Odpowiedzialność za zaległości składkowe

Uchwała (7) SN z 15.10.2009 r., II UZP 3/09

Monitor Prawa Pracy | 10/2010
Moduł: prawo pracy

Przepis art. 32 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) – także w brzmieniu obowiązującym do 1.1.2010 r. przed zmianą dokonaną przez art. 45 pkt 1 ustawy z 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656) – stanowi podstawę odpowiedniego stosowania do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne o odpowiedzialności osób trzecich za zaległości składkowe.

Uchwała (7) SN z 15.10.2009 r., II UZP 3/09

Przewodniczący Prezes Sędzia SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Józef Iwulski (sprawozdawca, uzasadnienie), Jolanta Strusińska-Żukowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy podjął ww. uchwałę po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 15.10.2009 r. z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra W. sprawy z wniosku Katarzyny C. i Waldemara C. Przeciwko ZUS – I Oddziałowi w P. z udziałem zainteresowanych: Ireny C., Grażyny K., Andrzeja M., Jakuba K., Eugeniusza M., Marii P. i Marzeny Z. o przeniesienie odpowiedzialności z tytułu składek, na skutek następującego zagadnienia prawnego przedstawionego przez SN postanowieniem z 31.3.2009 r. […]:

„Czy przepis art. 32 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2009 r. stanowi podstawę do przeniesienia odpowiedzialności za zaległości składkowe na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne na osoby trzecie?”.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 31.3.2009 r. w sprawie z odwołania Katarzyny C. i Waldemara C. przeciwko ZUS I Oddziałowi w P., z udziałem zainteresowanych Ireny C., Grażyny K., Andrzeja M., Jakuba K., Eugeniusza M., Marii P. i Marzeny Z., o przeniesienie odpowiedzialności z tytułu składek, SN postanowił na mocy art. 39817 § 1 KPC przedstawić rozpatrywane zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi SN. Wyłoniło się ono przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku SA w P. z 6.5.2008 r., którym oddalono apelacje wniesione przez odwołujących się i organ rentowy od wyroku SO w P. z 9.10.2006 r. Sąd ten zmienił dwie decyzje organu rentowego z 10.12.2004 r. i orzekł, że:

1) Katarzyna C. nie odpowiada za zaległości spółki „K” Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe Katarzyna i Waldemar C. Spółka Jawna w P. oraz za zaległości wspólnika Waldemara C. z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz

2) Waldemar C. nie odpowiada za zaległości spółki „K” Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe Katarzyna i Waldemar C. Spółka Jawna w P. oraz za zaległości wspólnika Katarzyny C. z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Jednocześnie SO oddalił odwołania w części kwestionującej przeniesienie na poszczególnych odwołujących się odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Spółka cywilna Katarzyny C. i Waldemara C. powstała w 1996 r. Jej wspólnicy 12.3.2001 r. zawarli umowę spółki jawnej pod wyżej wskazaną firmą. Od połowy 2002 r. działalność spółki nie przynosiła żadnego dochodu, w związku z czym należności składkowe nie były przez nią regulowane. Spółka 12.4.2002 r. wystąpiła o otwarcie postępowania układowego i jej wniosek został uwzględniony postanowieniem SR w P. z 9.5.2003 r. Postanowieniem z 23.9.2003 r. postępowanie układowe umorzono. Organ rentowy 10.12.2004 r. wydał decyzje, w których ustalił wysokość zadłużenia wspólników spółki wobec ZUS z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Sąd I instancji, powołując się na art. 31 i 32 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., dalej jako: SystUbSpołU) oraz art. 115 i art. 107 § 1 pkt 2 i 4 ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.jedn.: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm., dalej jako: OrdPU), stwierdził, że wspólnik spółki cywilnej i jawnej ponosi odpowiedzialność za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, nie ponosi natomiast odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Apelacje od tego wyroku – wniesione zarówno przez odwołujących się, jak i przez organ rentowy – zostały oddalone przez SA, który podzielił ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną dokonaną przez SO. W szczególności sąd odwoławczy zaaprobował pogląd sądu I instancji dotyczący braku podstaw odpowiedzialności wspólników spółki jawnej za niezapłacone składki na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zdaniem SA, z art. 32 SystUbSpołU jednoznacznie wynika, że do tych składek stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne, ale nie w pełnym zakresie, a jedynie co do ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i opłaty dodatkowej, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na zarzucie naruszenia art. 31 i 32 SystUbSpołU przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz przyjęcie, że art. 115 OrdPU nie ma zastosowania do zaległości z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zdaniem skarżącego, nietrafne jest stanowisko przyjęte przez SA o braku możliwości przeniesienia na wspólników spółki jawnej zaległości dotyczących składek na te Fundusze. Według organu rentowego taką możliwość daje art. 32 SystUbSpołU, który należy odczytywać łącznie z jej art. 31. Stąd też, chociaż w art. 32 nie ujęto expressis verbis, że do składek w nim wymienionych stosuje się przepisy dotyczące odpowiedzialności osób trzecich, to odpowiedzialność ta wynika z wykładni systemowej i funkcjonalnej. Na uzasadnienie swojego stanowiska skarżący powołał się na poglądy wyrażone przez SN w wyrokach z 17.10.2008 r., II UK 85/06 (OSNP Nr 21–22/2007, poz. 328) i z 9.10.2006 r., II UK 47/08 (OSNP Nr 19–20/2007, poz. 296) oraz w uchwałach z 4.6.2008 r., II UZP 3/08 (OSNP Nr 11–12/2009, poz. 148) i z 23.5.2003 r., III CZP 27/03 (OSNC Nr 3/2004, poz. 37).

Sąd Najwyższy rozpoznający skargę kasacyjną uznał, że w sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. W ocenie SN rozstrzygnięcie tego zagadnienia jest niezbędne do rozpoznania sprawy ze względu na problemy interpretacyjne dotyczące wykładni art. 32 SystUbSpołU. Wątpliwości budzi bowiem wykładnia zaprezentowana we wskazanej uchwale SN z 4.6.2008 r., II UZP 3/08 oraz w uchwale z 7.5.2008 r., II UZP 1/08 (OSNP Nr 23–24/2008, poz. 352; OSP Nr 5/2009, poz. 60 z glosą J. Jankowiaka) co do rozumienia pojęcia „pobór składek” użytego w art. 32 SystUbSpołU, gdyż przepisy o poborze składek (podatków) określają osobę zobowiązaną do obliczenia i pobrania od ubezpieczonego (podatnika) składki (podatku) i wpłacenia jej we właściwym terminie organowi rentowemu (podatkowemu). Nie tyle więc chodzi w tych przepisach o wskazanie osoby zobowiązanej do zapłacenia składki (podatku), co o wskazanie osoby, która jest pośrednikiem w przekazywaniu należnej składki (podatku) określonemu organowi rentowemu (podatkowemu) – chociaż w niektórych przypadkach jest to ta sama osoba (np. podmiot prowadzący pozarolniczą działalność zobowiązany do opłacenia składek na własne ubezpieczenia społeczne). Taką definicję płatnika zawiera art. 8 OrdPU oraz art. 4 pkt 5 SystUbSpołU wymieniający konkretne podmioty jako płatników składek. Jednocześnie przepisy SystUbSpołU i przepisy podatkowe określają sposób wykonania powyższego obowiązku i nie mają wyłącznie charakteru regulacji technicznych zawartych w aktach podustawowych (wykonawczych). To przepisy rangi ustawowej nakładają na płatnika określone obowiązki, a dopiero ich realizacja następuje na podstawie szczegółowych przepisów wykonawczych. Obowiązek samoobliczenia należnej składki (podatku), jej pobrania od ubezpieczonego (podatnika) i przekazania organowi rentowemu (podatkowemu) wynika z przepisów ustawowych. W ocenie SN analiza poszczególnych ustaw regulujących obowiązki podatkowe uprawnia do przyjęcia, że „pobór podatku” jest nie tylko pojęciem o znaczeniu technicznym, lecz przede wszystkim normatywnym, nakładającym na określone podmioty (będące płatnikami) obowiązki w zakresie pośredniczenia w odprowadzaniu należnych podatków. Pobór podatku w ujęciu prawnym i technicznym dokonywany jest między zobowiązanym a organem podatkowym za pośrednictwem płatnika. W SystUbSpołU nie ma wprawdzie odrębnego rozdziału zatytułowanego „Pobór składek” (jak w ustawach podatkowych), jednakże znajdują się w niej analogiczne rozwiązania dotyczące wypełnienia przez płatnika obowiązku samoobliczenia należnej składki, jej pobrania od ubezpieczonego i przekazania organowi rentowemu (art. 46 ust. 1 i art. 47 ust. 4). Również analiza pojęcia „pobór składek” użytego w art. 87 ust. 1 ustawy z 27.8.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.), w art. 107 ustawy z 20.4.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.) oraz w art. 30 ustawy z 13.7.2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. Nr 158, poz. 1121 ze zm.) prowadzi do wniosku, że pobór składek (podatków) stanowi nie tylko pojęcie techniczne, lecz także pojęcie prawne, oznaczające wskazanie płatnika składek (podatków) i określenie jego obowiązków oraz obowiązków organu rentowego (podatkowego). Pobór ten odbywa się między zobowiązanym do opłacenia składki (podatku) ubezpieczonym (podatnikiem) a płatnikiem składek (podatków), a następnie między płatnikiem i organem rentowym (podatkowym). Nie ma więc podstaw, aby twierdzić, że żądanie organu rentowego (podatkowego) skierowane do osoby trzeciej – po przeniesieniu na nią odpowiedzialności za zaległości składkowe (podatkowe) ubezpieczonego (podatnika) – stanowi pobór składki (podatku) w ujęciu prawnym, czy nawet technicznym. Osoba trzecia nie dokonuje obliczenia i poboru składki (podatku) od ubezpieczonego (podatnika) w ustawowo określonych terminach, którą następnie wpłaca organowi podatkowemu, lecz spłaca zobowiązanie wynikające z przeniesienia na nią zaległości. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że stosownie do art. 51 § 1 OrdPU – mającego na mocy art. 31 SystUbSpołU odpowiednie zastosowanie do składek na ubezpieczenia społeczne – składka niezapłacona w terminie płatności staje się nową kategorią prawną – zaległością składkową. Zobowiązanie do zapłaty składki (podatku) przekształca się w zobowiązanie do zapłaty zaległości składkowej (podatkowej) i zobowiązanie w takiej postaci przechodzi na osoby trzecie. Osoby trzecie, zgodnie z art. 107 § 1 OrdPU (w tym także wspólnik spółki cywilnej, jawnej, partnerskiej oraz komplementariusz spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej – art. 115 § 1 OrdPU), odpowiadają za zaległości składkowe (podatkowe) i po wydaniu decyzji przenoszącej odpowiedzialność (art. 108 § 1 OrdPU) mają obowiązek ich zapłacenia, nie uczestniczą natomiast w poborze składek (podatków) i nie wykonują obowiązków z nim związanych. Natomiast przepisy ustaw o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy zawierają własne unormowania wskazujące podmioty będące płatnikami składek. Uwagi te mogą więc prowadzić do wniosku, że użyte w art. 32 SystUbSpołU stwierdzenie, iż do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie ich poboru stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne, oznacza, że w tym przepisie chodzi o samoobliczenie i pobranie składki od zobowiązanych do jej uiszczenia i przekazanie jej organowi rentowemu na wyodrębnione rachunki bankowe według zasad wynikających z art. 46, art. 47 i art. 47a SystUbSpołU oraz z rozporządzenia Rady Ministrów z 18.4.2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany ZUS (Dz.U. Nr 78, poz. 465). Sąd Najwyższy wywiódł, że wątpliwości dotyczące analizowanej kwestii są tym większe, że na podstawie art. 45 ustawy z 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 232, poz. 1656) przepis art. 32 SystUbSpołU uzyskał 1.1.2010 r. następujące brzmienie: „Do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne”. Nowelizacja poszerza więc katalog składek, do których stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne przez powołanie expressis verbis przepisów w zakresie odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców. Zmiana art. 32 SystUbSpołU wprowadzona na podstawie art. 45 ustawy o emeryturach pomostowych oznacza – zdaniem SN – zmianę treści normatywnej i nie można jej traktować jako „doprecyzowania” przepisu. Długa (roczna) vacatio legis tej nowelizacji nie miałaby przecież żadnego uzasadnienia przy pozbawionej znaczenia normatywnego, „kosmetycznej” korekcie przepisu, mającej tylko ułatwić jego rozumienie.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały, według której art. 32 SystUbSpołU, w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2009 r., stanowi podstawę do przeniesienia na osoby trzecie odpowiedzialności za zaległości składkowe na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne. W uzasadnieniu prokurator wywiódł w szczególności, że argumenty podniesione w uzasadnieniu postanowienia SN z 31.3.2009 r. nie są wystarczające dla podważenia utrwalonej linii orzecznictwa. Nie przekonuje bowiem ani przytoczenie regulacji zawartych w ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz w ustawie o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, w których przyjęto wąskie rozumienie pojęcia „poboru składek”, ani to, że art. 32 SystUbSpołU zostanie zmieniony 1.1.2010 r. W ocenie prokuratora odpowiedzialność osób trzecich za wskazane zaległości składkowe została już jednoznacznie przyjęta w utrwalonym orzecznictwie SN, a nowelizacja przepisu jest wynikiem akceptacji tej wykładni. Taki zabieg legislacyjny nie musi świadczyć o zmianie stanu prawnego.

Sąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:

Zgodnie z [...]