Odebranie polskiej emerytury

Monitor Prawa Pracy | 7/2013
Moduł: prawo pracy
Ewa Skibińska

Przepis art. 10 rozporządzenia Nr 1408/711 należy interpretować w ten sposób, że na potrzeby stosowania tego rozporządzenia jedna osoba nie może mieć jednocześnie dwóch zwykłych miejsc zamieszkania na terytorium dwóch różnych państw członkowskich. Zgodnie z przepisami rozporządzenia Nr 1408/71, a w szczególności art. 12 ust. 2 i art. 46a, właściwa instytucja państwa członkowskiego nie może zgodnie z prawem, w okolicznościach takich jak te będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, odebrać z mocą wsteczną prawa do emerytury korzystającej z niego osobie i żądać zwrotu rzekomo nienależnie wypłaconej emerytury z tego powodu, że pobiera ona rentę rodzinną w innym państwie członkowskim, na którego terytorium również miała miejsce zamieszkania. Niemniej wysokość emerytury otrzymywanej w pierwszym z państw członkowskich może zostać zmniejszona w granicach kwoty świadczeń pobieranych w drugim państwie członkowskim na podstawie ewentualnego krajowego unormowania zapobiegającego kumulacji świadczeń. Postanowienia art. 45 TFUE należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie, w okolicznościach takich jak te będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, wydaniu decyzji w sprawie zmniejszenia kwoty emerytury pobieranej w pierwszym państwie członkowskim w granicach kwoty świadczeń pobieranych w drugim państwie członkowskim na podstawie ewentualnego krajowego unormowania zapobiegającego kumulacji świadczeń, o ile wskazana decyzja nie prowadzi do postawienia osoby korzystającej z tych świadczeń w sytuacji mniej korzystnej niż osoby, której sytuacja nie zawiera żadnego elementu transgranicznego, a w przypadku stwierdzenia zaistnienia takiej mniej korzystnej sytuacji, o ile decyzja ta jest uzasadniona obiektywnymi względami i proporcjonalna względem zamierzonego przez prawo krajowe uzasadnionego celu. Sprawdzenie tego jest zadaniem sądu odsyłającego. Wyrok TS z 16.5.2013 r. w sprawie C 589/10 Janina Wencel przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku Ramy prawne 1. Prawo UE Artykuł 1 lit. h) rozporządzenia Nr 1408/71 stanowi, że termin „zamieszkanie” oznacza miejsce zwykłego pobytu. Artykuł 6 lit. b) rozporządzenia Nr 1408/71 stanowi, że w ramach podmiotowego i przedmiotowego zakresu tego rozporządzenia zastępuje ono postanowienia każdej konwencji o zabezpieczeniu społecznym wiążącej przynajmniej dwa państwa członkowskie. Na mocy art. 7 ust. 2 lit. c) rozporządzenia Nr 1408/71 nadal pozostają w mocy określone postanowienia konwencji o zabezpieczeniu społecznym, do których państwa członkowskie przystąpiły przed datą wejścia w życie tego rozporządzenia, pod warunkiem że są one korzystniejsze dla beneficjentów lub jeśli wynikają ze szczególnych okoliczności o charakterze historycznym, a ich skutek jest ograniczony w czasie, jeśli postanowienia te są wymienione w załączniku III. Wśród konwencji o zabezpieczeniu społecznym, które pozostają w mocy zgodnie z załącznikiem III do rozporządzenia Nr 1408/71, znajduje się zawarta między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec umowa z 9.10.1975 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym2, pod warunkami i w zakresie określonym w art. 27 ust. 2–4 polsko-niemieckiej umowy z 8.12.1990 r. o zabezpieczeniu społecznym3. Artykuł 10 ust. 1 rozporządzenia Nr 1408/71 stanowi: „O ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, świadczenia pieniężne z tytułu inwalidztwa, starości lub dla osób pozostałych przy życiu, renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz świadczenia z tytułu śmierci uzyskane na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku państw członkowskich nie ulegają zmniejszeniu, zmianie, zawieszeniu, zniesieniu ani przepadkowi z tego tylko powodu, że uprawniony zamieszkuje terytorium innego państwa członkowskiego niż to, w którym znajduje się instytucja zobowiązana do wypłaty świadczeń”. Artykuł 12 rozporządzenia Nr 1408/71 brzmi: „1. Na podstawie niniejszego rozporządzenia nie można przyznać ani zachować prawa do kilku świadczeń tego samego rodzaju za ten sam okres ubezpieczenia obowiązkowego [...]. 2. Przepisy ustawodawstw państwa członkowskiego dotyczące zmniejszenia, zawieszenia lub zniesienia w przypadkach kumulacji jednego świadczenia z innymi świadczeniami z tytułu zabezpieczenia społecznego lub z innymi rodzajami dochodu stosuje się, nawet jeżeli chodzi o świadczenia nabyte na podstawie ustawodawstwa innego państwa członkowskiego lub gdy te dochody uzyskano na terytorium innego państwa członkowskiego, chyba że niniejsze rozporządzenie stanowi inaczej”. W myśl art. 13 ust. 1 rozporządzenia Nr 1408/71 osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają wyłącznie ustawodawstwu jednego państwa członkowskiego. Ustawodawstwo określa się zgodnie z przepisami tytułu II. Artykuł 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia Nr 1408/71 brzmi następująco: „Z zastrzeżeniem przepisów art. 14–17 osoba, która przestaje podlegać ustawodawstwu państwa członkowskiego, a nie podlega ustawodawstwu innego państwa członkowskiego, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, na którego terytorium zamieszkuje, wyłącznie zgodnie z przepisami tego ustawodawstwa”. Artykuł 46a rozporządzenia Nr 1408/71 stanowi: „1. Do celów niniejszego rozdziału kumulacja świadczeń tego samego rodzaju oznacza wszelkie skumulowanie świadczeń z tytułu inwalidztwa, starości i dla osób pozostałych przy życiu, obliczone lub wypłacone na podstawie okresów ubezpieczenia lub zamieszkania ukończonych przez tę samą osobę. 2. Do celów niniejszego rozdziału kumulacja świadczeń różnego rodzaju oznacza wszelkie skumulowanie świadczeń, które nie mogą być uważane za świadczenia tego samego rodzaju w rozumieniu ust. 1. 3. W celu zastosowania przepisów dotyczących zmniejszenia, zawieszenia lub zniesienia przewidzianych przez ustawodawstwo państwa członkowskiego w przypadku kumulacji świadczeń z tytułu inwalidztwa, starości lub dla osób pozostałych przy życiu ze świadczeniami tego samego rodzaju lub ze świadczeniem różnego rodzaju bądź z innymi dochodami stosuje się następujące zasady: [...] d) jeżeli przepisy dotyczące zmniejszenia, zawieszenia lub zniesienia stosuje się zgodnie z ustawodawstwem jednego państwa członkowskiego z powodu korzystania przez zainteresowanego ze świadczeń podobnego lub innego rodzaju, należnych zgodnie z ustawodawstwem innych państw członkowskich, lub z innych dochodów osiągniętych na terytorium innych państw członkowskich, świadczenie należne zgodnie z ustawodawstwem pierwszego państwa członkowskiego może być zmniejszone wyłącznie w granicach kwoty świadczeń należnych zgodnie z ustawodawstwem lub dochodów osiągniętych na terytorium innych państw członkowskich”. 2. Umowy niemiecko-polskie Artykuł 4 umowy z 1975 r. stanowi: „1. Renty z zaopatrzenia emerytalnego przyznaje, według obowiązujących ją przepisów, instytucja ubezpieczeniowa państwa, na którego terytorium osoba uprawniona mieszka. 2. Instytucja, o której mowa w ust. 1, przy ustalaniu renty uwzględnia według obowiązujących ją przepisów okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim państwie w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa. 3. Renty według ust. 2 przysługują tylko przez okres zamieszkiwania na terytorium państwa, którego instytucja ubezpieczeniowa ustaliła rentę. W okresie tym osoba pobierająca rentę nie ma roszczenia do instytucji ubezpieczeniowej drugiego państwa z tytułu okresów ubezpieczenia, okresów zatrudnienia oraz okresów z nimi zrównanych w drugim państwie”. Zgodnie z art. 27 ust. 2 umowy niemiecko-polskiej z 1990 r. umowa ta nie narusza roszczeń i uprawnień nabytych do 1.1.1991 r. w jednym z umawiających się państw na podstawie umowy z 1975 r. tak długo, jak osoby, którym one przysługują, będą mieszkać na terytorium tego państwa. 3. Prawo polskie Artykuł 114 ust. 1 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych4 stanowi, że prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub zostaną ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Zgodnie z art. 138 ust. 1 i 2 EmReU osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Stan faktyczny J. Wencel (obywatelka polska) jest zameldowana od 1954 r. w Białymstoku. Jej mąż, również mający polskie obywatelstwo, zamieszkał po ich ślubie w 1975 r. we Frankfurcie n. M., gdzie był zameldowany i pracował. J. Wencel często przyjeżdżała do męża do Niemiec, a on spędzał wszystkie urlopy i święta w Polsce. Zgodnie z zaświadczeniem o zameldowaniu dostarczonym przez urząd miasta Frankfurt n. M. J. Wencel od 1984 r. stale przebywała w Niemczech (lecz tam nie pracowała). W latach 1984–1990 była zatrudniona jako opiekunka do dziecka przez swoją synową w Polsce. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku (dalej jako: ZUS) z 24.10.1990 r. nabyła prawo do polskiej emerytury za przebyte w Polsce okresy ubezpieczenia, a od śmierci męża w 2008 r. niemiecki zakład ubezpieczeń wypłaca jej rentę rodzinną (przyznaną jej m.in. z tytułu posiadania miejsca zamieszkania w Niemczech). W 2009 r. ZUS uzyskał informację o tym, że J. Wencel jest zameldowana zarówno w RP, jak i w RFN. Na podstawie oświadczenia z 24.11.2009 r., w którym J. Wencel wskazała, że mieszka w Niemczech, jakkolwiek spędza wszystkie urlopy i święta w Polsce, ZUS wydał dwie decyzje na podstawie art. 114 i 138 EmRentyFUSU. Decyzją z 26.11.2009 r. ZUS uchylił swoją decyzję z 24.10.1990 r. o przyznaniu emerytury oraz wstrzymał jej wypłatę. W opinii ZUS, zgodnie z przepisami art. 4 umowy z 1975 r., jedynym organem właściwym do rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o przyznanie emerytury jest instytucja ubezpieczeniowa państwa zamieszkania wnioskodawcy. Jako że od 1975 r. J. Wencel zamieszkuje na stałe w Niemczech, nie może ona ubiegać się o emeryturę z polskiego systemu zabezpieczenia społecznego. W drugiej decyzji z 23.12.2009 r. ZUS zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranej emerytury za ostatnie 3 lata. J. Wencel odwołała się od obu decyzji do SO w Białymstoku, podnosząc naruszenie przepisów prawa UE dotyczących swobody przemieszczania się i pobytu. Ponadto podniosła, że oświadczenie z 24.11.2009 r. napisała pochopnie i pod presją ze strony pracowników ZUS, przez co nie odzwierciedla ono rzeczywistej sytuacji. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie J. Wencel ze względu na to, że jakkolwiek jedna osoba może być zameldowana w dwóch różnych państwach członkowskich, to art. 4 umowy z 1975 r. wyklucza możliwość, aby taka osoba miała dwa odrębne ośrodki interesów życiowych. Przeniesienie ośrodka interesów życiowych J. Wencel do Niemiec spowodowało, że to niemiecka instytucja ubezpieczeniowa stała się właściwa. Ponadto mimo pouczenia zawartego w decyzji w sprawie przyznania emerytury J. Wencel nie poinformowała ZUS o tym, że postanowiła wyprowadzić się z Polski. J. Wencel wniosła apelację od tego wyroku do SA w Białymstoku. W ocenie tego sądu z art. 10 rozporządzenia Nr 1408/71 wynika, że osoba mająca miejsce zamieszkania na terytorium jednego państwa członkowskiego nie może zostać pozbawiona praw do świadczeń nabytych na podstawie ustawodawstwa innego państwa członkowskiego. Przedstawiwszy wszystkie okoliczności faktyczne przemawiające za stwierdzeniem, że J. Wencel rzeczywiście miała jednocześnie dwa zwykłe miejsca zamieszkania i że w latach 1975–2008 spędzała połowę czasu w Polsce, a drugą połowę w Niemczech, sąd uznał, że jej sytuacja jest nietypowa, a fakt, iż uważała, że rzeczywiście ma jednocześnie dwa równorzędne miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 1 lit. h) rozporządzenia Nr 1408/71, tłumaczy brak złożenia przez nią oświadczenia o przeniesieniu centrum interesów życiowych. Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość, czy J. Wencel może zostać pozbawiona praw do świadczeń z tego tylko powodu, że ma dwa zwykłe miejsca zamieszkania i zwrócił się do TS z pytaniami prejudycjalnymi, które dotyczyły kwestii, czy unijne prawo należy interpretować w ten sposób, że instytucja ubezpieczeń społecznych może zasadnie odebrać z mocą wsteczną prawo do emerytury przysługujące ubezpieczonemu, który przez wiele lat ma jednocześnie dwa zwykłe miejsca zamieszkania w dwóch różnych państwach członkowskich, oraz wymagać od niego zwrotu rzekomo nienależnie wypłaconej mu emerytury ze względu na to, że ubezpieczony pobiera rentę rodzinną w innym państwie członkowskim, na którego terytorium również miał miejsce zamieszkania. Stanowisko Trybunału Sprawiedliwości 1. Zakres zastosowania przepisów rozporządzenia Nr 1408/71 Odnosząc się do zastosowania przepisów rozporządzenia Nr 1408/71 ratione temporis, TS przypomniał, że [...]