Obowiązek zawarcia przez ubezpieczonego umowy z otwartym funduszem emerytalnym

Wyrok SN z 4.6.2008 r., II UK 12/08

Monitor Prawa Pracy | 1/2010
Moduł: prawo pracy

Konstytucyjne prawo do zabezpieczenia społecznego obejmuje także wynikający z przyjętej przez ustawodawcę ubezpieczeniowej techniki realizacji tego prawa obowiązek zawarcia przez ubezpieczonego umowy z otwartym funduszem emerytalnym. Składka emerytalna z uwagi na jej przeznaczenie na tworzenie funduszu emerytalnego ma publicznoprawny ubezpieczeniowy charakter, który zachowuje nadal po przekazaniu przez ZUS jej części do funduszu.

Wyrok SN z 4.6.2008 r., II UK 12/08

Przewodniczący Sędzia SN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 4.6.2008 r. sprawy z wniosku Adama M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych III Oddziałowi w W. o podleganie obowiązkowi zawarcia umowy z Otwartym Funduszem Emerytalnym, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku SA w W. z 1.6.2007 r. […],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 18.1.2007 r. SO w W. oddalił odwołanie Adama M. od decyzji ZUS III Oddział w W. z 10.5.2005 r., stwierdzającej zobowiązanie wnioskodawcy do zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym.

W apelacji od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił:

1) naruszenie przepisów postępowania, to jest: art. 233 § 1 KPC, przez dowolną i pobieżną ocenę materiału dowodowego, art. 328 § 2 KPC poprzez pominięcie w uzasadnieniu szczegółowej faktycznej podstawy prawnej wyroku, art. 3 ustawy z 1.8.1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (t.jedn.: Dz.U. z 2006 r. Nr 102, poz. 643 ze zm., dalej jako: TKU) oraz art. 193 Konstytucji przez zaniechanie wystąpienia do TK z pytaniem prawnym o zgodność ustawy z Konstytucją pomimo istnienia przesłanek ku temu, co mogło mieć wpływ na treść wyroku oraz

2) naruszenie prawa materialnego, czyli: preambuły oraz art. 2, art. 20, art. 21, art. 22, art. 31, art. 64 i art. 67 ust. 1 Konstytucji poprzez ich błędną wykładnię oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji przez niezastosowanie, a także ustawy z 30.6.2005 r. o finansach publicznych (t.jedn.: Dz.U. z 2005 r. Nr 249, poz. 2104 ze zm., dalej jako: FinPublU) przez nieuwzględnienie zawartych tam definicji środków publicznych, jak również art. 286 KK przez pominięcie definicji „oszustw”.

Wyrokiem z 1.6.2007 r. SA w W. oddalił apelację. W ocenie tego sądu, zarówno art. 193 Konstytucji, jak i art. 3 TKU nie nakładają na sąd powszechny obowiązku zwrócenia się z pytaniem prawnym do TK w zakresie dotyczącym zgodności z ustawą zasadniczą danego przepisu ustawy w każdym przypadku, gdy strona zgłosi takie żądanie. Sąd ma obowiązek zwrócenia się z takim pytaniem w sytuacji niedających się usunąć wątpliwości co do konstytucyjności przepisu, nie zaś wtedy, gdy wątpliwości takich nie ma, zwłaszcza gdy w tych samych lub zbieżnych kwestiach TK wypowiadał się już wcześniej. Sąd Apelacyjny, dokonując analizy dotychczasowego orzecznictwa TK, stwierdził, że celem ustawodawcy było stworzenie stabilnego systemu w warunkach niekorzystnych trendów demograficznych, prowadzących do wzrostu liczby świadczeniobiorców przy jednoczesnym spadku liczby osób płacących składki na ubezpieczenie społeczne. Kierując się tymi przesłankami, ustawodawca dążył do stworzenia jednolitego systemu emerytalno-rentowego, obejmującego możliwie najszerszy zakres osób podlegających ubezpieczeniu. Przeprowadzona reforma systemu ubezpieczeń społecznych znajduje oparcie w wartościach i normach konstytucyjnych, ma na celu urzeczywistnienie prawa do zabezpieczenia społecznego w aktualnych warunkach demograficznych i gospodarczych (por. wyrok TK z 4.1.2000 r., K 18/99, OTK Nr 1/2000, poz. 1). Stanowisko TK w kwestii roli ustawodawcy w zapewnieniu prawa do ubezpieczenia społecznego jest jednolite i wynika z niego, że ocena celowości i trafności rozstrzygnięć parlamentu wykracza poza zakres kompetencji sądownictwa konstytucyjnego. Obowiązek wyboru najbardziej trafnych rozstrzygnięć spoczywa na parlamencie, który ponosi odpowiedzialność za sposób wykorzystania uprawnień prawotwórczych. Skoro zatem do uprawnień ustawodawcy należy stanowienie prawa odpowiadającego założonym celom politycznym i gospodarczym oraz przyjmowanie takich rozwiązań prawnych, które jego zdaniem będą najlepiej służyły realizacji tych celów, to zadaniem TK nie jest orzekanie o merytorycznej trafności rozwiązań przyjmowanych przez ustawodawcę (por. wyrok TK z 24.2.1997 r., K 19/96, OTK Nr 1/1997, poz. 6). Sąd II instancji wskazał, że państwo ma obowiązek podejmowania działań mających na celu zapewnienie środków finansowych niezbędnych do realizacji konstytucyjnych praw socjalnych. Do takich działań należy zmiana systemu zabezpieczenia społecznego polegająca na gromadzeniu części środków pieniężnych w ramach różnych funduszy i ich lokowaniu z przeznaczeniem na wypłatę członkom po osiągnięciu wieku emerytalnego. Środki te, na podstawie przepisów ustawy z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 ze zm., dalej jako: FundEmU) znajdują się w ograniczonej dyspozycji ich członków, co może świadczyć o ich częściowo prywatnym charakterze. Jednakże z uwagi na to, że powstają one z podziału funduszy o charakterze publicznoprawnym, to jest z podziału składki na ubezpieczenie społeczne (art. 22 ust. 3 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., dalej jako: SysUbSpołU), stanowią formę realizacji zadań w zakresie zabezpieczenia społecznego wynikających z art. 67 ust. 1 Konstytucji. Przymus polegający na objęciu osób urodzonych po 31.12.1968 r. ubezpieczeniem o charakterze mieszanym i pobraniu składek ubezpieczeniowych z tego tytułu na odrębne fundusze jest wyrazem zmian systemowych ustawodawcy, dopuszczonych konstytucyjnie w świetle dotychczasowego orzecznictwa TK. Nie narusza to zasady wolności działalności gospodarczej w ramach gospodarki rynkowej ani też prawa własności. Środki przeznaczone na cele ubezpieczenia społecznego nie byłyby w ramach dotychczasowego systemu przeznaczone na inne cele, nie stanowią również dodatkowego obciążenia ubezpieczonych, gdyż pochodzą z podziału składek ubezpieczeniowych pobranych według tych samych zasad od wszystkich ubezpieczonych. Natomiast odnośnie do sposobu gospodarowania funduszami emerytalnymi SA stanął na stanowisku, że ubezpieczeni mają dostęp do wielu takich funduszy i do nich należy wybór (zarówno przed przystąpieniem, jak i w trakcie podlegania ubezpieczeniom) funduszu najlepiej – w ich ocenie – funkcjonującego. W ustawie o organizacji i finansowaniu funduszy przewidziana została również możliwość działań nadzorczych nad ich funkcjonowaniem.

W konkluzji sąd II instancji stanął na stanowisku, że ustawodawca dysponuje szerokim zakresem swobody w regulowaniu życia społeczno-gospodarczego. W odniesieniu do zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 i 3 Konstytucji) oznacza to, że wybór kryteriów różnicowania w poszczególnych dziedzinach tego życia należy do ustawodawcy. Prawodawca, nakładając obowiązki lub określając uprawnienia, powinien obejmować nimi podmioty charakteryzujące się cechą wspólną, istotną z punktu widzenia danej regulacji prawnej. W przypadku kwestionowanego przepisu taką cechą jest urodzenie się po określonej dacie osób objętych obowiązkiem podlegania ubezpieczeniu w otwartym funduszu emerytalnym, co z kolei ma uzasadnienie w konieczności realizowania przez państwo obowiązku wynikającego z art. 67 ust. 1 Konstytucji. Natomiast co do uregulowanego w art. 21 Konstytucji prawa własności prywatnej, to należy wskazać, że także ono doznaje ograniczeń w zakresie określonym ustawą (art. 64 ust. 3 Konstytucji). Ograniczenia te nie mogą wprawdzie przekroczyć granic „istoty” prawa własności, lecz w przypadku kwestionowanego przepisu granica ta nie została przekroczona. Treścią prawa własności jest możliwość korzystania i pobierania pożytków lub pośredniego eksploatowania przedmiotu własności (por. wyrok TK z 25.5.1999 r., SK 9/98, OTK Nr 4/1999, poz. 78). Skoro więc składki przekazywane do otwartego funduszu emerytalnego są gromadzone na indywidualnym koncie ubezpieczonego, który będzie korzystał z pożytków wynikających z własności składek i działalności wybranego przez siebie funduszu, to nie można mówić o naruszeniu istoty ograniczonego ustawowego prawa własności składek. W rezultacie nie można przyjąć, że art. 111 ust. 1 w zw. z art. 22 ust. 3 SysUbSpołU jest niezgodny z przytoczonymi przez wnioskodawcę w apelacji przepisami Konstytucji, a zatem zarówno decyzja ZUS, jak i wyrok sądu II instancji nie naruszyły obowiązującego prawa.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest art. 20, art. 21, art. 22, art. 31, art. 64 i art. 67 ust. 1 Konstytucji przez ich błędną wykładnię oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji poprzez jego niezastosowanie, a także art. 4 ust. 1 i 2 FinPublU przez ich niezastosowanie polegające na nieuwzględnieniu zawartej tam definicji środków publicznych.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku sądu I instancji: „oraz ich zmianę, przez orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy i uwzględnienie odwołania”, ewentualnie o uchylenie wskazanych wyżej wyroków i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że art. 111 ust. 1 w zw. z art. 22 ust. 3 SysUbSpołU, nakładający na każdego obywatela RP urodzonego po 31.12.1968 r. obowiązek zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym z chwilą nawiązania stosunku prawnego, z którego powstaniem ustawa wiąże ten obowiązek, narusza określoną w art. 20, art. 21, art. 22 i art. 64 Konstytucji zasadę poszanowania prawa własności prywatnej. Z przytoczonych przepisów ustawy zasadniczej jasno wynika, że własność oraz swoboda dysponowania nią jest szczególnie chroniona. Pozbawienie własności jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy dokonywane jest to na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem (art. 21 ust. 2), natomiast jej ograniczenie może nastąpić w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności (art. 64 ust. 3). Tymczasem kwestionowany przepis SysUbSpołU wymienione powyżej ograniczenia narusza, mimo że w art. 67 ust. 1 Konstytucji, odnoszącym się ściśle do tego wycinka życia społeczno-gospodarczego, mowa jest jedynie o „prawie” do zabezpieczenia społecznego, co oznacza wyłącznie uprawnienie, a nie obowiązek do skorzystania z tej formy przezorności. Żaden z przypadków wymienionych w art. 31 pkt 3 (prawidłowo: ust. 3) Konstytucji (bezpieczeństwo i porządek publiczny, ochrona środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób) nie zezwala na ograniczenie prawa wynikającego z art. 67 ust. 1 Konstytucji. Wybór do skorzystania z tego prawa należy do swobody obywatela nim obdarowanego i nie może być interpretowany jako obowiązek oznaczający formę realizacji zadań w zakresie zabezpieczenia społecznego. Skarżący wskazał, że z art. 4 FinPublU jednoznacznie wynika, że środki gromadzone w otwartych funduszach emerytalnych nie są zaliczane do funduszy publicznych, w odróżnieniu od środków gromadzonych w pierwszym filarze zarządzanym przez ZUS. Brak jest więc podstaw do przymusu powierzania części tzw. składki emerytalnej otwartym funduszom emerytalnym, które źle zgromadzonymi środkami gospodarują. Dysponowanie pożytkami wynikającymi z własności zgromadzonych na indywidualnym koncie składek jest iluzoryczne, gdyż po pierwsze – momentu tego można nie dożyć, a po drugie – nie są znane zasady systemu wypłaty zgromadzonych tam środków.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie [...]