Pojęcie mobilności pracowniczej

Pojęcie mobilności pracowniczej

Monitor Prawa Pracy | 11/2010
Moduł: prawo pracy
Marcin Drewicz

Uwagi wstępne

W dobie otwartych granic, szerokich możliwości przemieszczania się po świecie i życia w globalnej wiosce, konieczna staje się zmiana sposobu myślenia o otaczającej nas rzeczywistości. W świetle powyższego coraz częstsze okazuje się odejście od tradycyjnego modelu poszukiwania pracy w miejscu zamieszkania czy kształcenia wobec aktualnie panującej sytuacji na rynku pracy. Stąd pojęcie mobilności należy współcześnie rozumieć co najmniej w dwojakim aspekcie. Po pierwsze, jako gotowość do podjęcia pracy w różnych miejscach, czasem bardzo odległych od stałego miejsca zamieszkania, po drugie zaś, jako wykonywanie pracy w warunkach wymagających stałego przemieszczania się z miejsca do miejsca, czyli świadczenie pracy niejako „w podróży”1. Z uwagi na to, że problematyka glosowanego orzeczenia skupia się wyłącznie na drugim rozumieniu pojęcia mobilności pracowniczej, cały wywód zostanie ograniczony do rozważań tylko w tym kontekście.

Teza i stan faktyczny

W uchwale z 19.11.2008 r. SN stwierdził, że „kierowca transportu międzynarodowego odbywający podróże w ramach wykonywania umówionej pracy i na określonym w umowie obszarze jako miejsce świadczenia pracy nie jest w podróży służbowej w rozumieniu art. 775 § 1 KP2.

Glosowana uchwała została wydana na skutek wystąpienia z pytaniem prawnym przez sąd II instancji, przy rozpoznawaniu apelacji pozwanej od wyroku SR w T. z 28.9.2007 r., którym zasądzono na rzecz powoda m.in. należności z tytułu diet i ryczałtów za noclegi. Stan faktyczny w niniejszej sprawie przedstawiał się, jak następuje. Powód był zatrudniony w przedsiębiorstwie pozwanej na stanowisku kierowcy i do jego zadań należało wykonywanie przewozów w transporcie międzynarodowym. W umowach o pracę ustalono, że miejscem wykonywania pracy są kraje UE oraz że czas pracy powoda jest zadaniowy, zgodny z uwzględnieniem norm o czasie pracy kierowców3. Wykonując przewozy na trasach międzynarodowych, powód pracował przez co najmniej 12 godzin dziennie, stąd w pozwie domagał się zapłaty wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz zapłaty należności z tytułu diet i ryczałtów za noclegi. Sąd I instancji w uzasadnieniu swego orzeczenia uznał, że określenie w umowie o pracę miejsca świadczenia pracy jako „kraje UE” nie spełnia ustawowego obowiązku określenia w umowie o pracę szczegółowego i konkretnego miejsca wykonywania pracy z art. 29 § 1 pkt 2 KP. Odwołując się do treści art. 775 § 1 KP, sąd I instancji stanął na stanowisku, że wobec wadliwego określenia miejsca pracy w umowie o pracę, za miejsce wykonywania pracy przez powoda należy uznać siedzibę przedsiębiorstwa pozwanej (art. 454 § 2 KC w zw. z art. 300 KP). W związku z tym pracownik, który stale wykonuje pracę poza miejscem siedziby przedsiębiorstwa pozwanej, jest w podróży służbowej w rozumieniu art. 775 § 1 KP. Od tego wyroku strona pozwana złożyła apelację, w której powołała się na swobodę stron w określaniu na drodze umowy miejsca świadczenia pracy. Pozwana podniosła, że określenie jako miejsca pracy obszaru geograficznego może być uzasadnione rodzajem pracy, z którego wynika zmienność miejsca pracy. Sąd II instancji, przy rozpoznawaniu apelacji pozwanej, uznał, że w sprawie występują zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości i przedstawił je do rozstrzygnięcia SN. Ten w składzie zwykłym, po analizie stanu faktycznego, uznał, że w sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, co spowodowało przekazanie jego rozstrzygnięcia powiększonemu składowi SN.

Pojęcie podróży służbowej

Głównym problemem, wokół którego koncentruje się problematyka niniejszego judykatu, jest interpretacja pojęcia podróży służbowej z art. 775 § 1 KP w kontekście świadczenia pracy przez pracowników mobilnych.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że musi budzić zdumienie fakt, że na tle powyżej przedstawionego stanu faktycznego sądy niższych instancji nie potrafiły dokonać jego prawidłowej subsumpcji, zwłaszcza zważywszy na okoliczność, iż problematyka pracowniczej podróży służbowej znalazła bogate rozwinięcie, przede wszystkim w orzecznictwie SN. W piśmiennictwie zwykło się rozróżniać dwa pojęcia, związane z poruszaną tematyką – są nimi typowa i nietypowa podróż służbowa. Pojęcie typowej podróży służbowej obejmuje zarówno czas podróży sensu stricto, jak i czas faktycznego wykonywania zadania w miejscu wskazanym w poleceniu pracodawcy4. Wynika więc z tego, że typowa podróż służbowa, w kompleksie obowiązków pracownika, stanowi zjawisko wyjątkowe i incydentalne oraz że w czasie podróży pracownik nie jest zobowiązany do świadczenia pracy, co wynika ex definitione z istoty tzw. typowej podróży służbowej. Z kolei pojęciem nietypowej podróży służbowej, zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie obejmuje się ciągłe przemieszczanie się przez pracownika z jednego do innego miejsca wykonywania zadań. Podróż jest więc w tym przypadku integralnym elementem sposobu wykonywania danego rodzaju pracy, co przesądza o „ruchomym” charakterze miejsca pracy5. Nietypowa podróż służbowa jest kwalifikowana jako czas pracy, w odróżnieniu od typowej podróży, która jest niczym więcej, tylko podróżą (chyba że pracownik w jej czasie wykonuje pracę). W świetle powyższego nie wydaje się słuszne operowanie pojęciami typowej i nietypowej podróży służbowej, które mogą wprowadzać pewien zamęt interpretacyjny przy kwalifikacji stanów faktycznych, jak tego z niniejszego judykatu.

Odnosząc się do problemu, czy pracownik mobilny wykonujący pracę na obszarze i w ramach określonych umową o pracę może być w podróży służbowej, konieczne jest zinterpretowanie i opatrzenie komentarzem terminu „podróż służbowa” z art. 775 § 1 KP. Zgodnie z treścią tego przepisu pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową. W piśmiennictwie oraz w orzecznictwie formułowano rozmaite definicje podróży służbowej. Przykładowo [...]