkt 1 ŚwiadZdrowU podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom zdrowotnym jest konsekwencją spełnienia warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym i oznacza przyznanie prawa powiązanego z nałożeniem obowiązku (tak w wyroku SN z 22.2.2006 r., I UK 227/05, niepubl.). Ponieważ zainteresowane z tytułu wyżej wymienionych umów należą do kategorii osób uznanych za pracownika, podlegają ubezpieczeniu zdrowotnemu jak pracownik, a w konsekwencji płatnikiem tych składek jest pracodawca, a nie zleceniodawca. Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawczyni, zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 8 ust. 2a SystUbSpołU przez błędne przyjęcie, że ma on zastosowanie do umów o świadczenie usług medycznych zawartych przez wnioskodawczynię na rzecz Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w E. z osobami fizycznymi o świadczenie usług medycznych na jej rzecz, a także przyjęcie, że świadczenie usług na rzecz wnioskodawczyni przez wymienione osoby fizyczne stwarza obowiązek odprowadzenia składek na ubezpieczenia społeczne przez pracodawcę tych osób na zasadach ogólnych oraz naruszenie przepisów postępowania wskutek nieuwzględnienia wniosku skarżącej o zwrócenie się z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego, czy przepis art. 8a ust. 2a zdanie ostatnie SystUbSpołU, jest zgodny z Konstytucją RP. Wskazując na powyższe zarzuty, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia sądowi II instancji. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik strony pozwanej wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie z przyznaniem kosztów postępowania kasacyjnego.