Przesłanki nabycia prawa do emerytury

Wyrok SN z 24.8.2010 r., II UK 41/10

Monitor Prawa Pracy | 2/2011
Moduł: prawo pracy

Osobą uprawnioną do emerytury w rozumieniu art. 18 ust. 7 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jest osoba, która spełnia wszystkie przesłanki nabycia prawa do tego świadczenia i której prawo do emerytury zostało ustalone decyzją organu rentowego, nawet jeśli uległo ono zawieszeniu z powodu kontynuowania zatrudnienia.

Wyrok SN z 24.8.2010 r., II UK 41/10

Przewodniczący Sędzia SN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Halina Kiryło (sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 24.8.2010 r. sprawy z odwołania Małgorzaty C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K. o świadczenie rehabilitacyjne, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku SO w K. z 6.8.2009 r. […],

oddala skargę kasacyjną,

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. decyzją z 4.2.2008 r. odmówił Małgorzacie C. prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 23.8.2007 r. do 18.2.2008 r. i zobowiązał ubezpieczoną do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 23.8.2007 r. do 31.12.2007 r. w kwocie 12 144 zł.

Na skutek odwołania ubezpieczonej SR w K. wyrokiem z 27.2.2009 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał odwołującej się prawo do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 23.8.2007 r. do 18.2.2008 r. oraz zwolnił ją od obowiązku zwrotu pobranego świadczenia za okres od 23.8.2007 r. do 31.12.2007 r. z funduszu chorobowego w kwocie 12 144 zł.

Sąd I instancji ustalił, że odwołująca się Małgorzata C. była zatrudniona u Zbigniewa C., a następnie u Piotra C., prowadzących działalność gospodarczą pod nazwą Hotel „P” w K., w okresie od 16.1.1990 r. do 30.9.2008 r. Odwołująca się 1.12.2005 r. złożyła wniosek emerytalny. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. decyzją z 30.1.2006 r. przyznał jej prawo do emerytury od 1.12.2005 r., równocześnie zawieszając je z powodu kontynuacji zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy bez rozwiązania stosunku pracy. W okresie od 5.2.2007 r. do 22.8.2007 r. Małgorzata C. wykorzystała 182 dni okresu zasiłkowego, a 12.9.2007 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia rehabilitacyjnego. W formularzu wniosku, w punkcie 1 informacji wypełnianej przez ubezpieczonego wykreśliła słowa „mam ustalone prawo”, jak również „nie mam ustalonego prawa do emerytury – renty z tytułu niezdolności do pracy”. W treści wniosku znajdowało się pouczenie, że świadczenie rehabilitacyjne nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury. Na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika z 17.10.2007 r. organ rentowy decyzją z 7.11.2007 r. przyznał wnioskodawczyni prawo do świadczenia rehabilitacyjnego na okres od 23.8.2007 r. do 18.2.2008 r. W treści tej decyzji zamieszczono pouczenie informujące, że świadczenie rehabilitacyjne nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury, oraz prośbę o niezwłoczne poinformowanie ZUS o okolicznościach mających wpływ na uprawnienie do tego świadczenia. Sąd I instancji ustalił, że wnioskodawczyni utożsamiała ustalenie prawa do emerytury i uprawnienie do emerytury z jej pobieraniem, uznając, iż skoro ma zawieszone prawo do tego świadczenia i nie rozwiązała stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą, to prawa tego nie posiada. W rezultacie wykreśliła we wniosku o świadczenie rehabilitacyjne rubrykę „mam ustalone prawo do emerytury”. W okresie od 23.8.2007 r. do 31.12.2007 r. wypłacono odwołującej się łącznie 12 144 zł z tytułu świadczenia rehabilitacyjnego. W okresie pobierania zarówno zasiłku chorobowego, jak i świadczenia rehabilitacyjnego wnioskodawczyni nie uzyskiwała żadnych innych dochodów oprócz tych świadczeń.

Przechodząc do rozważań prawnych, SR stwierdził, że w tak ustalonym stanie faktycznym sprawy odwołanie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji podniósł, iż przy niewłaściwej interpretacji art. 18 ust. 7 ustawy z 25.6.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.jedn.: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm., dalej jako: ZasiłkiU) odwołująca się mimo posiadania trzech potencjalnych tytułów uzyskiwania środków utrzymania: zatrudnienia, emerytury i świadczenia rehabilitacyjnego – w okresie, w którym spełniałaby przesłanki do pobierania świadczenia rehabilitacyjnego – byłaby pozbawiona jakichkolwiek środków utrzymania, ponieważ w czasie pobierania zarówno zasiłku chorobowego, jak i świadczenia rehabilitacyjnego nie uzyskiwała środków materialnych z innych źródeł. Stwierdził dalej, że interpretacja art. 18 ust. 7 ZasiłkiU, w myśl której ubezpieczony byłby zmuszony do rozwiązania stosunku pracy, aby uzyskać jakiekolwiek środki utrzymania po wyczerpaniu okresu zasiłkowego, byłaby sprzeczna z art. 85 ust. 1 Konstytucji RP. Niezasadne było również, zdaniem sądu I instancji, zobowiązanie odwołującej się do zwrotu świadczenia, gdyż ZUS nie wykazał spełnienia przesłanek przewidzianych w art. 84 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej jako: SystUbSpołU) w szczególności faktu świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego w celu uzyskania świadczenia.

Od powyższego wyroku apelację wywiódł organ rentowy, zaskarżając go w całości i domagając się jego zmiany oraz oddalenia odwołania od przedmiotowej decyzji wobec naruszenia przepisów prawa materialnego przez błędną ich wykładnię. Organ rentowy zarzucił, iż wbrew stanowisku SR ochrona ubezpieczeniowa przewidziana przez przepis art. 18 ust. 7 ZasiłkiU nie przysługuje wówczas, gdy osoba w czasie niezbędnym do kontynuowania leczenia posiada materialne zabezpieczenie z tytułu prawa do emerytury lub renty, przy czym bez znaczenia pozostaje fakt jego wypłaty.

W odpowiedzi na apelację Małgorzata C. wniosła o jej oddalenie.

Wyrokiem z 6.8.2009 r. SO w K. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie.

Zdaniem sądu II instancji spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do ustalenia, czy wnioskodawczyni przysługiwało w okresie od 23.8.2007 r. do 18.2.2008 r. prawo do świadczenia rehabilitacyjnego, skoro decyzją z 30.1.2006 r. przyznano jej emeryturę, której wypłatę zawieszono z uwagi na kontynuację zatrudnienia, a tym samym, czy zasadnie organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za ten okres, zobowiązując ją do zwrotu pobranego świadczenia za okres od 23.8.2007 r. do 31.12.2007 r. W ocenie sądu II instancji za trafny należy uznać zarzut organu rentowego naruszenia przez sąd I instancji przepisu art. 18 ust. 7 ZasiłkiU. Nie ma racji wnioskodawczyni, twierdząc, iż zawieszenie jej prawa do emerytury w związku z kontynuacją zatrudnienia pozbawiło ją przymiotu osoby uprawnionej do emerytury w rozumieniu powołanego przepisu. Nie budzi wątpliwości, że skoro odwołująca spełniła warunki uprawniające ją do emerytury (co znalazło odzwierciedlenie w stosownej decyzji ZUS z 30.1.2006 r.), to jest osobą uprawnioną do emerytury w myśl art. 18 ust. 7 ZasiłkiU, czego nie może zmienić okoliczność, że świadczenia tego nie pobierała w związku z kontynuacją zatrudnienia do 30.9.2008 r. Sąd II instancji nie zgodził się z interpretacją cytowanego przepisu zaprezentowaną przez sąd I instancji, w świetle której niezgodna z art. 65 ust. 1 Konstytucji byłaby sytuacja, gdy ubezpieczony po wyczerpaniu okresu zasiłkowego, aby uzyskać środki utrzymania, zmuszony byłby rozwiązać stosunek pracy. Następnie SO doszedł do konstatacji, że odwołująca się świadomie wprowadziła w błąd organ rentowy, składając niezgodne z prawdą oświadczenie, skoro we wniosku o przyznanie prawa do świadczenia rehabilitacyjnego wykreśliła rubrykę „mam ustalone prawo do emerytury”. Zdaniem sądu II instancji nie może być usprawiedliwieniem dla tego rodzaju zachowania tłumaczenie, przyjęte przez sąd I instancji, iż utożsamiała ona ustalenie prawa do emerytury i uprawnienie do emerytury z jej pobieraniem. Z tych względów pobrane przez wnioskodawczynię świadczenie rehabilitacyjne za okres od 23.8.2007 r. do 31.12.2007 r. z funduszu chorobowego w kwocie 12 144 zł było świadczeniem nienależnym i podlegającym zwrotowi zgodnie z treścią art. 84 SystUbSpołU. Sąd II instancji rozstrzygający niniejszą sprawę podkreślił również, że miał na uwadze rzymską paremię ignorantia iuris nocet, przyjętą i zakorzenioną w polskim systemie prawnym jako fikcja powszechnej znajomości prawa. Zasada ta znajduje w ocenie sądu II instancji zastosowanie do niniejszej sprawy, tym bardziej że wnioskodawczyni w razie niezrozumienia treści zawartych we wniosku pouczeń mogła zasięgnąć informacji w organie rentowym, którego obowiązkiem było udzielić wyczerpujących wyjaśnień.

Z tych wszystkich względów sąd II instancji, uznając apelację za uzasadnioną, na podstawie art. 386 § 1 KPC zmienił zaskarżony wyrok, oddalając odwołanie wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego.

Powyższy wyrok został w całości zaskarżony skargą kasacyjną powódki. Skargę oparto na podstawie naruszeniu prawa materialnego, tj. art. 18 ust. 7 ZasiłkiU oraz art. 84 ust. 2 pkt 2 SystUbSpołU przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wskutek przyjęcia, że brak było podstaw do przyznania odwołującej się świadczenia rehabilitacyjnego, a skoro zostało ono jej przyznane i wypłacone, to że zachodzą przesłanki do żądania od niej zwrotu tego świadczenia, a także naruszeniu przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 KPC odpowiednio tu stosowanego z mocy art. 391 § 1 KPC w zw. z art. 13 § 2 KPC i art. 476 § 2 KPC, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a które polegało na naruszeniu zasady swobodnej oceny dowodów i rozważeniu materiału dowodowego w sposób jednostronny, bez uwzględnienia tego, że w systemie ubezpieczenia społecznego (art. 123 SystUbSpołU) oraz w systemie emerytalnym (art. 124 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej jako: EmRentFUSU) zasada ignorantia iuris nocet ulega istotnemu ograniczeniu wobec nałożenia na organy ubezpieczeniowe i emerytalne obowiązków m.in. wynikających z treści art. 7, 8, 9 i 10 KPA, czego organy te w przypadku odwołującej się nie dopełniły. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji ZUS Oddziału w K., a także zasądzenie od tego Zakładu na rzecz Małgorzaty C. kosztów postępowania za instancję kasacyjną bądź uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania SO w K. z uwzględnieniem kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że w mniemaniu odwołującej się nie przysługiwało jej prawo do emerytury, ponieważ tą samą decyzją z 30.1.2006 r. prawo to zostało jej przyznane i jednocześnie zawieszone. Ponadto nie była też ostatecznie określona wysokość świadczenia, gdyż nie zapadła jeszcze decyzja o ustaleniu kapitału początkowego, która została wydana dopiero 5.4.2006 r. Skarżąca wskazała, że pozbawienie możliwości pobierania zasiłku rehabilitacyjnego w przypadku zawieszenia prawa pobierania emerytury w sytuacji spowodowanej nierozwiązaniem stosunku pracy prowadzi do naruszenia art. 65 Konstytucji RP. Ponadto zaznaczyła, iż to na organie rentowym spoczywa obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Konkludując, skarżąca wskazała, iż w niniejszym przypadku, nawet gdyby przyjąć, że norma zawarta w art. 18 ust. 7 ZasiłkiU nie pozwala na przyznanie w przedmiotowym przypadku świadczenia rehabilitacyjnego, to biorąc pod uwagę bezczynność organu w zakresie wyjaśnienia sprawy, nie można uznać, że wypłacone świadczenie jest świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 SystUbSpołU. W skardze wskazano, iż w przedmiotowej sprawie występują dwa istotne zagadnienia prawne, a mianowicie:

1) czy przepis art. 18 ust. 7 ZasiłkiU pozwala na pozbawienie prawa do świadczenia rehabilitacyjnego osobę, której przyznano emeryturę, a jednocześnie ją zawieszono wobec nierozwiązania stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą, przy uwzględnieniu przepisu art. 65 ust. 4 Konstytucji, oraz

2) jaki jest zakres obowiązków organu rentowego w stosunku do osoby ubiegającej się o świadczenia w przypadkach nie dość precyzyjnego wypełnienia wniosku w aspekcie przepisów KPA stosowanych w postępowaniu przed tymi organami w świetle art. 123 SystUbSpołU i art. 124 EmRentFUSU.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39813 § 1 KPC SN rozpoznaje skargę [...]