Sprawowanie stałej opieki nad chorym dzieckiem

Wyrok SN z 27.4.2004 r., II UK 297/03

Monitor Prawa Pracy | 5/2005
Moduł: prawo pracy

Sprawowanie stałej opieki przez osobę korzystającą z wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 15.5.1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) oznacza wykonywanie tej opieki w sposób ciągły, codziennie, bez przerwy i w zasadzie przez całą dobę, co wyklucza możliwość równoczesnego świadczenia pracy na podstawie stosunku pracy.

Wyrok SN z 27.4.2004 r., II UK 297/03

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Andrzej Kijowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 27.4.2004 r. sprawy z wniosku Jana Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w J. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w R. z 15.5.2003 r. [...],

oddalił kasację.

Uzasadnienie

SO-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z 2.10.2002 r. [...] oddalił odwołanie Jana Z. od decyzji ZUS - Oddziału w J. z 20.9.2003 r. odmawiającej wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 15.5.1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149) w związku z art. 186 ust. 3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), gdyż zainteresowany nie spełniał 31.12.1998 r. wszystkich przesłanek koniecznych dla nabycia przedmiotowego świadczenia. W motywach tego rozstrzygnięcia SO powołał się na poniższe ustalenia faktyczne.

Córka wnioskodawcy Alicja, urodzona 25.10.1990 r., jest dzieckiem wymagającym stałej opieki. Z tego względu jej matka, a żona wnioskodawcy - Krystyna - nabyła 1.11.1994 r. prawo do wcześniejszej emerytury, którą pobierała do 1.12.2001 r., kiedy to decyzją ZUS - Oddz. w J. ustalono jej prawo do stałej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy wraz z prawem do dodatku pielęgnacyjnego. Jeszcze przed nabyciem prawa do wcześniejszej emerytury Krystyna Z. pobierała od 28.7.1990 r. rentę inwalidzką według trzeciej grupy inwalidztwa z ogólnego stanu zdrowia. Natomiast wnioskodawca w okresie od urodzenia córki Alicji aż do 30.11.2000 r. pozostawał w ciągłym zatrudnieniu pracowniczym w pełnym wymiarze czasu pracy. Począwszy zaś od 2.12.2000 r., do chwili obecnej pobiera zasiłek przedemerytalny. Jego staż ubezpieczeniowy na 31.12.1998 r. przekraczał 25 lat. W dniu 22.8.2001 r. ubezpieczony złożył w organie rentowym wniosek o ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad córką Alicją, załatwiony odmową z 20.9.2001 r. Wnioskodawca, oprócz córki Alicji, ma jeszcze dwie starsze córki: Annę, urodzoną 27.10.1974 r., oraz Renatę, urodzoną w 25.2.1977 r., które w okresie przed wyjazdem na studia, co miało miejsce odpowiednio w 1997 r. i w 2000 r., pomagały w opiece nad młodszą siostrą. Sam wnioskodawca również w miarę możliwości zajmował się po godzinach pracy najmłodszym dzieckiem. Tym niemniej - jak ustalił SO na podstawie niezakwestionowanej przez strony łącznej opinii biegłych lekarzy diabetologa i okulisty - stan zdrowia Krystyny Z. przed 1.1.1999 r. umożliwiał jej sprawowanie osobistej opieki nad córką Alicją, gdyż dopiero w styczniu 2001 r. doszło u niej do wtórnych powikłań narządowych (wzroku), wywołanych występującą od 14 lat cukrzycą, zaś obecnie stwierdzona całkowita niezdolność do pracy w połączeniu z niezdolnością do samodzielnej egzystencji jest wynikiem przebytego w czerwcu 2001 r. zawału serca z powikłaniami.

W świetle tych ustaleń SO uznał, że zaskarżona decyzja organu rentowego była trafna. Przed 1.1.1999 r. wnioskodawca nie sprawował bowiem stałej opieki nad chorą córką, co w świetle § 1 powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów stanowi jedną z koniecznych przesłanek nabycia prawa do wcześniejszej emerytury.

Apelację od tego orzeczenia, wniesioną przez wnioskodawcę, oddalił SA-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z 15.5.2003 r. [...]. W uzasadnieniu tego wyroku, podzielającym ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu w I instancji oraz przypisaną im kwalifikację prawną, SA wskazał w szczególności, że ewentualne spełnienie przez wnioskodawcę dopiero po 1.1.1999 r. kwestionowanej wcześniej przez ZUS przesłanki sprawowania stałej opieki nad córką nie dawałoby zainteresowanemu prawa do wcześniejszej emerytury, gdyż ze względu na zmianę stanu prawnego uprawnienie to już nie istniało. Wszystkie przesłanki nabycia tego uprawnienia musiałyby zatem - zgodnie z art. 186 ust. 3 EmRentyFUS, interpretowanym zgodnie z wyrokiem TK z 4.1.2000 r., K 18/99 (OTKZU Nr 1/2000, poz. 1) - zostać spełnione przed wspomnianą wyżej graniczną datą. Wprawdzie oceny uprawnień ojca dziecka co do przejścia na wcześniejszą emeryturę należy - zgodnie z wyrokiem TK z 6.7.1999 r., P 8/98, (OTKZU Nr 5/1999, poz. 102) - dokonywać z pominięciem treści § 2 powoływanego rozporządzenia (por. wyr. SN z 20.1.2000 r., II UKN 326/99, OSNAPiUS Nr 11/2001, poz. 391), lecz pozytywne dla wnioskodawcy przesądzenie przedmiotowego sporu musiałoby w szczególnych okolicznościach tej sprawy polegać na wykazaniu przez niego, iż żona Krystyna i zarazem matka Alicji Z., formalnie korzystająca z wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania stałej opieki nad tym dzieckiem, w istocie nie była do tego uprawniona, „co ze wszech miar było koncepcją karkołomną, zważywszy, że w takiej sytuacji istniałyby podstawy do przyjęcia, iż wypłacona żonie emerytura byłaby świadczeniem nienależnym”, a więc podlegającym zwrotowi. Poza tym skarżący musiałby też udowodnić, że to wyłącznie on przed 1.1.1999 r. sprawował stałą, osobistą opiekę nad córką Alicją, co uniemożliwiało mu uzyskiwanie dochodu z własnej pracy, a tym samym uzasadniało pobieranie wcześniejszej emerytury, mającej skompensować brak zarobków. Tymczasem wnioskodawca do 30.11.2000 r. był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy i jak sam przyznał na rozprawie 17.4.2002 r., sprawowanie opieki nad dzieckiem nie powodowało żadnych „komplikacji - zakłóceń” w pracy. Podnosząc zresztą wielokrotnie, że opieki nad córką przed 1.1.1999 r. nie wykonywała żona Krystyna, wnioskodawca „konsekwentnie unikał jednoznacznego stwierdzenia”, iż wyłącznie on sam ją sprawował, a tylko przy takim założeniu oraz przy przyjęciu ciągłości tej opieki wykonywanej codziennie i w połączeniu z pielęgnacją lub pomocą w czynnościach samoobsługowych dziecka można by w świetle utrwalonej judykatury uznać spełnienie wspomnianej przesłanki prawa do wcześniejszej emerytury. Tymczasem z ustaleń poczynionych przez SO wynika, że w opiece nad Alicją Z. uczestniczyli wszyscy członkowie rodziny. Mimo to nie ma żadnych podstaw do kwestionowania oceny dowodu z opinii biegłych lekarzy, która skądinąd jedynie potwierdziła istotną dla sprawy okoliczność, że Krystyna Z. w stanie zdrowia przed 1.1.1999 r. miała obiektywną możliwość samodzielnego sprawowania bezpośredniej opieki nad dzieckiem.

W kasacji od powyższego wyroku, zaskarżającej go w całości, wnioskodawca zarzucił „błędną wykładnię przepisów prawa materialnego, a w szczególności § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 15.5.1989 r. poprzez: błędne przyjęcie, iż wnioskodawca przed 1.1.1999 r. nie spełnił wszystkich koniecznych przesłanek nabycia prawa do wcześniejszej emerytury pomimo spełniania przez wnioskodawcę takich wymogów - § 1 cyt. rozp.”. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie kwestionowanego rozstrzygnięcia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania SO w K. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania skarżący wskazał konieczność wykładni § 1 rozporządzenia przez wyjaśnienie, „czy w sytuacji gdy ojciec niepełnosprawnego dziecka stara się o uzyskanie wcześniejszej emerytury, musi wyłącznie on osobiście sprawować opiekę nad dzieckiem, czy w sprawowaniu tej opieki może korzystać z pomocy członków najbliższej rodziny i czy faktycznie świadczona pomoc opiekuńcza może skutkować nieuwzględnieniem wniosku ojca o uzyskanie wcześniejszej emerytury?”. W uzasadnieniu kasacji podniesiono w szczególności, że przepis § 1 rozporządzenia nie może być interpretowany w taki sposób, że „ojciec dziecka, i tylko on musi sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem, a każda forma pomocy, nawet ze strony członków najbliższej rodziny będzie traktowana w taki sposób, iż będzie to rozumiane jako niespełnienie przesłanek rozporządzenia. W tej sytuacji wnioskodawca został niejako ukarany nieprzyznaniem mu uprawnień za to, że cała rodzina pomagała mu sporadycznie w opiece nad dzieckiem. Biorąc pod uwagę sposób interpretacji ustawowych kryteriów przyznania wcześniejszej emerytury przez sądy orzekające w niniejszej sprawie, można zasadnie przyjąć, iż wnioskodawca nigdy nie spełni tych kryteriów, ponieważ przed złożeniem wniosku o wcześniejszą emeryturę pracował, a praca zawodowa wyklucza możliwość sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Z drugiej strony jest wymagany określony okres zatrudnienia jako przesłanka nabycia uprawnienia. W tej sytuacji cały zaskarżony przepis § 1 rozporządzenia jest wewnętrznie sprzeczny. Powyższe rozporządzenie jest sprzeczne z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mówiącymi o równych prawach rodziców wobec dziecka w oczywisty sposób dyskryminującymi ojców, ponieważ każe się im spełniać surowsze kryteria aniżeli matkom dzieci. Powyższa uwaga mogłaby być przedmiotem odrębnej skargi konstytucyjnej”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż jej podstawy, a właściwie podstawa, okazały się nieusprawiedliwione. Wnoszący kasację nie powołuje się bowiem na podstawę z art. 3931 pkt 2 KPC, a więc na ewentualne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wobec czego SN jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39311 § 2 KPC). Z ustaleń tych wynika zaś, że stan zdrowia żony skarżącego, która z tytułu stałej opieki nad córką Alicją, cierpiącą na [...], nabyła 1.11.1994 r. prawo do wcześniejszej emerytury i świadczenie to pobierała do 1.12.2001 r., umożliwiał jej przed 1.1.1999 r. samodzielne sprawowanie bezpośredniej opieki nad tym dzieckiem. Oceny tej nie zmienia fakt, że [...]