Przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury

Wyrok SN z 3.2.2009 r., I UK 245/08

Monitor Prawa Pracy | 6/2009
Moduł: prawo pracy

Emerytura przyznana na zasadach ogólnych, przy założeniu, że wymagane okresy składkowe i nieskładkowe zostały ustalone prawidłowo, stanowi świadczenie nieutracalne. Nie dotyczy to wcześniejszej emerytury, której przesłanki nabycia, a szczególnie przesłanka niemożności kontynuowania zatrudnienia, mogą ustać w związku z poprawą stanu zdrowia dziecka czy warunków rodzinnych.

Wyrok SN z 3.2.2009 r., I UK 245/08

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 3.2.2009 r. sprawy z odwołania Barbary K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 28.5.2008 r. […],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 28.5.2008 r. SA w B. oddalił apelację wnioskodawczyni od wyroku SO w B. z 11.2.2008 r., którym oddalono odwołanie Barbary K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddz. w B. z 28.9.2007 r. odmawiającej prawa do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki.

Sąd II instancji przyjął za własne ustalenia SO, zgodnie z którymi Barbara K. 21.6.1994 r. urodziła syna Adama, niepełnosprawnego od urodzenia i wymagającego stałej opieki oraz pomocy w zaspokajaniu potrzeb życiowych. Wnioskodawczyni od 1.7.1977 r. do chwili obecnej pozostaje w stosunku pracy z Samodzielnym Psychiatrycznym Zakładem Opieki Zdrowotnej w C., przy czym w latach 1994–1998 przebywała na urlopie wychowawczym. Na dzień 31.12.1998 r. ubezpieczona legitymowała się wymaganym okresem zatrudnienia, ponieważ udowodniła łącznie 24 lata, 10 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Sąd II instancji za prawidłową uznał też ocenę prawną zaprezentowaną przez sąd I instancji, wskazując, że prawo do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki regulowane było rozporządzeniem RM z 15.5.1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm., dalej jako: rozporządzenie z 15.5.1989 r.) – akt ten utracił moc obowiązującą 1.1.1999 r. Możliwość uzyskania tego świadczenia mają zatem tylko ci ubezpieczeni, którzy do 31.12.1998 r. spełnili warunki przewidziane ww. rozporządzeniem (art. 186 ust. 1 pkt 1 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., dalej jako: EmRentyFUSU). Zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia z 15.5.1989 r. prawo do emerytury przysługuje zaś matce, która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka, wymagającego – bez względu na wiek – jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoobsługowych, jeżeli ma wymagany okres zatrudnienia (20 lat) i sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, które zostało zaliczone do I grupy inwalidów, bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa, albo zostało zaliczone do II grupy inwalidów z powodu jednego ze stanów chorobowych wymienionych w ust. 3, a inwalidztwo dziecka istnieje od urodzenia albo powstało przed ukończeniem 18. roku życia. Według sądu II instancji sąd I instancji prawidłowo ocenił, iż ubezpieczona nie spełniła jednego z tych warunków w postaci sprawowania osobistej opieki nad synem. Powołując się na orzecznictwo SN, SA podniósł, że sprawowanie stałej opieki w rozumieniu przytoczonego przepisu oznacza wykonywanie tej opieki w sposób ciągły, codziennie, bez przerwy i w zasadzie przez całą dobę, co wyklucza możliwość równoczesnego świadczenia pracy na podstawie stosunku pracy. Emerytura przysługuje zatem takiej osobie, która musiała zrezygnować z pracy po to, aby opiekować się dzieckiem. Tymczasem wnioskodawczyni nieprzerwanie od 1.7.1977 r. pozostaje w stosunku pracy. Przebywała jedynie na urlopie wychowawczym, przy czym zasiłek wychowawczy otrzymywała przez okres od listopada 1994 r. do lipca 1997 r., a następnie korzystała z urlopu bez prawa do zasiłku. Okres korzystania z urlopu wychowawczego bez prawa do zasiłku może być uznany za okres niemożności kontynuowania zatrudnienia w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia, wobec czego na dzień 31.12.1998 r. wnioskodawczyni spełniała warunki do przedmiotowego świadczenia. W ocenie sądu II instancji nie wystarcza to jednak do przyznania jej prawa do wcześniejszej emerytury, ponieważ konieczne jest, aby przesłanki warunkujące to prawo spełniała nadal. Tymczasem po okresie urlopu wychowawczego ubezpieczona powróciła do pracy, powierzając opiekę nad synem swojej matce, i aktualnie pozostaje nadal w zatrudnieniu, a zatem nie można przyjąć, iż spełniła warunek wynikający z § 1 ust. 1 rozporządzenia z 15.5.1989 r., tj. niemożności podjęcia pracy albo konieczności jej zaprzestania ze względu na stan zdrowia dziecka i sprawowanie nad nim stałej (ciągłej) opieki

Skargę kasacyjną od wyroku SA wywiodła ubezpieczona, która skarżąc go w całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego w postaci § 1 ust. 1 rozporządzenia z 15.5.1989 r. przez jego błędną subsumcję, a także art. 27 Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 27.11.1989 r. poprzez naruszenie prawa dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu, prawa rodzica odpowiedzialnego za dziecko do realizacji obowiązku zabezpieczenia warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka i prawa dziecka oraz rodzica do pomocy ze strony Rzeczypospolitej Polskiej polegającej na wspomaganiu rodziców w realizacji prawa dziecka do życia na odpowiednim poziomie. Opierając skargę kasacyjną również na podstawie naruszenia prawa procesowego, tj. art. 386 § 2 KPC, i art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 KPC, skarżąca wniosła o „zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez uwzględnienie wniosku odwołującej się” oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy SA do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, między innymi, że przepis art. 186 ust. 3 EmRentyFUSU zagwarantował ochronę praw nabytych osobom, które spełniły do 31.12.1998 r. warunki uprawniające do uzyskania wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem. Skarżąca należy do grona tych osób, a zatem żądane świadczenie powinna otrzymać, niezależnie od tego, że aktualnie pozostaje nadal w stosunku pracy.

Motywując sformułowany w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzut naruszenia art. 386 § 2 KPC, skarżąca wskazała, iż sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku pominął podanie materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia, co obligowało SA do uchylenia tego wyroku ze względu na nieważność postępowania. Natomiast uchybienie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 KPC miało polegać na tym, że uzasadnienie wyroku SA jest „niejasne i zagmatwane”, znajdują się w nim bowiem zarówno stwierdzenia co do zaprzestania zatrudnienia przez wnioskodawczynię na dzień 31.12.1998 r., jak i niespełnienia tego warunku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zarzutów sformułowanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, wskazać należy, iż [...]