Klauzula konkurencyjna - glosa

Monitor Prawa Pracy | 3/2005
Moduł: prawo pracy

W czasie trwania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia strony mogą zmienić swoje zobowiązanie, a nawet rozwiązać taką umowę. Mogą w szczególności wprowadzić do takiej umowy postanowienia dopuszczające jej rozwiązanie za wypowiedzeniem pracodawcy, jednak pod warunkiem wskazania okoliczności stanowiących przesłanki wypowiedzenia. Wyrok SN z 26.2.2003 r., I PK 139/021

Uwagi wstępne

Brak jest podstaw prawnych do zaakceptowania glosowanego orzeczenia, aczkolwiek świadczy ono o powolnej ewolucji judykatury w kierunku zgodnym z prawną regulacją przepisów rozdziału IIa Kodeksu pracy - „Zakaz konkurencji”. Początkowo bowiem SN stał na stanowisku niedopuszczalności rozwiązania umowy o zakazie konkurencji2. Odróżniał - i nadal to czyni - ustanie obowiązywania zakazu konkurencji od rozwiązania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Orzekał o istnieniu obowiązku pracodawcy zapłaty pracownikowi uzgodnionego w umowie o zakazie konkurencji odszkodowania za powstrzymanie się od prowadzenia działalności konkurencyjnej mimo zwolnienia go z takiego obowiązku3. Uważał bowiem, że umowne odszkodowanie gwarancyjne przysługujące pracownikowi przez uzgodniony przez strony okres obowiązywania zakazu konkurencji ma charakter wypłaty gwarancyjnej4 - ustanie obowiązywania zakazu konkurencji dotyczy tylko zobowiązania, jakie przyjął na siebie pracownik w umowie o zakazie konkurencji5. Byłem, i nadal jestem, zdecydowanym krytykiem powyższych zapatrywań SN6. Uważam umowę o zakazie konkurencji za wzajemne zobowiązanie regulowane przepisami Kodeksu pracy, które w zamian za niepodejmowanie przez pracownika działalności konkurencyjnej nakłada na pracodawcę obowiązek zapłaty uzgodnionego odszkodowania. Zwolnienie przez pracodawcę pracownika z obowiązku powstrzymania się od podejmowania działalności konkurencyjnej powinno więc równocześnie skutkować niewypłaceniem mu odszkodowania lub jego części. Nie widzę bowiem podstaw prawnych do rozróżnienia, jakie czyni SN, między umową o zakazie konkurencji a obowiązkiem pracownika powstrzymania się od prowadzenia działalności konkurencyjnej. Moim zdaniem podstawą tego rozróżnienia nie jest przepis art. 1011 § KP. Ustawodawca wprowadza tam określenie „zakaz konkurencji”. Definiuje ono zakres obowiązku pracownika będącego stroną umowy o zakazie konkurencji. W moim przekonaniu zakaz ten stanowi przedmiotowo istotny składnik takiej umowy. Innym jej składnikiem jest zobowiązanie pracodawcy do zapłaty pracownikowi, który ją zawarł, uzgodnionego odszkodowania (jeżeli zakaz konkurencji obejmuje okres po ustaniu stosunku pracy) albo niewymieniony w art. 1011 § 1 KP obowiązek kontynuowania zatrudnienia tego pracownika. W świetle ustabilizowanego orzecznictwa odmowa zawarcia takiej umowy stanowi przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie przez pracodawcę umowy o pracę. Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy przestaje obowiązywać w dwóch przypadkach regulowanych w art. 1012 § 2 KP, tj. w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz lub w przypadku niewywiązania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania. W razie zawarcia umowy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy przepis art. 1011 § 1 KP nie przewiduje możliwości ustania tego zakazu. Dochodzi do tego automatycznie z dniem rozwiązania umowy o pracę.

Dopuszczalność wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia

Automatyczne ustanie zakazu konkurencji, które w moim przekonaniu jest równoznaczne z wygaśnięciem umowy o zakazie konkurencji, jest więc charakterystyczną cechą tej umowy. Jest to bowiem jedna z tych umów regulowanych przepisami prawa pracy, które określają treść stosunków prawnych towarzyszących stosunkom pracy7. Brak jest więc podstaw prawnych do prezentowania hipotezy, iż [...]