Płatnik składek ubezpieczeniowych

Uchwała SN z 2.9.2009 r., II UZP 6/09

Monitor Prawa Pracy | 3/2010
Moduł: prawo pracy

Pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy o dzieło zawartej z osobą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe chorobowe i wypadkowe z tytułu tej umowy (art. 8 ust. 2a ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 4, poz. 74 ze zm.).

Uchwała SN z 2.9.2009 r., II UZP 6/09

Przewodniczący Sędzia SN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Zbigniew Hajn (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy podjął ww. uchwałę po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2.9.2009 r., sprawy z wniosku Przedsiębiorstwa „G” Sp. z o.o. z siedzibą w G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Marka W. o ustalenie obowiązku ubezpieczenia, na skutek następującego zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem SA w G. z 2.6.2009 r. […]:

„Czyim pracownikiem w rozumieniu art. 8 ust. 2a ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 4, poz. 74 ze zm.) jest osoba świadcząca pracę na podstawie umowy o dzieło zawartej z innym podmiotem niż pracodawca, jeżeli w ramach tej umowy była wykonywana praca na rzecz pracodawcy, z którym pozostawał w stosunku pracy: pracodawcy, z którym łączy go umowa o pracę, czy podmiotu, z którym zawarła umowę o dzieło?”.

Uzasadnienie

Przedstawione SN pytanie prawne powstało na tle następującej sprawy. Organ rentowy w decyzji z 21.1.2008 r. stwierdził, że zainteresowany Marek W. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym-emerytalnym, rentowym oraz chorobowym i wypadkowemu – 2–30.11.2005 r. oraz 1–31.3.2006 r. z tytułu zatrudnienia u płatnika „G” Spółka z o.o. Wyrokiem z 28.10.2008 r. SO w G. zmienił decyzję ZUS Oddział w G. z 21.1.2008 r. i ustalił, że Marek W. nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego (emerytalnego, rentowego, chorobowego i wypadkowego) z tytułu zatrudnienia u płatnika „G” spółka z o.o. w okresie 2–30.11.2005 r. oraz w okresie 1–31.3.2006 r. Sąd I instancji ustalił, że odwołująca się „G” spółka z o.o. w listopadzie i grudniu 2005 r. oraz w lutym i marcu 2006 r. wykonywała pracę na terenie firmy „SG” i była podwykonawcą prac na jej rzecz. Odwołująca się ponosiła ryzyko ekonomiczne powodzenia inwestycji oraz ewentualną odpowiedzialność w postaci kary umownej, a także wypłacała wynagrodzenie przyjmującym zamówienie, w tym zainteresowanemu po wykonaniu dzieła. Spółka ta zawarła umowy cywilnoprawne z zainteresowanym Markiem W., pierwszą 2.11.2005 r. na okres 2–30.11.2005 r. oraz drugą, 1.3.2006 r. na okres 1–31.3.2006 r. W czasie wykonywania umowy o dzieło na rzecz spółki „G” zainteresowany był pracownikiem „SG”. Dzieło zainteresowanego polegało na nadzorze czynności innych pracowników, którzy wykonywali dzieło na rzecz odwołującej się – montaż, spawanie, trasowanie i pomiary gniazd kontenerowych. Dzieło wykonywane było bez żadnego nadzoru, w dowolnych godzinach pracy w soboty i niedziele, w ramach urlopów bezpłatnych i wypoczynkowych. Zainteresowany powinien był przygotować tak zwaną „robotę”, przygotować materiał oraz dopilnować, żeby praca została właściwie wykonana, tak aby można było ją oddać.

W ocenie sądu I instancji zainteresowany nie wykonywał w ramach umów o dzieło pracy na rzecz „SG”, tj. podmiotu, z którym łączył go stosunek pracy, lecz na rzecz odwołującej się. Sąd podkreślił, że w czasie wykonywania dzieła zainteresowany korzystał z urlopu wypoczynkowego lub wykonywał je w soboty, niedziele lub po godzinach pracy w „SG”, nie wykonując tym samym czynności na rzecz swojego pracodawcy. Sąd zaznaczył, że stosunek cywilnoprawny łączył zainteresowanego jedynie z wnioskodawcą – spółką „G”. Wyłączną odpowiedzialność za właściwe wykonanie dzieła względem „SG” ponosiła ta spółka, a nie osoby, z którymi spółka ta współpracowała na podstawie umów o dzieło. Wykonujący działo na podstawie tych umów nie podlegali zwierzchnictwu innej osoby. Dlatego SO nie podzielił poglądu organu rentowego, zgodnie z którym cechy stosunku łączącego zainteresowanego i wnioskodawcę świadczyły o tym, że jest to stosunek pracy. Sąd ten stwierdził, że odwołująca się spółka „G” nie wypłacała zainteresowanemu wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę tylko z tytułu wykonanego dzieła, a tym samym zgodnie z art. 8 ust. 2a z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 4, poz. 74 ze zm., dalej jako: SystUbSpołU) nie może on być uważany za pracownika odwołującej się. Biorąc zaś pod uwagę fakt, że umowy o dzieło nie są co do zasady tytułami powodującymi powstanie obowiązku objęcia ubezpieczeniami społecznymi SO uznał, że organ rentowy niezasadnie w zaskarżonej decyzji przyjął, że w spornych okresach zainteresowany podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu.

W apelacji od powyższego orzeczenia organ rentowy podniósł, że skoro zainteresowany, będąc pracownikiem „SG”, wykonywał pracę na jej terenie i na jej rzecz, tylko za pośrednictwem spółki, to powinien być objęty obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym, chorobowym oraz wypadkowym jako pracownik tej spółki.

Rozpoznając apelację, SA uznał, odmiennie niż sąd I instancji, że zainteresowany Marek W. w ramach zawartych z wnioskodawcą umów o dzieło wykonywał pracę na rzecz swojego pracodawcy, tj. „SG”. W ocenie SA czynnikiem decydującym o tym, na rzecz jakiego podmiotu praca była de facto wykonywana, jest finalny efekt tej pracy, a ściślej rzecz ujmując, należy w takiej sytuacji badać, który podmiot osiąga w ostatecznym rozrachunku korzyść z wykonania umowy. Z treści umów o dzieło zawartych między wnioskodawcą a zainteresowanym oraz umowy o dzieło z 10.10.2005 r. zawartej pomiędzy „SG” – pracodawcą zainteresowanego – a Spółką „G” wynika konkluzja, że praca świadczona przez zainteresowanego na podstawie tych umów o dzieło wykonywana była na rzecz „SG”, a jedynie za pośrednictwem odwołującej się. Ich porównanie wskazuje, że przedmioty obu umów o dzieło, tj. umowy z 10.10.2005 r. i umowy z 2.11.2005 r., zawartej między wnioskodawcą a zainteresowanym, pokrywały się, natomiast finalnym odbiorcą dzieła była „SG”. Dlatego Marek W. wykonując działo na podstawie umów zawartych z wnioskodawcą 2.11.2005 r. oraz 1.3.2006 r., był pracownikiem w rozumieniu art. 8 ust. 2a SystUbSpołU, zgodnie z którym, na potrzeby SystUbSpołU, za pracowników uważa się między innymi także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy o dzieło, jeżeli umowę taką osoba ta zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy lub, jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Następnie sąd wskazał, że pracodawca, który zawiera z własnym pracownikiem umowę o dzieło, ma obowiązek zgłosić go dodatkowo do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych w terminie 7 dni, a po zakończeniu umowy wyrejestrować w terminie 7 dni. Umowa o dzieło zawarta z własnym pracownikiem podlega obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu – tak jak umowa o pracę. Również obowiązkowo podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu. Jeżeli umowa o dzieło została zawarta nie z własnym pracodawcą, ale w ramach takiej umowy wykonywana jest praca na rzecz pracodawcy, z którym osoba wykonująca umowę o dzieło pozostaje w stosunku pracy, to należy odprowadzać od niej składki na ubezpieczenie społeczne na takich samych zasadach jak w przypadku umowy o pracę. Powstaje jednak pytanie, czy podmiotem właściwym do odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne za osobę świadczącą pracę na podstawie umowy o dzieło w powyższej sytuacji jest pracodawca, czy też podmiot, z którym zawarła ona tę umowę. Wobec tego SA uznał za konieczne przedstawienie SN zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC, podkreślając, że powziął wątpliwość co do tego, kto jest płatnikiem składek za osobę świadczącą pracę na podstawie umowy o dzieło zawartej z innym podmiotem niż pracodawca, jeżeli w ramach tej umowy praca była de facto wykonywana na rzecz pracodawcy, z którym pozostawał w stosunku pracy.

W pierwszej kolejności SA przedstawił argumenty za stanowiskiem, że płatnikiem składek powinien być pracodawca osoby świadczącej na jego rzecz pracę na podstawie umowy o dzieło zawartej z innym podmiotem. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 oraz art. 12 ust. 1 SystUbSpołU, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne, które na obszarze RP są pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów. Definicję pracownika na potrzeby przepisów ubezpieczeniowych zawiera art. 8 SystUbSpołU. Zgodnie z jego ust. 1 za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, z zastrzeżeniem ust. 2 i 2a, przy czym w świetle ust. 2a za pracownika uważa się także wykonawcę dzieła, który w ramach zawartej umowy o dzieło świadczy pracę na rzecz swojego pracodawcy. Stosownie do art. 13 pkt 1 SystUbSpołU, osoby te podlegają ubezpieczeniom społecznym w okresie od nawiązania stosunku pracy do ustania tego stosunku. W myśl zaś art. 17 ust. 1 SystUbSpołU, składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz chorobowe za ubezpieczonych będących pracownikami obliczają, rozliczają i przekazują co miesiąc do Zakładu płatnicy składek. Zgodnie natomiast z zawartą w art. 4 pkt 2 lit. a) SystUbSpołU definicją legalną, płatnikiem składek w stosunku do pracowników jest pracodawca. Wykładnia literalna SystUbSpołU zdaje się zatem wskazywać, że płatnikiem składek za osobę świadczącą pracę na podstawie umowy o dzieło zawartej z innym podmiotem niż pracodawca, jeżeli w ramach tej umowy praca była wykonywana na rzecz pracodawcy, powinien być właśnie ten ostatni podmiot, a mianowicie pracodawca. Argumentem na rzecz tej tezy są także przepisy art. 18 ust. 1 i 1a SystUbSpołU, z których wynika, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników stanowi przychód określony w art. 4 pkt 9 i 10, w przypadku jednak ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe uwzględnia się między innymi również przychód z tytułu umowy o dzieło. Skoro więc płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne w stosunku do pracowników, w tym również tych pracowników, o których mowa w art. 8 ust. 2a SystUbSpołU, są pracodawcy, to z uwagi na fakt, że Marek W. w okresie wykonywania działa na podstawie zawartych z odwołującą się umów z 2.11.2005 r. oraz 1.3.2006 r. był pracownikiem „SG”, wydaje się, że to właśnie ten podmiot powinien obliczyć, rozliczyć i przekazać do ZUS składki za zainteresowanego. Uwzględniając przy tym fakt, że zainteresowany, wykonując dzieło, świadczył jednocześnie pracę na rzecz „SG”, pracodawca, ustalając podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu stosunku pracy, powinien zsumować wynagrodzenie z umowy o dzieło z wynagrodzeniem ze stosunku pracy.

Następnie SA rozważył drugi wariant, zgodnie z którym płatnikiem składek za osobę świadczącą pracę na podstawie umowy o dzieło zawartej z innym podmiotem niż pracodawca, jeżeli w ramach tej umowy praca była wykonywana na rzecz pracodawcy, z którym pozostawał w stosunku pracy, jest podmiot, z którym osoba taka zawarła umowę o dzieło. Za tym kierunkiem rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego przemawiają, zdaniem sądu, uregulowania zawarte w art. 16 oraz art. 17 ust. 2 SystUbSpołU. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 1b, składki na ubezpieczenie emerytalne oraz rentowe pracowników finansują z własnych środków ubezpieczeni i płatnicy składek. W myśl ust. 2 składki na ubezpieczenie chorobowe pracowników finansują natomiast z własnych środków sami ubezpieczeni. Z kolei stosownie do art. 17 ust. 2 SystUbSpołU, płatnicy składek obliczają części składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe finansowane przez ubezpieczonych i po potrąceniu ich ze środków ubezpieczonych przekazują do Zakładu. Zdaniem SA wykonanie powyższego obowiązku przez pracodawcę, na rzecz którego świadczona jest praca przez wykonawcę dzieła, w sytuacji gdy wykonawca ten otrzymał już wynagrodzenie z tytułu umowy o dzieło od innego podmiotu, jest utrudnione. Byłoby to możliwe jedynie w sytuacji, gdyby temu podmiotowi przysługiwało roszczenie zwrotne względem pracownika o zapłatę wyłożonych przez tego pracodawcę „z własnej kieszeni” kwot stanowiących równowartość części składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe finansowanych przez samego pracownika. O wiele dogodniejszym rozwiązaniem w takiej sytuacji byłaby możliwość potrącania części składek na ubezpieczenie z wynagrodzenia z tytułu umowy o dzieło przez podmiot, z którym pracownik zawarł taką umowę. Uwzględniając jednak treść art. 17 ust. 1 SystUbSpołU, oznaczałoby to, że to ten podmiot, nie zaś pracodawca, byłby płatnikiem składek w stosunku do pracowników, o których wyżej mowa.

Zdaniem SA, równie uprawnione są oba stanowiska.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. [...]