Zmiana ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze

Monitor Prawa Handlowego | 02/2013

W dniu 30.3.2013 r. weszła w życie ustawa z 25.1.2013 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2013 r., poz. 355). Ustawa nowelizująca ma na celu wykonanie obowiązku dostosowania systemu prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15.5.2012 r. (P 11/10) stwierdzającego niezgodność przepisu art. 32 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze (dalej jako: PrUpN) z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zgodnie z ustawą nowelizującą wspomniane dostosowanie nastąpi poprzez uchylenie art. 32 ust. 1 PrUpN i związaną z tym zmianę redakcyjną w art. 4912 ust. 1 PrUpN. Przepis art. 32 ust. 1 PrUpN, którego zgodność z Konstytucją została zakwestionowana, przewidywał, że w postępowaniu upadłościowym w stosunku do dłużnika nie stosuje się przepisów o zwolnieniu od kosztów sądowych. TK wskazał w wyroku na potrzebę podjęcia inicjatywy ustawodawczej w przedmiocie umożliwienia zwolnienia od kosztów sądowych dłużnikom (w tym spółkom z o.o.) w postępowaniu upadłościowym.

Przedmiot i istota rozstrzygnięcia TK
TK orzekł o niezgodności z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji przepisu art. 32 ust. 1 PrUpN w zakresie, w jakim dotyczył dłużników będących spółkami z o.o. TK zgodził się z argumentacją, że w art. 32 ust. 1 PrUpN ustawodawca ograniczył prawo do sądu uniemożliwiając uzyskanie zwolnienia dłużnika ‒ wnioskodawcy od opłaty sądowej od wniosku o ogłoszenie upadłości. Przepis art. 32 ust. 1 PrUpN zmuszał sąd upadłościowy do zwrotu nieopłaconego wniosku dłużnika o ogłoszenie upadłości bez merytorycznego rozpatrzenia, nawet jeżeli wniosek był zasadny. Droga sądowa w tym postępowaniu jest formalnie otwarta dla każdego, a podjęcie postępowania nakazane (art. 21 ust. 1 PrUpN), jednak dłużnicy nieposiadający dostatecznych środków, aby opłacić wniosek, nie mogli zrealizować swego prawa i obowiązku. Jak wynika z orzecznictwa TK, na prawo do sądu składa się prawo do: ‒     dostępu do sądu, czyli do uruchomienia procedury przed sądem, ‒     odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami zgodności i jawności, ‒     wyroku sądowego, tj. uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd, ‒     odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawę. TK wskazał, że art. 45 znajdujący się w rozdziale poświęconym wolnościom i prawom osobistym człowieka i obywatela statuuje prawo podmiotowe przysługujące jednostce. Ponadto TK zaznaczył, że ograniczenia dostępu do sądu mogą przejawiać się nie tylko w sposób bezpośredni, ale także pośredni na skutek barier ekonomicznych np. wygórowanych kosztów postępowania. Taką barierą jest bezwzględne wyłączenie przez przepisy możliwości zwolnienia od kosztów sądowych, bez zbadania indywidualnej sytuacji podmiotu składającego wniosek o takie zwolnienie. TK wielokrotnie wskazywał na funkcje społeczne kosztów sądowych w aspekcie pozytywnym, ale także negatywnym (utrudnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości). W ocenie TK, ograniczenie prawa dostępu do sądu określone w art. 32 ust. 1 PrUpN, polegające na bezwzględnym zakazie stosowania przepisów o zwolnieniu od kosztów sądowych wobec dłużnika składającego wniosek o ogłoszenie upadłości, nie jest w świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji uzasadnione. Art. 31 ust. 3 stanowi, że ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. TK za każdym razem bada, czy dane ograniczenie konstytucyjnych praw i wolności mieści się w zasadzie proporcjonalności, poszukując odpowiedzi na trzy pytania: czy może ona doprowadzić do zamierzonych skutków, czy jest niezbędne dla ochrony interesu publicznego, z którym jest związane, oraz czy efekty ograniczenia pozostają w odpowiedniej proporcji do ciężarów nałożonych na obywatela. TK orzekł, że przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie w art. 32 ust. 1 PrUpN jest skrajne, nadmierne w stosunku do celów, którym służą koszty postępowania, a przez to niezgodne z zasadą proporcjonalności określoną w art. 31 ust. 3 Konstytucji. TK podzielił pogląd, iż instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, w kształcie, jaki został jej nadany w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (dalej jako: UKSC), zawiera mechanizmy pozwalające na eliminację żądań oczywiście bezzasadnych również w postępowaniu upadłościowym i naprawczym. Jednocześnie TK zaznaczył, że ustawodawca ma prawo do odrębnego uregulowania zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach postępowania upadłościowego z zachowaniem wymogów konstytucyjnych. Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją art. 32 ust. 1 PrUpN w zakresie, w jakim dotyczył dłużników będących spółkami z o.o. Wyrok w tej sprawie ma zatem charakter zakresowy i nie zmienia brzmienia zaskarżonego przepisu. Jednocześnie TK zwrócił uwagę, na konieczność usunięcia niekonstytucyjności art. 32 ust. 1 PrUpN w zakresie odnoszącym się do pozostałych podmiotów będących dłużnikami, którzy są zobowiązani do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości i ubiegają się o zwolnienie od kosztów sądowych.
Cele i zakres wprowadzonej zmiany. Skutki prawne
Mając na uwadze konieczność wykonania wyroku TK, kierując się brzmieniem sentencji wyroku oraz jego uzasadnieniem, w ustawie nowelizującej uchylono ust. 1 w art. 32 PrUpN. W uzasadnieniu ustawy nowelizującej wskazano, że usunięcie treści ust. 1 w art. 32 PrUpN spowoduje, iż w miejsce dotychczasowego zakazu zwolnienia dłużnika od kosztów sądowych automatycznie znajdą zastosowanie reguły ogólne w tym zakresie wynikające z UKSC, która to ustawa w art. 102 przewiduje zwolnienie od kosztów sądowych dla przedsiębiorców, którzy są osobami fizycznymi, natomiast jeżeli są osobą prawną – na zasadach określonych w art. 103. Warto przy tym nadmienić, że przesłanka zwolnienia od kosztów sądowych w przypadku osób prawnych jest inna niż w przypadku osób fizycznych i zakłada większy rygor, gdyż wymaga udowodnienia braku środków na uiszczenie kosztów, a nie jedynie złożenia oświadczenia, tak jak to jest przewidziane w przypadku osób fizycznych. Michał Szumbarski
aplikant adwokacki, Zespół Prawa Spółek
oraz Fuzji i Przejęć, Dentons