Likwidacja stanowisk ze względu na problemy gospodarcze kraju

Monitor Prawa Pracy | 8/2013
Moduł: prawo pracy
Ewa Skibińska

Przepisy dyrektywy 76/2071, przy założeniu, że znacznie większa liczba kobiet niż mężczyzn korzysta z urlopu rodzicielskiego, czego sprawdzenie jest zadaniem sądu krajowego, oraz przepisy Porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego2 należy interpretować w ten sposób, że nie zezwalają one na to, aby: – w celu poddania pracowników ocenie w związku z likwidacją stanowisk urzędniczych ze względu na problemy gospodarcze kraju – pracownika przebywającego na urlopie rodzicielskim oceniano pod jego nieobecność na podstawie zasad i kryteriów oceny, które stawiają go w sytuacji mniej korzystnej niż pracowników nieprzebywających na takim urlopie. W celu sprawdzenia, że taka sytuacja nie ma miejsca, sąd krajowy powinien w szczególności upewnić się, iż ocenie podlegają wszyscy pracownicy, których może dotyczyć likwidacja stanowiska, że ocena opiera się na kryteriach ściśle identycznych z kryteriami stosowanymi do pracowników czynnych zawodowo oraz że zastosowanie tych kryteriów nie wymaga fizycznej obecności pracowników przebywających na urlopie rodzicielskim, a także – pracownica, która została przeniesiona na inne stanowisko po powrocie z urlopu rodzicielskiego, w następstwie ww. oceny, została zwolniona z powodu likwidacji jej nowego stanowiska, jeżeli pracodawca był w stanie przywrócić ją na jej poprzednie stanowisko lub jeżeli praca, do jakiej ją przydzielono, nie była równoważna lub podobna i zgodna z jej umową o pracę lub stosunkiem zatrudnienia, w szczególności jeżeli w chwili przeniesienia pracodawca wiedział, iż to nowe stanowisko ma zostać zlikwidowane, czego sprawdzenie należy do sądu krajowego. Wyrok TS z 20.6.2013 r. w sprawie C 7/12 Nadežda Riežniece przeciwko Zemkopîbas ministrija, Lauku atbalsta dienests Ramy prawne 1. Prawo UE Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 76/2073 stanowi: „Niniejsza dyrektywa stawia sobie za cel wprowadzenie w życie w państwach członkowskich zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, w tym awansu i kształcenia zawodowego, jak również warunków pracy oraz, w sytuacjach przewidzianych w ust. 2, zabezpieczenia społecznego. Zasadę tę określa się dalej jako »zasadę równego traktowania«”. Artykuł 2 dyrektywy 76/207 ma następujące brzmienie: „1. Do celów następujących postanowień zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć, przez odniesienie w szczególności do stanu cywilnego lub rodzinnego. 2. Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje: – dyskryminacja bezpośrednia: sytuacja, w której dana osoba traktowana jest mniej korzystnie ze względu na płeć niż jest, była lub byłaby traktowana inna osoba w porównywalnej sytuacji, – dyskryminacja pośrednia: sytuacja, w której z pozoru neutralny przepis, kryterium lub praktyka stawiałaby osoby danej płci w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu do osób innej płci, chyba że dany przepis, kryterium lub praktyka są obiektywnie uzasadnione usankcjonowanym prawnie celem, a środki osiągania tego celu są właściwe i niezbędne, 7. [...] Niniejsza dyrektywa jest [...] bez uszczerbku dla przepisów dyrektywy 96/34”. Artykuł 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 76/207 stanowi: „Stosowanie zasady równego traktowania oznacza, że nie może istnieć żadna bezpośrednia ani pośrednia dyskryminacja ze względu na płeć w sektorze prywatnym ani publicznym, włączając instytucje publiczne, w odniesieniu do warunków zatrudnienia i pracy, włączając zwolnienia, a także wynagrodzenie, jak przewidziano w dyrektywie 75/117” 4. Akapit pierwszy preambuły Porozumienia ramowego5 brzmi następująco: „Poniższe porozumienie ramowe stanowi przedsięwzięcie podjęte przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) i Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) dla ustalenia minimalnych wymagań dotyczących urlopu rodzicielskiego i czasu wolnego od pracy uzasadnionego działaniem siły wyższej jako ważnego środka służącego pogodzeniu pracy i życia rodzinnego oraz wspierającego równe szanse i równe traktowanie kobiet i mężczyzn”. Punkt 5 przesłanek ogólnych omawianego Porozumienia ramowego brzmi następująco: „Uchwała Rady z 6.12.1994 r. uznaje, że efektywna polityka równych szans zakłada istnienie zintegrowanej, ogólnej strategii umożliwiającej lepszą organizację czasu pracy, większą elastyczność czasu pracy i łatwiejszy powrót do życia zawodowego oraz dostrzega ważną rolę partnerów społecznych w tym zakresie oraz w proponowaniu zarówno mężczyznom, jak i kobietom możliwości pogodzenia obowiązków zawodowych z rodzinnymi”. Klauzula 1 Porozumienia ramowego stanowi: „1. Niniejsze porozumienie ustanawia minimalne wymogi, przeznaczone do ułatwienia pogodzenia obowiązków rodzicielskich i zawodowych pracujących rodziców. 2. Niniejsze porozumienie ma zastosowanie do wszystkich pracowników, kobiet i mężczyzn, związanych umową o pracę lub pozostających w innym stosunku zatrudnienia określonym przez prawo, układy zbiorowe pracy lub praktykę, obowiązujące w każdym państwie członkowskim”. Klauzula 2 Porozumienia ramowego stanowi: „1. Niniejsze porozumienie, z zastrzeżeniem klauzuli 2.2, przyznaje pracownikom, mężczyznom i kobietom, indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego z powodu urodzenia lub przysposobienia dziecka, aby umożliwić im opiekę nad dzieckiem, przez co najmniej trzy miesiące, do czasu osiągnięcia przez dziecko określonego wieku, maksymalnie 8 lat, zgodnie z ustaleniami państw członkowskich i/lub partnerów społecznych. [...] 4. W celu zapewnienia możliwości korzystania przez pracowników z prawa do urlopu rodzicielskiego państwa członkowskie i/lub pracodawcy i pracownicy wprowadzają niezbędne przepisy i podejmują środki w celu ochrony pracowników przed zwalnianiem z powodu ubiegania się lub korzystania z urlopu rodzicielskiego, zgodnie z prawem krajowym, układami zbiorowymi pracy lub praktyką. 5. Po zakończeniu urlopu rodzicielskiego pracownicy mają prawo do powrotu na to samo miejsce pracy lub, jeżeli nie jest to możliwe, do pracy równorzędnej lub podobnej, zgodnej z umową o pracę lub stosunkiem zatrudnienia”. 2. Prawo łotewskie Artykuł 156 Darba likums (łotewskiego KP) stanowi: „1. Z racji urodzenia lub przysposobienia dziecka każdemu pracownikowi przysługuje urlop rodzicielski. Urlop ten przyznawany jest w maksymalnym wymiarze osiemnastu miesięcy, do ukończenia przez dziecko ósmego roku życia. [...] 3. Okres przebywania przez pracownika na urlopie rodzicielskim uznawany jest za okres zatrudnienia. 4. Pracownik korzystający z urlopu rodzicielskiego zachowuje poprzednie stanowisko. Jeżeli nie jest to możliwe, pracodawca zapewnia mu stanowisko podobne lub równorzędne, na warunkach pracy i zatrudnienia, które nie mogą być mniej korzystne”. Punkt 2 Ministru kabineta instrukcija Nr. 2 – Ieredna darbibas un tas rezultatu novertešanas kartiba (instrukcji Rady Ministrów Nr 2 w sprawie systemu oceny działań i wyników pracy urzędników) brzmi następująco: „Celem oceny działań urzędników i wyników ich pracy jest ocena działań urzędników i ich wyników pracy w danym okresie, a także ustalenie potrzeb urzędników w zakresie szkolenia i rozwoju kariery zawodowej w celu poprawy i wspierania ich działań zmierzających do realizacji wyznaczonych organom administracji celów oraz przy wykonywaniu przez nich ich zadań. Wyniki oceny służą za podstawę decyzji dotyczących powołania na urzędnika, orzeczenia niezdolności urzędnika do należytego wykonywania obowiązków na zajmowanym stanowisku, przeniesienia na inne stanowisko i zaszeregowania”. Artykuł 2 ust. 4 Valsts civildienesta likums (ustawy o urzędnikach państwowych) stanowi, że przepisy ustawowe i wykonawcze regulujące stosunki pracy i dotyczące zasady równości praw, zasady zakazu wszelkiej dyskryminacji, zakazu stwarzania niekorzystnych warunków, czasu pracy i okresów odpoczynku, wynagrodzenia za pracę, odpowiedzialności majątkowej pracowników, a także terminów mają zastosowanie do stosunków zatrudnienia w państwowej służbie publicznej, jeśli nie są one uregulowane w niniejszej ustawie. Stan faktyczny Decyzją Lauku atbalsta dienests (służba wsparcia obszarów wiejskich; dalej jako: LAD) z 14.11.2005 r. N. Riežniece została powołana na stanowisko głównego radcy w dziale prawnym departamentu administracji. W 2006 r. poddano ją ocenie rocznej, mającej na celu odniesienie się do jakości jej pracy oraz polepszenie i pobudzenie jej rozwoju zawodowego (dalej jako: ocena z 2006 r.). Od 14.11.2007 r. do 6.5.2009 r. N. Riežniece przebywała na urlopie rodzicielskim. W 2009 r., w ramach strukturalnej reorganizacji LAD, w dziale prawnym departamentu administracji zlikwidowano jedno stanowisko głównego radcy. Likwidacja ta nie odnosiła się jednak do żadnego konkretnego urzędnika. W celu ustalenia, kogo ma dotyczyć likwidacja wymienionego stanowiska, czterech urzędników, w tym N. Riežniece, zostało poddanych ocenie pracy i kwalifikacji, przeprowadzonej według identycznych kryteriów i jednolitej skali oceny (dalej jako: ocena z 2009 r.). Trzy spośród ośmiu kryteriów zastosowanych na potrzeby tej oceny były nowe w stosunku do kryteriów oceny z 2006 r. Dla N. Riežniece i drugiej pracownicy, przebywających na urlopie rodzicielskim, ocena z 2009 r. została przeprowadzona na podstawie wyników ostatniej oceny rocznej sprzed odejścia na urlop. N. Riežniece otrzymała niższą ocenę ogólną od oceny przyznanej jej w trakcie oceny z 2006 r. i znalazła się na ostatniej pozycji. Wobec powyższego LAD 7.5.2009 r. powiadomiła N. Riežniece o ustaniu stosunku zatrudnienia ze względu na likwidację jej stanowiska i zaproponowała jednocześnie objęcie stanowiska głównego radcy w dziale rozwoju systemów informacyjnych departamentu informacji. N. Riežniece bezzwłocznie wyraziła zgodę na przeniesienie na to stanowisko. Ze względu na problemy gospodarcze kraju podjęto dalsze środki wiążące się ze zmianami strukturalnymi i 26 maja LAD powiadomiła N. Riežniece o ustaniu jej stosunku zatrudnienia w państwowej służbie publicznej ze względu na likwidację jej stanowiska. N. Riežniece została zwolniona z państwowej służby publicznej, co potwierdziła decyzja Zemkopîbas ministrija (Ministerstwa Rolnictwa). N. Riežniece wniosła skargę do sądu administracyjnego, twierdząc, że powyższa decyzja jest niezgodna z prawem, oraz żądając naprawienia szkody i zadośćuczynienia krzywdzie. Rozpatrujący tę sprawę Augstâkâs tiesas Senâts w pytaniach prejudycjalnych dążył do ustalenia, czy przepisy dyrektywy 76/207 i porozumienie ramowe dotyczące urlopu rodzicielskiego należy interpretować w ten sposób, że nie zezwalają one na to, aby: – w celu poddania pracowników ocenie w związku z likwidacją stanowisk urzędniczych ze względu na problemy gospodarcze kraju, pracownicę przebywającą na urlopie rodzicielskim oceniano pod jej nieobecność na podstawie ostatniej oceny sprzed udania się przez nią na urlop rodzicielski, z zastosowaniem nowych kryteriów, podczas gdy pracowników nadal czynnych zawodowo ocenia się, biorąc pod uwagę okres bliższy dacie oceny, oraz – pracownica, która została przeniesiona na inne stanowisko po powrocie z urlopu rodzicielskiego, w następstwie powyższej oceny, została zwolniona z powodu likwidacji jej nowego stanowiska pracy. Stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Z porozumienia ramowego wynika, że zobowiązuje ono [...]