Uchylenie się od skutków złożonego przez pracownicę w ciąży oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę za porozumieniem

A A A

Ciąża pracownicy jest okolicznością istotną z punktu widzenia kształtowania stosunku pracy, a zasada ochrony pracy kobiet w ciąży jest jedną z podstawowych, historycznie pierwszych i niekwestionowanych współcześnie zasad prawa pracy.


Z tego względu pracownica, która złożyła pracodawcy ofertę rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron, nie wiedząc, że jest w ciąży (błąd polegający na mylnym wyobrażeniu o istniejącym stanie rzeczy), może się uchylić od skutków tego oświadczenia niezależnie od tego, czy błąd został wywołany przez pracodawcę, czy wiedział on o błędzie lub mógł go z łatwością zauważyć. W takim wypadku odpowiednio (art. 300 KP) zastosowany art. 84 § 1 KC, uwzględniający wskazaną wyżej zasadę prawa pracy usprawiedliwia „złagodzenie” warunków uchylenia się kobiety w ciąży od skutków oświadczenia woli zmierzającego do zakończenia stosunku pracy, złożonego pod wpływem błędu polegającego na niewiedzy o ciąży.

Zakazy ingerowania w stosunek pracy kobiety w ciąży odnoszą się także do wypowiedzenia zmieniającego, przepisy zawierające takie zakazy są bowiem „przepisami o wypowiedzeniu umowy o pracę” w rozumieniu art. 42 § 1 KP.

Ani z art. 177 § 1 KP, ani z żadnego innego przepisu KP nie wynika zakaz rozwiązania umowy o pracę w okresie ciąży przez samą pracownicę lub w drodze porozumienia stron, jednak jest to dopuszczalne, pod warunkiem że pracownica świadomie rezygnuje ze swoich uprawnień, o czym można mówić wtedy, gdy wie ona, że jest w ciąży w momencie składania oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy o pracę lub wyrażającego zgodę na rozwiązanie umowy za porozumieniem stron.

Pracownica, która w drodze porozumienia stron zgodziła się na pogorszenie warunków pracy lub płacy, nie wiedząc, że jest w ciąży, może się uchylić od skutków oświadczenia woli (art. 84 § 1 KC).

Stan faktyczny

Powódka była zatrudniona w pozwanej spółce na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Powódka świadczyła pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku kierownika ds. „pre-sales i projektów”. W związku z sytuacją ekonomiczną pracodawcy 30.6.2014 r. strony zawarły porozumienie, na podstawie którego od 1.7.2014 r. powódka miała pracować w wymiarze pół etatu.

Podczas wizyty lekarskiej pod koniec września 2014 r. powódka dowiedziała się, że w czerwcu 2014 r. zaszła w ciążę. W związku z tym 30.9.2014 r. pracownica złożyła pracodawcy oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, za jakie uznała zgodę na zawarcie 30.6.2014 r. porozumienia o zmianie warunków umowy o pracę. Uchylenie się od skutków złożonego 30.6.2014 r. oświadczenia woli powódka uzasadniła tym, że zawierając porozumienie z pracodawcą, nie wiedziała, że jest w ciąży, i powołała się na treść art. 84 KC w zw. z art. 177 KP, a także dołączyła zaświadczenie lekarskie potwierdzające stan ciąży.

Pismem z 6.10.2014 r. pracodawca poinformował powódkę, że oświadczenie o uchyleniu się od skutków złożonego oświadczenia woli z 30.6.2014 r. uznaje za bezskuteczne. Powódka od 26.9.2014 r. do 3.10.2014 r. nie świadczyła na rzecz pozwanej pracy w związku ze stanem zdrowia. Następnie, z uwagi na stan zdrowia związany z ciążą powódka nie świadczyła pracy od 23.10.2014 r. do 17.11.2014 r.

Powódka domagała się ustalenia, że skutecznie uchyliła się do skutków prawnych oświadczenia woli, tj. zawarcia ze spółką porozumienia o zmianie warunków umowy o pracę, a także zasądzenia od pozwanej na jej rzecz wynagrodzenia w kwocie 30 000 zł za okres od lipca do listopada 2014 r. wraz z ustawowymi odsetkami oraz kosztów procesu.

Wyrok sądu I instancji

Wyrokiem z 18.4.2018 r. SR (po ponownym rozpoznaniu sprawy) zasądził od pozwanej na rzecz powódki łącznie kwotę 29 683,87 zł tytułem wynagrodzenia za okres od lipca do listopada 2014 r. wraz z odsetkami, rozstrzygnął o kosztach procesu, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo.

Od wyroku sądu I instancji apelację wniosła pozwana.

Wyrok sądu II instancji

Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanej. Sąd stwierdził, że zaskarżony wyrok jest zgodny z prawem. Sąd Okręgowy zaznaczył, że w orzecznictwie SN utrwalone jest stanowisko o możliwości uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli zmierzającego do rozwiązania umowy o pracę przez pracownicę, która nie wiedząc, że jest w ciąży, złożyła takie oświadczenie. Sąd Okręgowy wskazał, że stanowisko to znajduje zastosowanie również w sytuacji złożenia przez pracownicę oświadczenia o zmianie na niekorzyść warunków jej zatrudnienia, w tym również w zakresie wynagrodzenia za pracę.

Sąd II instancji podkreślił, że zgodnie z art. 42 KP, przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę stosuje się odpowiednio do wypowiedzenia warunków pracy i płacy, a odesłanie to dotyczy m.in. art. 177 KP. W związku z tym przewidziana w KP ochrona pracownic w ciąży dotyczy również możliwości dokonania zmiany wynikających z umowy o pracę warunków pracy i płacy.

Sąd Okręgowy wskazał, że powódka w chwili złożenia oświadczenia woli dotyczącego zawarcia porozumienia zmieniającego warunki pracy i płacy, nie wiedziała, że jest w ciąży, a zatem działała w warunkach błędu. Sąd Okręgowy wyjaśnił, że błąd polega nie tylko na mylnym wyobrażeniu o treści złożonego oświadczenia woli (niezgodności między prawidłowo powziętą wolą a wadliwym jej oświadczeniem), ale także na mylnym wyobrażeniu o istniejącym stanie rzeczy.

Sąd II instancji uznał, że niemożliwe jest, aby powódka, wiedząc, że jest w ciąży, zrezygnowała z komfortu ekonomicznego, jaki dawało jej zatrudnienie na pełen etat i otrzymywanie znacznie wyższego wynagrodzenia za pracę, a w rezultacie także wyższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Sąd II instancji podkreślił, że skoro powódka uchyliła się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli zawartego w porozumieniu, skutek w postaci zmiany warunków pracy i płacy został zniweczony.

Sąd II instancji wskazał, że roszczenie powódki o wypłatę wynagrodzenia za okres od lipca do listopada 2014 r. zasługiwało na uwzględnienie. Sąd Okręgowy zaznaczył jednak, że od 26.9.2014 r. do 3.10.2014 r. powódka była niezdolna do pracy z powodu choroby, wobec czego przysługiwało jej 80% wynagrodzenia chorobowego. Natomiast od 23.10.2014 r. do 17.11.2014 r. powódka była niezdolna do pracy z powodu choroby przypadającej w okresie ciąży, w związku z czym przysługiwało jej 100% wynagrodzenia chorobowego, a zgodnie z przepisami KP wynagrodzenie chorobowe wypłaca za każdy dzień niezdolności do pracy, nie wyłączając dni wolnych od pracy.

Skarga kasacyjna

Od wyroku sądu II instancji pozwana spółka wniosła skargę kasacyjną. Spółka zarzuciła sądowi naruszenie m.in. art. 177 § 1 KP w zw. z art. 42 § 1 KP, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że wskazane przepisy mają zastosowanie w sytuacji zawarcia przez pracodawcę z pracownicą porozumienia o zmianie warunków pracy i płacy, podczas gdy wskazane przepisy zakazują pracodawcy zastosowania wypowiedzenia warunków pracy i płacy wobec kobiet w ciąży, a więc zastosowania przez pracodawcę jednostronnego oświadczenia o zmianie warunków pracy i płacy, natomiast nie obejmują swoim zakresem sytuacji porozumienia o zmianie warunków pracy i płacy, które wymaga zgody obydwu stron stosunku pracy.

Pozwana zarzuciła także naruszenie art. 84 § 1 i 2 KC oraz art. 88 § 1 i 2 KC w zw. z art. 300 KP poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu przez sąd II instancji, że zasada ochrony pracy kobiet w ciąży uzasadnia złagodzenie wobec powódki warunków uchylenia się od skutków prawnych złożonego pozwanej oświadczenia woli zmierzającego do zmiany warunków pracy i płacy na mocy porozumienia stron, złożonego pod wpływem błędu, bez względu na to, czy błąd został wywołany przez pozwaną oraz czy wiedziała ona o błędzie lub mogła go z łatwością zauważyć. Pozwana zarzuciła dalej błędne uznanie, że powódka działała pod wpływem błędu istotnego, wskazując, że taka wykładnia jest sprzeczna z treścią powyższych przepisów i w żaden sposób z nich nie wynika, jak również taka wykładnia stanowi nieuprawnioną i bezpodstawną wykładnię rozszerzającą tych przepisów względem ugruntowanej linii orzeczniczej SN, przewidującej złagodzenie wobec kobiet w ciąży warunków uchylenia się od skutków oświadczenia woli mającego na celu rozwiązanie stosunku pracy, złożonego pod wpływem błędu (tj. że wystarczy niewiedza o ciąży w chwili składania oświadczenia woli i nie ma potrzeby udowodnienia, że błąd został wywołany przez osobę której oświadczenie było składane, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć). Pozwana zarzuciła dalej, że powódka złożyła oświadczenie woli dotyczące zmiany warunków pracy i płacy niemające na celu rozwiązania stosunku pracy, ale mające na celu zamianę warunków pracy i płacy w drodze porozumienia, którego celem jest utrzymanie trwającego stosunku pracy, tylko że na zmienionych warunkach. W efekcie nie można również uznać, że powódka działała pod wpływem błędu istotnego – w związku z czym nie ma podstaw do zastosowania tak szerokiej wykładni powołanych przepisów prawa materialnego; powódka złożyła oświadczenie woli dotyczące zmiany warunków pracy i płacy niemające na celu rozwiązania stosunku pracy, ale utrzymanie trwającego stosunku pracy, a jedynie na zmienionych warunkach. W odpowiedzi powódka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Wyrok SN

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 177 § 1 KP, pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z pracownicą w okresie ciąży, a także w okresie urlopu macierzyńskiego, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownicy, a reprezentująca ją zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy o pracę. Sąd Najwyższy podkreślił, że ani z ww. przepisu, ani też z żadnego innego przepisu KP, nie wynika zakaz rozwiązania umowy o pracę w okresie ciąży przez samą pracownicę lub w drodze porozumienia stron, jednak jest to dopuszczalne, pod warunkiem że pracownica świadomie rezygnuje ze swoich uprawnień. O takiej świadomości można mówić tylko wtedy, gdy pracownica wie, że jest w ciąży w momencie składania oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy o pracę lub wyrażającego zgodę na rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron.

W tym miejscu SN przywołał treść wyroku z 19.3.2002 r., I PKN 156/01 oraz orzeczenia z 11.6.2003 r., I PK 206/02, w których SN zwrócił uwagę, że ciąża pracownicy jest okolicznością istotną z punktu widzenia kształtowania stosunku pracy, a zasada ochrony pracy kobiet w ciąży jest jedną z podstawowych, historycznie pierwszych i niekwestionowanych współcześnie zasad prawa pracy. Z tego względu pracownica, która złożyła pracodawcy ofertę rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron, nie wiedząc, że jest w ciąży (błąd polegający na mylnym wyobrażeniu o istniejącym stanie rzeczy), może się uchylić od skutków tego oświadczenia niezależnie od tego, czy błąd został wywołany przez pracodawcę czy wiedział on o błędzie lub mógł go z łatwością zauważyć. W związku z tym treść art. 84 § 1 KC w zw. z art. 300 KP usprawiedliwia „złagodzenie” warunków uchylenia się kobiety w ciąży od skutków oświadczenia woli zmierzającego do zakończenia stosunku pracy, złożonego pod wpływem błędu polegającego na niewiedzy o ciąży.

Sąd Najwyższy podkreślił, że podziela powyżej przedstawione stanowisko, które bazuje na trwałości zatrudnienia w okresie ciąży chronionej zakazem nie tylko rozwiązania w tych okresach umowy o pracę za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia, ale także zakazem zmiany wynikających z umowy o pracę warunków pracy i płacy. Zakazy ingerowania w stosunek pracy kobiety w ciąży odnoszą się zatem, zdaniem SN, także do wypowiedzenia zmieniającego, przepisy zawierające takie zakazy są bowiem „przepisami o wypowiedzeniu umowy o pracę” w rozumieniu art. 42 § 1 KP. Wobec tego SN wskazał, że błędne jest stanowisko skarżącej co do tego, że „zasada ochrony pracy kobiet w ciąży chroni pracownice w ciąży przed rozwiązaniem stosunku pracy (a nie niezmiennością warunków zatrudnienia)”. W opinii SN ochrona pracy kobiet w ciąży rozciąga się również na zmianę warunków pracy i płacy w drodze wypowiedzenia, a skoro tak, to również w tym przypadku odpowiednie zastosowanie art. 84 § 1 KC pozwala na zrezygnowanie z warunku, aby błąd został wywołany przez osobę, której złożono oświadczenie woli, chociażby bez jej winy, albo w sytuacji, gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć.

Mając na uwadze powyższe, SN uznał, że ochrona pracy kobiet w ciąży wynikająca z art. 177 KP nie rozciąga się ani na rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron, ani na zmianę warunków pracy i płacy w drodze takiego porozumienia, ale dotyczy zakazu wypowiadania/rozwiązania umowy o pracę oraz zakazu dokonywania wypowiedzenia zmieniającego (przez pracodawcę). Nie ma więc mowy o wykładni rozszerzającej tego przepisu w kierunku objęcia zakazem rozwiązywania umowy o pracę czy też modyfikowania jej warunków na podstawie porozumienia stron. Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że zakazy te wynikają z jednej z podstawowych zasad prawa pracy, tj. ochrony pracy kobiet w ciąży, wobec czego muszą być uwzględniane przy odpowiednim stosowaniu art. 84 § 1 KC, gdyż taki obowiązek wynika z art. 300 KP. Odpowiednie stosowanie przepisu KC polega także na jego częściowej modyfikacji uwzględniającej charakter stosunku pracy oraz regulacje prawa pracy. Skoro art. 300 KP statuuje klauzulę odpowiedniości, czyli stosowania z uwzględnieniem różnic wynikających z charakteru stosunków cywilnoprawnych i stosunku pracy, to pracownica, która w drodze porozumienia stron zgodziła się na pogorszenie warunków pracy lub płacy, nie wiedząc, że jest w ciąży, może się uchylić od skutków oświadczenia woli, niezależnie od tego, czy błąd (polegający na mylnym wyobrażeniu o istniejącym stanie rzeczy) został wywołany przez pracodawcę oraz czy wiedział on o błędzie lub mógł go z łatwością zauważyć.

Wyrok SN z 7.10.2020 r., II PK 78/19


dr Iwona Jaroszewska-Ignatowska, radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski

adw. Natalia Basista, prawnik w kancelarii Raczkowski


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Uchylenie się od skutków złożonego przez pracownicę w ciąży oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę za porozumieniem
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny