Kara umowna w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy

Wyrok SN z 4.1.2008 r., I PK 183/07

Monitor Prawa Pracy | 8/2008
Moduł: prawo pracy

Dopuszczalne jest zastrzeżenie w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy kary umownej na rzecz byłego pracodawcy w razie niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązku powstrzymania się od działalności konkurencyjnej (art. 483 KC w zw. z art. 300 KP).

Postanowienia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie mogą być uznane za fakty powszechnie znane w rozumieniu art. 213 § 1 KPC.

Wyrok SN z 4.1.2008 r., I PK 183/07

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Andrzej Wróbel, SA Jolanta Pietrzak.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 4.1.2008 r. sprawy z powództwa X sp. z o.o. w C. przeciwko Sylwiuszowi K. o odszkodowanie z tytułu naruszenia zakazu konkurencji, na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w C. z 7.2.2007 r. [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w C. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

X sp. z o.o. (powódka) domagała się od Sylwiusza K. (pozwany) zapłaty kary umownej w wysokości 50 000 zł z tytułu naruszenia zakazu konkurencji. Wyrokiem z 21.11.2006 r. SR w C. oddalił powództwo. Sąd ten ustalił, iż pozwany Sylwiusz K. był zatrudniony u powódki w okresie od 1.10.2002 r. do 3.3.2006 r., początkowo na stanowisku montera, następnie na stanowisku specjalisty do spraw technicznych, a ostatnio na stanowisku kierownika działu technicznego.

W dniu 17.9.2004 r. strony podpisały umowę o zakazie konkurencji na okres po ustaniu stosunku pracy. W umowie tej pozwany zobowiązał się po ustaniu stosunku pracy nie prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy, nie zakładać spółki prowadzącej zbliżoną działalność wobec pracodawcy, nie występować w charakterze agenta, pełnomocnika, prokurenta podmiotów konkurencyjnych, a ponadto nie świadczyć pracy na podstawie umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło lub na innej podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego działalność konkurencyjną wobec powódki. Zakaz konkurencji ustalono na okres roku od ustania stosunku pracy. Przez czas trwania umowy o zakazie konkurencji pozwanemu miało przysługiwać odszkodowanie w wysokości 25% miesięcznego wynagrodzenia za pracę, płatne najpóźniej do 10. dnia każdego miesiąca w okresie obowiązywania zakazu. Do obowiązków pozwanego podczas zatrudnienia u powódki należało: wdrażanie nowych wyrobów do produkcji, weryfikacja wyników badań marketingowych, wykonanie projektu, badania prototypu, weryfikacja wyników badań, wydanie dyspozycji o zlecenie produkcji, doradztwo z zakresu wiadomości ogólnych o wentylacji grawitacyjnej i mechanicznej, zasad działania i funkcji produktów Dospel, dobór odpowiedniego wentylatora do danego typu pomieszczenia.

W dniu 27.2.2006 r. pozwany zwrócił się do pracodawcy z prośbą o rozwiązanie umowy o pracę na zasadzie porozumienia stron 3.3.2006 r., na co uzyskał zgodę.

W dniu 20.3.2006 r. pozwany zawarł umowę o pracę z Y s.j. w C. na 3-miesięczny okres próbny na stanowisku kierownika działu rozwoju odnawialnych źródeł energii. Od 21.6.2006 r. zawarto z nim umowę o pracę na czas określony 5 lat, na tym samym stanowisku.

Do jego obowiązków należy kierowanie działem odnawialnych źródeł energii, organizowanie szkoleń i prezentacji o tematyce układów solarnych oraz kotłów na biomasę, budowanie rynku dystrybucji układów solarnych i kotłów na biomasę; pozyskiwanie nowych kontrahentów i współpraca z aktualnymi; współpraca z producentami wyrobów oferowanych przez jego dział, analiza trendów rynkowych oraz konkurencji produkującej i dystrybuującej kolektory słoneczne i kotły na biomasę.

W dniu 19.4.2006 r. powódka dokonała wypłaty 1 raty odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji, w wysokości 356 zł netto.

W ocenie sądu I instancji powództwo musiało zostać oddalone, ponieważ powodowa spółka nie wywiązała się z obowiązku terminowej zapłaty pierwszej raty odszkodowania: zamiast w terminie do 10. dnia miesiąca, zapłaciła ratę odszkodowania dopiero 19.4.2006 r., czyli 9 dni po wymaganym terminie. Wobec powyższego umowa o zakazie konkurencji przestała obowiązywać i nie może rodzić skutków w postaci skutecznego domagania się wypłacenia odszkodowania za złamanie zakazu konkurencji. Stanowisko takie – zdaniem sądu – potwierdził również SN w wyroku z 26.1.2005 r., II PK 186/04 (OSNP Nr 24/2005, poz. 391), wskazując, że obowiązek pracodawcy zapłaty odszkodowania z tytułu powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej powstaje w terminach określonych w klauzuli konkurencyjnej (podobnie też wyrok SN z 11.1.2005 r., I PK 96/04, Sł.Prac. Nr 5/2006, s. 13). W ocenie sądu dokonane ustalenia spowodowały konieczność przyjęcia braku podstaw do domagania się przez powódkę odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji.

W ocenie sądu pozwany nie naruszył zakazu konkurencji. Powódka jest spółką typowo produkcyjną, chociaż zajmuje się również montażami urządzeń. Pracodawca pozwanego to typowa spółka usługowa montująca między innymi urządzenia wentylacyjne, w tym również produkowane przez powódkę. Pozwany u nowego pracodawcy zajmuje się działalnością handlową, a zatem dziedziną zupełnie odmienną od tej, którą zajmował się u powódki. Do zakresu obowiązków pozwanego należy tworzenie rynku dystrybucji kotłów na biomasę oraz układów solarnych. W tej dziedzinie brak jest jakiejkolwiek konkurencji, ponieważ powódka w ogóle nie zajmuje się obecnie kotłami na biomasę ani układami solarnymi, choć być może w przyszłości będzie się zajmować tymi aspektami działalności. Wbrew twierdzeniom powódki, dla ustalenia, czy doszło do złamania zakazu konkurencji, jest istotne nie tylko to, czy formalnie można uznać w jakimkolwiek zakresie dwa zakłady pracy za prowadzące działalność konkurencyjną, istotne jest również, na jakim stanowisku został zatrudniony pracownik, czy będąc zatrudnionym na określonym stanowisku u nowego pracodawcy, faktycznie złamał zakaz konkurencji. W sprawie mamy do czynienia z dużymi spółkami prowadzącymi działalność gospodarczą na bardzo wielu polach, ze spółkami zatrudniającymi w dodatku bardzo dużą liczbę pracowników, z podziałem pracowników na ściśle określone działy, z przydzieleniem im ścisłych zakresów obowiązków i czynności. Nie chodzi zatem o sytuację, gdy jeden z pięciu pracowników jednego pracodawcy zasila grono czterech pracowników nowego pracodawcy; wówczas inaczej należałoby oceniać możliwość wykorzystania informacji pozyskanych w poprzednim zakładzie pracy dla dobra nowego pracodawcy. Według sądu faktyczne zajmowanie się przez pracownika u nowego pracodawcy zupełnie innymi czynnościami niż u dotychczasowego pracodawcy, przy jednoczesnym prowadzeniu przez oba zakłady pracy działalności na bardzo wielu polach działania, stanowi o braku podstaw do uznania wyczerpania przesłanek odpowiedzialności pozwanego za złamanie zakazu konkurencji poprzez zatrudnienie się u obecnego pracodawcy. Brak udowodnienia przez powódkę rzeczywistego naruszenia przez pozwanego umowy o zakazie konkurencji, zawartej na okres po ustaniu stosunku pracy, spowodował konieczność oddalenia powództwa.

Wyrokiem z 7.2.2007 r. SO w C. oddalił apelację powódki. Sąd ten uznał, że dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej (art. 483 KC) na wypadek naruszenia przez byłego pracownika zakazu konkurencji. Niemniej, jak wskazuje SN, kara umowna nie powinna być rażąco wyższa od odszkodowania należnego pracownikowi za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej (por. wyrok z 27.1.2004 r., I PK 222/03, niepubl.). Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie kara umowna jest niewspółmiernie wysoka w stosunku do odszkodowania należnego pozwanemu.

Sąd II instancji wyraził pogląd, że twierdzenie sądu I instancji, iż wygaśnięcie umowy o zakazie konkurencji miałoby nastąpić poprzez czynność faktyczną, jaką jest zwłoka w zapłacie odszkodowania, jest oczywiście błędne. Powódka nie wykazała naruszenia zakazu konkurencji przez pozwanego. Powódka stanowi spółkę produkcyjną, chociaż zajmuje się również montażem urządzeń. Aktualny pracodawca pozwanego to spółka usługowa montująca urządzenia wentylacyjne. Z kolei pozwany w ramach zatrudnienia u nowego pracodawcy zajmuje się działalnością handlową, a więc przedmiotem odmiennym niż w okresie zatrudnienia u powódki.

Powódka zaskarżyła powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną, w której zarzuciła:

1. Naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, „w szczególności naruszenie”:

a) art. 1011 § 1 KP i art. 1012 § 1 KP przez przyjęcie, że powódka oraz obecny pracodawca nie prowadzą działalności konkurencyjnej, co z kolei prowadzi do błędnego uznania, że pozwany nie naruszył zakazu konkurencji wynikającego z umowy;

b) art. 483 KC przez przyjęcie, że kara umowna zastrzeżona na wypadek naruszenia zakazu konkurencji nie może być rażąco wyższa od odszkodowania należnego pracownikowi za powstrzymanie się od zakazu konkurencji.

2. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy i które stanowi podstawę kasacyjną wymienioną w art. 3983 § 1 pkt 2 KPC, tj.:

a) naruszenie zasad kontradyktoryjności procesu;

b) naruszenie art. 321 § 1 KPC, poprzez wyrokowanie co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem pozwanego polegające na przyjęciu, iż kara umowna zastrzeżona w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy była rażąco wygórowana;

c) naruszenie art. 213 § 1 KPC poprzez wzięcie pod uwagę przez sąd z urzędu faktów, które nie były przedmiotem dowodu, a mianowicie dotyczących wysokości kary umownej;

d) uznanie, że błędne ustalenia i interpretacje sądu I instancji w postaci uznania, iż powództwo musiało zostać oddalone, gdyż powód nie wywiązał się ze swojego obowiązku zapłaty odszkodowania, a umowa o zakazie konkurencji wygasła, nie mają wpływu na prawidłowość wydania wyroku przez SR i zasadność zarzutów apelacji;

e) sprzeczność dokonanych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego w tym poprzez przyjęcie, iż powodowa spółka i spółka obecnie zatrudniająca pozwanego nie są spółkami konkurencyjnymi;

f) art. 233 § 1 KPC poprzez niewzięcie pod uwagę, iż w postępowaniu SR brak jest wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i okoliczności faktycznych sprawy.

Wskazując na powyższe podstawy, powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 50 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku sądu II instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez SO w C.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja ma uzasadnione podstawy. Trafny jest zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 1012 § 1 zd. 1 KP, który stanowi, że przepis art. 1011 § 1 KP stosuje się odpowiednio, gdy pracodawca i pracownik mający dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, zawierają umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy.

Zgodnie z [...]