Pozorność umowy o pracę

Wyrok SN z 4.3.2020 r., I UK 387/18

Monitor Prawa Pracy | 11/2020
Moduł: prawo pracy
DOI: 10.32027/MOPR.20.11.7

Skutecznemu i ważnemu zawarciu umowy o pracę nie stoi na przeszkodzie późniejsza, spowodowana obiektywnymi przeszkodami (np. chorobą powodującą niezdolność do pracy) niemożność faktycznego podjęcia pracy w terminie określonym w umowie zgodnie z art. 26 KP.

Wyrok SN z 4.3.2020 r., I UK 387/18, niepubl.


Stan faktyczny

Sąd Okręgowy wyrokiem z 10.8.2016 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego i Spółki z o.o. od decyzji ZUS z 24.8.2015 r. stwierdzającej, że ubezpieczony nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 1.4.2015 r. z tytułu zatrudnienia w tej spółce na podstawie umowy o pracę z 27.3.2015 r. Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony był początkowo zatrudniony na podstawie umowy o pracę z 6.6.2011 r. w firmie D.I., na czas nieokreślony, na stanowisku dyrektora zakładu w Bogdance, w pełnym wymiarze czasu pracy, za wynagrodzeniem w kwocie 13 500 zł brutto plus premia uznaniowa. Do jego zadań należała organizacja produkcji i nadzór nad procesem formowania płyty warstwowej, w zakresie produkcji i utrzymania zakładu posiadał samodzielność decyzyjną. Odwołująca się spółka, która produkowała płyty do budowy domów energooszczędnych, zawarła z firmą D.I. umowę zlecenia usług produkcyjnych z 1.8.2012 r., na mocy której pracownicy tej firmy wykonywali pracę na rzecz spółki w jej zakładzie w Bogdance (tzw. outsourcing pracowniczy). Umowa ta została wypowiedziana przez firmę D.I. 7.11.2014 r., ze skutkiem na 31.3.2015 r., a następnie 3.6.2015 r. ogłoszono upadłości firmy D.I. Spółka zatrudniła wszystkie osoby zatrudnione w firmie D.I., wykonujące dotychczas obowiązki w Bogdance, a z ubezpieczonym zawarła umowę o pracę z 27.3.2015 r., zatrudniając go na czas określony od 1 kwietnia do 31.12.2015 r. na stanowisku szefa produkcji, w wymiarze 3/4 etatu, za wynagrodzeniem w wysokości 10 000 zł brutto plus premia uznaniowa. Zaświadczenie lekarza medycyny pracy z 26.3.2015 r. nie stwierdzało przeciwwskazań do wykonywania przez ubezpieczonego pracy na tym stanowisku. W momencie podpisywania umowy o pracę ubezpieczony nadal pozostawał w ważnym stosunku pracy z firmą D.I., gdyż syndyk masy upadłości wypowiedział mu umowę o pracę dopiero 17.6.2015 r., ze skutkiem na 31.7.2015 r. Z uwagi to, że ubezpieczony był niezdolny do pracy z powodu choroby od 30 marca do 8.4.2015 r., nie podjął pracy w spółce od 1.4.2015 r., lecz dopiero po zakończeniu zwolnienia lekarskiego – w nienormowanym czasie pracy, nie miał stałych godzin wykonywania czynności, nie był też podporządkowany pracowniczo. Od 1.8.2015 r. ponownie był niezdolny do pracy. W czasie nieobecności w pracy jego obowiązki wykonywał prezes spółki. Porozumieniem zmieniającym z 31.8.2015 r. strony zmieniły umowę o pracę z 27.3.2015 r. w ten sposób, że od 1.9.2015 r. ubezpieczony miał pełnić obowiązki dyrektora zakładu w wymiarze pełnego etatu, za wynagrodzeniem w wysokości 10 000 zł, na czas nieokreślony. Oba podmioty (spółka i firma D.I.) są powiązane ze sobą co najmniej osobowo, jako że osoba będąca od jesieni 2014 r. prezesem zarządu spółki z o.o. była wcześniej, od 2005 r. do listopada 2014 r., prezesem zarządu firmy D.I., a następnie jej prokurentem. Przy tak ustalonym stanie faktycznym sprawy, na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (obecnie t.jedn.: Dz.U. z 2020 r. poz. 266 ze zm., dalej jako: ustawa systemowa lub SySUbSpołU), art. 22 § 1 KP oraz art. 83 § 1 KC, SO uznał, że umowa o pracę z 27.3.2015 r. między ubezpieczonym a Spółką została zawarta dla pozoru, tj. bez zamiaru realizacji obowiązków z niej wynikających, a jedynie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Sąd przyznał, że wprawdzie ubezpieczony posiadał niezbędne umiejętności do wykonywania obowiązków wynikających z tej umowy, jednak nie przystąpił do jej realizacji w umówionym dniu rozpoczęcia pracy (1.4.2015 r.) z uwagi na stan zdrowia, a w chwili podpisywania umowy o pracę nadal pozostawał w stosunku pracy z firmą D.I. (który ustał w 31.7.2015 r.), w której wykonywał obowiązki tożsame co do zakresu i miejsca ich wykonywania z tymi, jakie miał wykonywać w oparciu o sporną umowę. Z tego względu sąd I instancji przyjął, że rzeczywistym celem tej umowy było uzyskanie przez ubezpieczonego świadczeń z ubezpieczenia społecznego – zasiłku chorobowego i temu celowi strony podporządkowały skonstruowanie określonej sytuacji prawnej, a umowa o pracę miała stanowić przede wszystkim narzędzie do realizacji tego celu. Nawiązanie stosunku pracy, którego elementami są zobowiązanie się pracownika do wykonywania pracy i zobowiązanie pracodawcy do wypłacania wynagrodzenia, nie było natomiast rzeczywistym celem stron. Fikcyjne, czyli tylko pozorne, zawarcie umowy o pracę, nie mogło stanowić podstawy do objęcia ubezpieczonego obowiązkowymi ubezpieczeniami pracowników. Sąd Apelacyjny wyrokiem z 21.6.2018 r. oddalił apelacje wniesione przez odwołującą się spółkę oraz ubezpieczonego. Sąd Apelacyjny przypomniał, że nawiązanie stosunku pracy (art. 8 ust. 1 SysUbSpołU) skutkuje równoległym powstaniem stosunku ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 SysUbSpołU tej ustawy), który trwa od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia jego ustania (art. 13 pkt 1 SysUbSpołU). Obydwa te stosunki, jakkolwiek mają inne cele, wzajemnie się uzupełniają i zabezpieczają pracownika materialnie – pierwszy na co dzień, drugi na wypadek zdarzeń losowych. Stosunek pracowniczego ubezpieczenia społecznego ma charakter wtórny, gdyż nie może istnieć bez ważnego stosunku pracy, w ramach którego następuje rzeczywiste zatrudnienie w celu świadczenia pracy zgodnie z art. 22 KP. W ocenie SA sporna umowa o pracę z 27.3.2015 r. była pozorną czynnością prawną, ponieważ już od samego początku nie mogła zostać zrealizowana w umówionej dacie, tj. 1.4.2015 r., czego miały świadomość obie strony umowy. Ani w dacie zawarcia umowy, ani też w dacie ustalonej jako rozpoczęcie pracy ubezpieczony nie miał bowiem możliwości świadczenia pracy, ponieważ 27.3.2015 r. łączył go ważny stosunek pracy z innym pracodawcą – z firmą D.I., trwający do 31.7.2015 r. na podstawie umowy o pracę z 6.6.2011 r., na mocy której wykonywał tożsamą pracę na stanowisku dyrektora zakładu w Bogdance należącego do spółki, a ponadto 1.4.2015 r. był dodatkowo niezdolny do pracy z powodu choroby trwającej do 18.8.2015 r. Dotychczasowe warunki zatrudnienia ubezpieczonego w firmie D.I. potwierdza zaświadczenie z 5.5.2015 r. Wypowiedzenie umowy o pracę z 6.6.2011 r. doręczono ubezpieczonemu 18.6.2015 r., ze skutkiem na 31.7.2015 r. Za okres niezdolności do pracy powstałej w trakcie zatrudnienia w firmie D.I. od 30.5.2015 r. ubezpieczony nabył prawo do zasiłku chorobowego, czego pośrednim dowodem było świadectwo pracy z 31.7.2015 r. oraz pismo organu rentowego potwierdzające wypłatę świadczeń zasiłkowych z tytułu zatrudnienia w tej firmie. Z zeznań pracowników obu podmiotów wynikało, że ubezpieczony wykonywał takie same czynności na rzecz ich obu – zajmował się nadzorem produkcji płyt w zakładzie w Bogdance. To z kolei oznaczało, że od 1.4.2015 r. ubezpieczony miałby wykonywać na rzecz spółki tożsame obowiązki pracownicze (zarówno w zakresie czasu – nieznacznie zmniejszono jego wymiar, miejsca, jak i rodzaju pracy), jakie przewidywała obowiązująca umowa o pracę z 6.6.2011 r., zawarta z firmą D.I. Skoro obie strony umowy o pracę miały świadomość powyższego faktu, to zasadnie sąd I instancji uznał ich oświadczenia woli o zawarciu kolejnej umowy o pracę w trakcie obowiązywania poprzedniej umowy o pracę, co prawda z innym podmiotem, ale na tożsamych warunkach, za złożone dla pozoru. Ubezpieczony był osobiście zatrudniany przez tę samą osobę, tj. prezesa zarządu zarówno w firmie D.I., jak i w spółce. W kontekście tych ustaleń chybiony był zarzut, że od 1.4.2015 r. spółka zatrudniła także pozostałych pracowników firmy D.I. (5–6 osób), ponieważ w żadnym innym wypadku nie wykazano, aby w dacie podejmowania zatrudnienia w spółce inny pracownik firmy D.I. (poza ubezpieczonym) nadal pozostawał w zatrudnieniu u poprzedniego pracodawcy, tj. aby w jakimkolwiek innym przypadku doszło do zdublowania stosunków pracy na rzecz dwóch różnych pracodawców. Ostatecznie SA przyjął, że 1.4.2015 r. ubezpieczony nie był związany ważnym stosunkiem pracy z odwołującą się spółką i dlatego nie było podstaw faktycznych ani prawnych do objęcia go z tego tytułu obowiązkowo ubezpieczeniami zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 SysUbSpołU. Nie przeczyło temu natomiast rzeczywiste podjęcie pracy w dacie późniejszej z uwagi na zmianę okoliczności faktycznych – od 1.8.2015 r. ubezpieczony nie pozostawał bowiem w zatrudnieniu w firmie D.I. W skardze kasacyjnej od tego wyroku ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 KPC) przez błędną wykładnię:
1) art. 231 KP przez jego niezastosowanie w sprawie, podczas gdy 6.6.2011 r. miało miejsce przejście zakładu pracy firmy D.I. na spółkę, a tym samym między skarżącym a spółką stosunek pracy nawiązał się z mocy prawa; 2) art. 22 KP polegające na stwierdzeniu, że w wyniku zawarcia umowy o pracę z 27.32015 r. nie doszło do nawiązania stosunku pracy, podczas gdy w rzeczywistości skarżący został zatrudniony w tej spółce i nadal wykonuje dla niej pracę; 3) art. 83 KC w zw. z art. 300 KP przez uznanie, że sporna umowa o pracę z 27.3.2015 r. jest pozorna i że o jej pozorności świadczą okoliczności powstałe po zawarciu umowy i niezależne od stron; 4) art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 12 ust. 1 w zw. z art. 13 ust. 1 SysUbSpołU przez przyjęcie, że skarżący nie podlegał ubezpieczeniom społecznym od 1.4.2015 r. z tytułu zatrudnienia w spółce, chociaż doszło do nawiązania stosunku pracy między nim a tą spółką.