Postsowieckie republiki strząsają z siebie kajdany dyskryminacji kobiet

ŚWIAT PRACY ZA MORZAMI

A A A

Katalog prac wzbronionych kobietom

Istnienie katalogów prac wzbronionych kobietom w obszarze postsowieckim było i jest uzasadniane w różnorodny sposób. Najczęściej następuje odwołanie do względów powiązanych z polityką rodziną i rozrodczością – argumentacja w skrócie zakłada, że wykonywanie określonej pracy (ze względu na jej warunki lub cechy) uniemożliwi kobiecie pełnienie (lub pełnienie w przyszłości) funkcji reprodukcyjnej i sprawowanie właściwej opieki nad dziećmi.

Inna linia argumentacji wskazuje na niemożność kobiet sprostania określonym wymogom związanym z natężeniem pracy, obciążeniem emocjonalnym lub intelektualnym, które wykonywanie pracy wymaga. Patrząc na tę drugą linię argumentacji, najłatwiej przywołać fragment orzeczenia rosyjskiego SN w sprawie A. Klevets. Wyrok zapadł w 2009 r., a sprawa dotyczyła powódki, która pragnęła podjąć pracę jako inżynier w metrze. Stanowisko to widniało w wykazie prac wzbronionych kobietom w Rosji. Tamtejszy SN wskazał, że ten rodzaj pracy charakteryzuje się szczególnymi warunkami organizacji pracy scharakteryzowanymi poniżej i co za tym idzie – nie jest odpowiedni dla kobiet. Sąd Najwyższy Rosji podkreślił ciągły i nieprzerwany proces pracy oraz jej zmianowy charakter. Praca osób w tej specjalizacji często odbywa się pod dużą presją czasu połączoną z dużą odpowiedzialnością za życie i integralność rzeczy materialnych. W godzinach pracy należy zachować wysoki poziom uwagi i koncentracji, umiejętność szybkiego reagowania na liczne sygnały dźwiękowe i świetlne oraz zapamiętywania dużej ilości materiału instruktażowego, na podstawie którego informacje muszą być dostosowywane i opracowywane poprawnie. Należy podejmować decyzje i wykonywać określone czynności operacyjne szybko i terminowo. Praca ta wykonywana jest w warunkach monotonii i braku aktywności fizycznej, głównie w pozycji siedzącej przed tablicą rozdzielczą. Inżynier pracuje w specyficznych warunkach przestrzeni podziemnych. Pociąg musi być obsługiwany według ścisłego harmonogramu z dokładnością od 10 do 15 sekund. Jednocześnie inżynierowie muszą kontrolować działanie mechanizmów pociągu, sprawność wszystkich systemów elektromechanicznych do kontroli i bezpieczeństwa pasażerów wchodzących i wychodzących z pociągu, stan torów między stacjami oraz wyświetlanie świateł i sygnalizacji. Liczba ważnych sygnałów zinterpretowanych przez inżyniera w trakcie zmiany wynosi od 1233 do 2398 sygnałów1.

Impulsem do powstania tego felietonu są zmiany w zakresie wykazu prac wzbronionych kobietom w Kazachstanie2. Na wstępie należy przypomnieć podstawowy prawny punkt odniesienia, jakim jest Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW) z 18.12.1979 r.3. Konwencja CEDAW w art. XVII ustanawia Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet, którego celem jest badanie postępu w stosowaniu Konwencji. Komitet składa się z 23 osób, ekspertek i ekspertów w dziedzinie równych praw i równych szans kobiet i mężczyzn, wybranych w tajnym głosowaniu z listy osób zgłoszonych przez państwa strony4. Jak będzie wskazane w dalszych przykładach, Komitet wielokrotnie zalecał państwom stronom Konwencji likwidację (lub w każdym razie ograniczenie) wykazów prac wzbronionych kobietom.

Kazachstan

W ostatnich latach w Kazachstanie toczono aktywną walkę o równość płci w sferze pracy5. W ramach kampanii #AllJobs4AllWomen w 2019 r. Centrum Antydyskryminacyjne Memoriał i kilka organizacji pozarządowych złożyło do Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet raport wzywający m.in. do zniesienia zakazów wykonywania prac dla kobiet6.

Lista, która ograniczała możliwość wykonywania ponad 200 miejsc pracy dla kobiet ze względu na to, że praca była zbyt wymagająca fizycznie lub niebezpieczna – została zniesiona po tym, jak rząd Kazachstanu przyznał rację Komitetowi ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet, wskazującemu, że zakazy pracy przyczyniają się do nierówności w płacach ze względu na płeć. Także Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych ONZ zalecił Kazachstanowi rozważenie innych form ochrony prawnej kobiet, aby zapewnić im bezpieczeństwo w pracy, zamiast całkowitego zakazu dostępu do niektórych zawodów7.

Pod wpływem międzynarodowego nacisku, a także pracy, którą wykonały liczne organizacje, w tym Solidarity Center8 i jego kazachski partner, jakim jest Kazakhstan International Bureau for Human Rights9, rząd w Nur-Sułtan zdecydował się na wprowadzenie zmian w prawie.

Wśród prac wcześniej odmawianych kobietom były stosunkowo dobrze płatne prace w budownictwie, ślusarstwie, górnictwie i wydobyciu ropy naftowej, a także prace na wysokości lub pod ziemią, wykwalifikowane prace budowlane, drogowe i metalurgiczne, obsługa maszyn do robót ziemnych, wytapianie rudy, montowanie rur i spawanie; oraz specjalistyczne prace poszukiwawcze i geodezyjne, takie jak wiercenie otworów wiertniczych czy montaż wiertnic.

Zmiany nastąpiły w „dwóch krokach” wpierw (w 2019 r.) lista została zmniejszona o około 20% stanowisk10, w 2021 r. kobietom umożliwiono wykonywanie kolejnych prac.

Rosja

Interesującym tłem dla zmian, które zaszły w ustawodawstwie Kazachstanu, będzie przybliżenie sytuacji w Rosji. Do 2019 r. zakaz pracy dotyczył 456 zawodów w 38 dziedzinach wymienionych w art. 253 Kodeksu pracy Federacji Rosyjskiej11.

Zmagania dotyczące ograniczenia prac wzbronionych kobietom można prześledzić, omawiając sprawę S. Miedwiediewej, której odmówiono pracy jako „sternik motorniczy” na statku pływającym po Wołdze. Bohaterka, absolwentka szkoły marynarki śródlądowej w Samarze odwołała się do sądu, ale przegrała. Należy pamiętać o wcześniejszej przegranej przez A. Klevets sprawie (dotyczyła ona pracy inżyniera w metrze) przed rosyjskim SN, a następnie rosyjskim Trybunałem Konstytucyjnym, która wzmiankowana była w pierwszej części tekstu. Zmiany w prawie nie następowały, mimo że Rosja otrzymywała zalecenia związane z koniecznością zmniejszenia liczby stanowisk wzbronionych kobietom12.

W tej sytuacji eksperci stowarzyszenia Memorial złożyli skargę do Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet w 2013 r. Decyzja w sprawie S. Miedwiediewej była pierwszym wyrokiem w sprawie łamania praw kobiet w Federacji Rosyjskiej w ramach protokołu fakultatywnego do Konwencji13. 23 członków Komitetu stwierdziło, że przyjęcie listy 456 zawodów w 38 gałęziach przemysłu jest sprzeczne z zobowiązaniami państwa strony wynikającymi z Konwencji, ponieważ traktuje mężczyzn i kobiety inaczej, w żaden sposób nie promuje zatrudniania kobiet i jest oparte na dyskryminujących stereotypach14.

Następnie po otrzymaniu tej decyzji z CEDAW S. Miedwiediewa próbowała uchylić poprzednie orzeczenia sądowe, ale jej wniosek został odrzucony ze względu na to, że w ocenie sądów, decyzja Komitetu ONZ nie jest obowiązkowa i nie może być traktowana jako podstawa do rewizji orzeczenia sądu rosyjskiego. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej nie podzielił jednak argumentacji sądów niższych instancji, uchylił wszystkie wcześniejsze orzeczenia sądowe i ponownie rozpatrzył sprawę z uwzględnieniem stanowiska Komitetu15.

Rodzi się naturalne pytanie, co stanowisko Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet oraz wyrok rosyjskiego SN zmienił w praktyce? Presja środowisk kobiecych oraz wskazane wyroki i stanowiska przyczyniły się do częściowego ograniczenia katalogu prac wzbronionych. Nastąpiła szczególnie widoczna różnica w odniesieniu do prac w transporcie16.

Pozostałe państwa obszaru postsowieckiego

W Mołdawii sytuacja jest, delikatnie mówiąc, paradoksalna. To państwo o bliskich relacjach z UE, obywatele Mołdawii mają możliwość podróżowania do Unii bez wiz. Można mówić o pewnej wizji przyszłego członkostwa. W związku z tymi w Mołdawii uchwalono w 2013 r. prawo dotyczące równego traktowania i nawet powołano organ mający za zadanie wyeliminowanie dyskryminacji i zagwarantowanie równego traktowania. Równocześnie na podstawie art. 248 mołdawskiego kodeksu pracy wydano akt wykonawczy określającego 331 prac wzbronionych kobietom.

W ocenie wykonania CEDAW przez Tadżykistan (ocena z 2013 r.) wskazuje się na konieczność ograniczenia katalogu prac wzbronionych kobietom. Zalecenie to nie zostało w żaden sposób wdrożone w życie, w państwie tym nie ma także szerszej publicznej dyskusji, która dotyczyłaby tej problematyki. Analogicznie sytuacja wygląda w Uzbekistanie – ocena wykonania CEDAW (z 2015 r.) wskazuje na konieczność przeprowadzenia zmian, które to zalecenia nie zostały w żaden sposób wdrożone.

Sytuacja w Kirgistanie jest o tyle minimalnie inna, że można wskazać na pewne ruchy społeczne (np. marsz kobiet w Biszkeku w styczniu 2018 r.), w przypadku których formułowane są oczekiwania ograniczenia listy prac wzbronionych kobietom. Także w Azerbejdżanie można mówić o bardzo wstępnej, ale jednak pewnej dyskusji wokół tego tematu (obecna lista wzbronionych prac nie była modyfikowana od 1999 r i obejmuje 400 pozycji).

W przypadku Gruzji i Armenii podjęto pracę mającą na celu zbliżenie regulacji do standardów unijnych, czego konsekwencją było zawężenie katalogu prac wzbronionych kobietom do kobiet w okresie ciąży i kobiet karmiących17.

Gdy przyjrzeć się sytuacji dotyczącej „kwestii kobiecej” w wymienionych powyżej państwach, nasuwa się refleksja, że najbardziej zdumiewające w tej wyliczance jest to, że ona dotyczy byłych części Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, a więc tworu, w którym postulat wyzwolenia kobiet przez zapewnienie im pełnej wolności i równości także w stosunkach pracy miał być gwarancją pełnej wolności klasy robotniczej18.


Barbara Surdykowska - Biuro Eksperckie KK NSZZ Solidarność, ORCID: 0000-0003-4569-1274



  1. „This type of work is characterized by special conditions for the organization of labor – the continuous and uninterrupted nature of the work process and a shift-based regime of work, including during business hours. The work of people in this specialization frequently occurs under acute time pressure combined with great responsibility for life and the integrity of material items. During work hours, a high level of attention and concentration must be maintained, along with the ability to react quickly to numerous sound and light signals and to remember a large amount of instructional material, pursuant to which information must be adapted, and work out correct decisions and perform certain operational actions quickly and in a timely manner. This work is carried out in conditions of monotony and physical inactivity, mainly in a sitting position in front of an instrument panel. An electrical train engineer works in the specific conditions of underground spaces. A train must be operated according to a strict schedule with a degree of accuracy ranging from 10 to 15 seconds. At the same time, engineers must control the operation of the train’s mechanisms, the operability of all the electromechanical systems for control and the safety of passengers entering and exiting the train, the state of the tracks between stations, and the display of lights and signals. The number of important signals interpreted by an engineer within the course of a shift amounts to 1,233 to 2,398 signals”.
  2. Zob.https://adcmemorial.org/en/news/kazakhstan-plans-to-lift-professional-bans-for-women-by-end-of-2021/ (dostęp ?z 25.1.2022 r.).
  3. Nie można jednak zapominać, że konwencja ta nie ma 100% ratyfikacji. Nie ratyfikowały jej przykładowo Stany Zjednoczone czy Iran. Polska ratyfikowała Konwencję 18.7.1980 r.
  4. Zob. www.ohchr.org/en/hrbodies/cedaw/pages/cedawindex.aspx (dostęp z 25.1.2022 r.).
  5. Zob. feminita.kz/2020/07/feminita-urges-to-abolish-the- (dostęp z 25.1.2022 r.).
  6. Treaty bodies Download, www.ohchr.org/.
  7. Zob. www.solidaritycenter.org/kazakhstan-women-beat-back-occupational-bans/ (dostęp z 25.1.2022 r.).
  8. Zob. www.solidaritycenter.org/ (dostęp z 25.1.2022 r.).
  9. Zob. KIBHR – Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law (dostęp z 25.1.2022 r.).
  10. Zob. adcmemorial.org/en/news/revisions-of-professional-bans-for-women-an-ill-conceived-shortening-of-the-list-of-banned-professions-in-kazakhstan-and-red-tape-in-russia/ (dostęp z 25.1.2022 r.).
  11. Lista zawarta jest w rozporządzeniu Nr 162 (25.2.2000 r.).
  12. CEDAW, Concluding observations on the eighth periodic report of the Russian Federation, docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx (dostęp z 25.1.2022 r.).
  13. Zgromadzenie Ogólne ONZ 6.10.1999 r. uchwaliło Protokół dodatkowy do Konwencji, który wszedł w życie 22.12.2000 r.
  14. Zob. tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx (dostęp z 25.1.2022 r.).
  15. Zob. adcmemorial.org/en/news/the-supreme-court-of-the-russian-federation-demanded-to-reconsider-the-ban-for-women-to-work-on-river-vessels/ (dostęp z 25.1.2022 r.).
  16. Zob. adcmemorial.org/en/news/female-transportation-workers-get-the-green-light-but-female-firefighters-and-coal-miners-must-press-on-in-the-fight-for-labor-rights/ (dostęp z 25.1.2022 r.).
  17. Gender Discrimination – Jobs Banned for Women. Human Rights report of ADC. Memorial,https://adcmemorial.org/wp-content/uploads/forbidden_2018ENG_www.pdf (dostęp z 25.1.2022 r.).
  18. A. Glińska, Lenin o kwestii kobiecej, Etyka, 8, 1971, s. 7–23.


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Postsowieckie republiki strząsają z siebie kajdany dyskryminacji kobiet
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny