Gospodarka i świat pracy wkraczają na niezbadany ląd. Kilka wstępnych refleksji wokół rozwoju pandemii COVID-19

A A A

Wszystko wskazuje na to, że skutki dla świata pracy trwającej obecnie pandemii ostrej choroby zakaźnej układu oddechowego znanej pod nazwą COVID-191 będą destrukcyjne w krótkiej i średniej perspektywie. Gospodarki Zachodu stanęły przed wyzwaniem nieporównywalnym z niczym, czego doświadczały dotychczas.


Zaczyna wyhamowywać sektor produkcyjny. Wystarczy zauważyć, że 18.3.2020 r. po raz pierwszy od ponad 100 lat zatrzymano produkcję całego przemysłu samochodowego w USA – coś, czego nie doświadczono nawet w czasach Wielkiego Kryzysu lat 30. ubiegłego wieku2. To samo dzieje się z przemysłem w Polsce i innych krajach Starego Kontynentu3. Ale pandemia uderzyła przede wszystkim w cały model gospodarki usług, charakteryzującej się dominacją elastycznych, a przez to często pozbawionych właściwego zabezpieczenia socjalnego, miejsc pracy. W ślad za wirusem zaczyna się rozprzestrzeniać epidemia strachu, nie tylko o własne zdrowie i życie, ale również o przyszłość i bezpieczeństwo zatrudnienia. Świat w wymiarze globalnym stanął wobec zagrożenia gospodarczej depresji, która prawdopodobnie zmiecie miliony miejsc pracy. Europejskie związki zawodowe próbują odnaleźć się na tym „niezbadanym lądzie”, często wspólnie z reprezentacją środowiska pracodawców, którzy znaleźli się w takim samym położeniu.

Nasza wiedza o społecznych i ekonomicznych skutkach pandemii COVID-19 jest wciąż bardzo ograniczona. Sytuacja zmienia się bardzo dynamicznie wraz z rozprzestrzenianiem się wirusa, a także wraz z środkami zaradczymi podejmowanymi przez państwa, mającymi na celu jego powstrzymanie. Mechanizmem najczęściej wdrażanym jest social distancing – a więc spowodowanie maksymalnego ograniczenia kontaktów międzyludzkich na obszarze nieraz całego kraju. Towarzyszy temu zamykanie własnych granic przez kolejne państwa, tak aby zapobiec „importowi” koronawirusa z zewnątrz. Ale każde lekarstwo ma swoje skutki uboczne. W tym przypadku oznacza to załamanie niektórych sfer aktywności ekonomicznej szczególnie w sektorze usługowym oraz przejście sporej części gospodarki na bieg jałowy ze wszelkimi negatywnymi konsekwencjami dla bezpieczeństwa zatrudnienia. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju OECD oceniła 2.3.2020 r., że wszystko to razem wzięte zwiastuje – przy scenariuszu szerszego zarażenia w krajach Zachodu – zmniejszenie się wzrostu światowego PKB nawet o 1,75% w szczytowym momencie szoku w drugiej połowie 2020 r.4. Ten spadek może być jeszcze większy, jeżeli nie uda się opanować rozprzestrzeniania się pandemii w Europie i USA.

Międzynarodowa Organizacja Pracy jest zdecydowanie bardziej pesymistyczna. W opublikowanej 18.3.2020 r. wstępnej ocenie skutków pandemii rozważane są trzy scenariusze5. Pierwszy z nich (niskie zagrożenie) przewiduje obniżenie wzrostu globalnego PKB o 2%. Globalne bezrobocie wzrośnie o 5,3 miliona, przy granicach błędu wynikającego z przyjętego modelu: 3,5–7 milionów. W scenariuszu średniego zagrożenia wzrost PKB spada o 4%, globalne bezrobocie wzrasta o 13 milionów osób, z czego 7,4 mln w państwach wysokorozwiniętych. Granice błędu wynoszą w tym przypadku od 7,7 do 18,3 miliona. W czarnym scenariuszu wysokiego zagrożenia wzrost globalnego PKB obniża się o 8%, a bezrobocie wzrasta o 24,7 milionów (granice błędu: 13­–36 milionów). Jednocześnie organizacja wyraźnie podkreśla, że nie można koncentrować się wyłącznie na wzroście bezrobocia równie istotnym czynnikiem jest zepchnięcie istotnej części zatrudnienia do szarej strefy. MOP szacuje, że globalne utracone dochody pracowników będą oscylowały pomiędzy 860 mld USD a prawie 3,5 bln USD. Przełoży się to na radykalny spadek indywidualnej konsumpcji dóbr i usług.

Organizacje pracownicze skupiają się obecnie przede wszystkim na ograniczaniu bieżących zagrożeń, ale dostrzegają też perspektywę postkryzysową. We wspólnym stanowisku Międzynarodowej Konfederacji Związków Zawodowych oraz Rady Globalnych Związków Zawodowych (Council of Global Unions, CGU) zwraca się uwagę na konieczność:

– zapewnienia zasiłku chorobowego wszystkim osobom wykonującym pracę, także osobom samozatrudnionym oraz zatrudnionym poprzez platformy internetowe;

– wprowadzania pilnych stymulacji finansowych pozwalających na zachowanie miejsc pracy;

– współpracy rządów z organizacjami międzynarodowymi i potrzebę zwiększenia pomocy dla państw znajdujących się w sytuacji uniemożliwiającej efektywną walkę z zagrożeniem.


W części skierowanej do pracodawców podkreśla się konieczność zachowania stałej wymiany poglądów, przepływu informacji i podejmowania rokowań z przedstawicielami pracowników w zakresie warunków pracy i ich modyfikacji ze względu na powiększające się zagrożenie epidemiologiczne, a także konieczność wprowadzania przez pracodawców jednolitych działań zabezpieczających bez względu na podstawę prawną wykonywanej pracy6.

Z kolei Europejska Konfederacja Związków Zawodowych wspólnie z unijnymi organizacjami pracodawców (BusinessEurope, CEEP, SMEunited) wezwała 16.3.2020 r. rządy państw członkowskich UE do zatwierdzenia w szczególności środków przewidujących:

– tymczasowe zawieszenie Paktu Stabilności i Wzrostu;

– unikanie zakłóceń jednolitego rynku, w tym zakazów i ograniczeń wywozowych, w szczególności w odniesieniu do eksportu sprzętu medycznego i leków, oraz zaprzestanie zamykania granic dla towarów, gdyż ochrona wszystkich rodzajów transportu towarowego jest priorytetem w UE;

– zachęcanie państw członkowskich do wydatków i inwestycji na rzecz krajowych służb zdrowia, systemów ochrony socjalnej i innych usług użyteczności publicznej;

– mobilizowanie niewykorzystanych funduszy strukturalnych i innych funduszy UE w celu wspierania państw członkowskich w zapewnianiu wsparcia dochodów pracownikom dotkniętym bezrobociem lub zawieszeniem pracy, w tym pracownikom atypowym i osobom pracującym na własny rachunek;

– zapewnienie dostępu do kredytów i wsparcia finansowego dla przedsiębiorstw, zwłaszcza wszystkich rodzajów MŚP, dotkniętych skutkami zamknięcia i środków nadzwyczajnych7.


Należy zauważyć, iż EKZZ poszła jeszcze dalej, gdyż zaczęła zbierać podpisy pod apelem wzywającym instytucje unijne i rządy państw członkowskich UE do odejścia od dotychczasowych „dogmatów ekonomicznych” i podjęcia działań nadzwyczajnych w sferze makroekonomicznej, w tym natychmiastowego zawieszenia funkcjonowania giełd, oraz uniemożliwienia instytucjom finansowym, w tym bankom prywatnym, stosowania dodatniego oprocentowania przy udzielaniu kredytów na ratowanie małego i średniego biznesu8.

Kiedy koronawirus zaczął docierać do państw rozwiniętego kapitalizmu, zapanowała konsternacja, z biegiem dni przeradzająca się stopniowo w panikę. Potrzeba podejmowania nadzwyczajnych działań na rzecz zdrowia publicznego, nawet kosztem zastopowania gospodarki, spowodowała, że świat pracy Zachodu znalazł się z nagła na nieznanym terytorium. Jest to całkowicie nowa sytuacja nieporównywalna z kryzysem finansowym sprzed 12 lat. Administracyjne decyzje z dnia na dzień wstrzymały funkcjonowanie całych sektorów aktywności gospodarczej. Początkowo uderzyło to głównie w sektor usług komercyjnych i osoby o niestabilnej formie zatrudnienia. Ale w ślad za tym zaczął zwalniać sektor przemysłowy9. Konieczne stało się pilne szukanie rozwiązań ochronnych dla pracowników. W przypadku państw UE odbywało się to głównie w zgodzie z ugruntowanymi tam zasadami dialogu społecznego. Rządy współpracowały z partnerami społecznymi. Oto kilka przykładów.

– W Austrii tamtejsza centrala związków zawodowych ÖGB oraz reprezentująca pracodawców Izba Pracy AK wspólnie z rządem uzgodniły pakiet pomocowy dla pracowników zapewniający gwarancje otrzymywania do 90% dotychczasowego wynagrodzenia przy redukcji godzin pracy, nawet jeżeli będzie ona miała charakter drastyczny (zero hours)10.

– W Danii partnerzy społeczni zawarli trójstronne porozumienie z rządem, w którym ten ostatni zobowiązał się do pokrycia 75% miesięcznego wynagrodzenia pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze godzin, do limitu 23 000 DKK (3100 euro) miesięcznie, w sytuacji gdy temu grozi zwolnienie z powodów ekonomicznych11. Pozostałe 25% wypłacane jest przez macierzystą firmę. Natomiast osoba samozatrudniona, która musi pozostać z dzieckiem z powodu zamknięcia szkoły (i nie może wykonywać pracy zdalnie), otrzyma świadczenie w wysokości 1/3 przeciętnego wynagrodzenia.

– We Francji, w sytuacji gdy nie ma możliwości pracy zdalnej, a pracownikom redukowana jest liczba ich godzin pracy, przysługiwać będzie dodatkowo zasiłek odpowiadający 70% ich wynagrodzenia, współfinansowany przez rząd oraz agencję ds. ubezpieczenia od bezrobocia Unedic. Wszystkie reprezentatywne organizacje partnerów społecznych 19.3.2020 r. wezwały także władze publiczne i firmy do korzystania ze wszystkich niezbędnych zasobów, aby chronić zdrowie i bezpieczeństwo tych pracowników, którzy muszą pracować12.

– W Szwecji rząd w porozumieniu ze związ­kami zawodowymi i organizacjami pracodawców podjął decyzję o przejęciu przez budżet państwa kosztów świadczeń chorobowych w kwietniu i maju oraz o dofinansowaniu do skróconego czasu pracy, tak aby tacy pracownicy wciąż otrzymywali co najmniej 90% dotychczasowej pensji. Warunkiem uruchomienia tej procedury jest podpisanie przez pracodawców stosownych porozumień z branżowymi związkami zawodowymi13.

– W Hiszpanii wydany 12.3.2020 r. dekret królewski uzgodniony z partnerami społecznymi przewiduje możliwość radykalnego skracania czasu pracy, przy czym rekompensaty z tego tytułu będą wypłacane przez publiczne służby zatrudnienia. W takim przypadku składki na ubezpieczenia społeczne w pełni (MŚP) lub częściowo finansowane są przez państwo. Dotyczy to także sytuacji, w której pracodawcy zagrożeni sytuacją zwolnień grupowych zdecydują się mimo to podtrzymać zatrudnienie.


Są to wszystko przykłady spontanicznych reakcji mających zahamować rosnącą panikę wśród pracowników i przedsiębiorców. Jest jednak oczywiste, że w przyszłości potrzebne będą działania systemowe.

Obecna pandemia sama w sobie jest bolesnym doświadczeniem. W chwili pisania tego tekstu na całym świecie zarażonych było 341 337 osób, 14 746 zmarło, a 99 040 wyzdrowiało14. Nawet jeżeli w miarę szybko uda się znaleźć sposoby wygaszenia fali zachorowań, COVID-19 pozostawi zapewne ślad w psychice i zachowaniach wielu ludzi. Tym bardziej że jest to pierwsza epidemia, której postępy można było śledzić właściwie online, obserwując w Internecie rosnące słupki zachorowań i zgonów, a w telewizji – relacje z kolejnych zakażonych krajów. Jeżeli jednak skupić się na pośrednich skutkach pandemii, zwłaszcza tych odnoszących się do sytuacji świata pracy, nasuwa się kilka refleksji.

Pierwsza z nich dotyczy obecnego paradygmatu rozwoju gospodarczego opartego na kreowaniu wirtualnych zysków, nieprzekładających się na podnoszenie dobrostanu społeczeństw, w tym jakości usług powszechnego dostępu. Mimo że kryzys finansowy 2008 r. ukazał wszystkie negatywne strony modelu finansjeryzacji gospodarki, wnioski nie zostały wyciągnięte. Zauważmy przykładowo, że w USA około 27 mln obywateli nie posiada dostępu do ubezpieczenia zdrowotnego i choć Kongres niedawno przyznał im prawo do bezpłatnego przeprowadzania testów na koronawirusa, nie dotyczy to już leczenia.

Po drugie, w efekcie prowadzonego od lat offshoringu produkcji państwa rozwiniętego kapitalizmu, nie wyłączając USA, zostały uzależnione od zewnętrznych łańcuchów dostaw produktów o niejednokrotnie żywotnym znaczeniu. Wystarczy wskazać, w odniesieniu do obecnej sytuacji, że 50% światowej produkcji respiratorów pochodzi z Chin15. Poza związkami zawodowymi mało kto dotychczas przejmował się eksportem miejsc pracy i deindustrializacją Europy. Teraz widać, że może to także zagrażać bezpieczeństwu publicznemu.

Trudno także przejść do porządku dziennego nad załamaniem się jednolitego rynku UE pod wpływem pandemii i zamykania się granic wewnętrznych. Szczególnie bolesnym tego przykładem jest blokowanie przez niektóre państwa członkowskie eksportu sprzętu medycznego wewnątrz UE. Zagraża to bezpieczeństwu pracowników ochrony zdrowia i stanowi dowód braku solidarności w sytuacji zagrożenia.

I wreszcie sytuacja świata pracy. Indywidualna przedsiębiorczość i elastyczność zatrudnienia są od lat promowane w UE jako odpowiedź na wyzwania przyszłego rynku pracy. COVID-19 pokazał, że takie formy wykonywania pracy, jeżeli nie towarzyszy im odpowiednie zabezpieczenie socjalne, mogą w sytuacjach kryzysowych stać się pułapką bez wyjścia.



Sławomir Adamczyk, Biuro Branżowo-Konsultacyjne, KK NSZZ Solidarność

Barbara Surdykowska, Biuro Eksperckie, KK NSZZ Solidarność




1. Tekst odzwierciedla wyłącznie osobiste poglądy autorów i nie może być utożsamiany ze stanowiskiem NSZZ Solidarność.

2. Zob. www.businessinsider.com/coronavirus-timeline-how-the-pandemic-shut-down-global-auto-industry-2020-3?IR=T (dostęp z 18.3.2020 r.).

3 Przykładowo: 17.3.2020 r. została zamknięta do końca marca 2020 r. fabryka Opla w Gliwicach tak jak pozostałe fabryki PSA Grupe w Europie. Podobną decyzję podjął Fiat. auto.wprost.pl/aktualnosci/10307206/staja-trzy-gigantyczne-polskie-fabryki-koronawirus-zamyka-gliwice-tychy-i-bielsko-biala.html. (dostęp z 18.3.2020 r.)

4. OECD, Economic Outlook, Interim Report March 2020. Coronavirus: The world economy at risk. www.oecd.org/economy/global-economy-faces-gravest-threat-since-the-crisis-as-coronavirus-spreads.htm.

5. ILO, COVID-19 and world of work: Impacts and responses, www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_738742/lang--en/index.htm (dostęp z 18.3.2020 r.).

6. ITUC, CGU, COVID-19: Urgent economic stimulus and workplace measures required, www.ituc-csi.org/covid-19-urgent-economic-stimulus?lang=en (dostęp z 12.3.2020 r.).

7. ETUC, BusinessEurope, CEEP, SMEunited, Euro­pean Social Partners joint statement on COVID-19, www.etuc.org/en/document/european-social-partners-joint-statement-covid-19 (dostęp z 16.3.2020 r.).

8. ETUC, Appeal „Make money on value, not on health”,. www.etuc.org/en/document/appeal-make-money-value-not-health-whateverittakes (dostęp z 19.3.2020 r.).

9. Poza branżą spożywczą, bo tę napędzały paniczne nastroje społeczne.

10. Zob. www.etuc.org/en/trade-unions-and-coronavirus (dostęp z 18.3.2020 r.).

11. Zob. www.fm.dk/nyheder/pressemed­delelser/2020/03/trepartsaftale-skal-hjaelpe-loenmod­tagere (dostęp z 18.3.2020 r.).

12. Zob. www.cfdt.fr/portail/actualites/crise-du-covid-19/coronavirus-les-reponses-a-vos-questions-srv1_1100672 (dostęp z 18.3.2020 r.).

13. Zob. arbetet.se/2020/03/19/permitteringsavtal-tecknas-i-hogt-tempo/ (dostęp z 18.3.2020 r.).

14. Zob. www.worldometers.info/coronavirus/ (dostęp z 18.3.2020 r.).

15. Zob. www.axios.com/robotic-supply-chains-post-coronavirus-world-b5ab59cd-4f83-449e-b91d-e5bf3da89b64.html (dostęp z 18.3.2020 r.).

Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Gospodarka i świat pracy wkraczają na niezbadany ląd. Kilka wstępnych refleksji wokół rozwoju pandemii COVID-19
Barbara Surdykowska , Sławomir Adamczyk
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny