Dopuszczalność reprezentowania spółki jawnej przez wspólnika w umowie oraz sporze między spółką a wspólnikiem

Wyrok SN z 8.2.2013 r. (IV CSK 332/12, www.sn.pl)

A A A

Tezy: „1. Do oceny sytuacji wspólnika spółki jawnej, który reprezentuje spółkę i prowadzi jej sprawy należy, zgodnie z art. 33(1) § 1 k.c., stosować odpowiednio przepisy o osobach prawnych, a nie przepisy o pełnomocnictwie.

2. Każdy wspólnik może wystąpić z powództwem w imieniu spółki jawnej. 3. Wspólnik spółki jawnej nie może reprezentować spółki w umowie między nim a spółką oraz w sporze pomiędzy spółką a tym wspólnikiem”.

 

Stan faktyczny

1. W przedmiotowej sprawie wspólnikami spółki jawnej są współmałżonkowie. Mocą umowy byli oni uprawnieni i zobowiązani do prowadzenia spraw spółki w zakresie nieprzekraczającym czynności zwykłego zarządu, w tym do czynności rozpoządzających i zobowiązujących nieprzekraczających kwoty 200 000 zł. Małżonkowie prowadzili wspólnie aptekę, jednak na przełomie lat 2004–2005 powstał między nimi konflikt.

2. Jeden ze wspólników zawarł z osobą trzecią umowę o świadczenie usług, której przedmiotem było szeroko pojęte doradztwo, co stało się bez wiedzy drugiego wspólnika. Umowa została zawarta na okres 10 lat, a wynagrodzenie ustalono ryczałtowo na kwotę 6500 zł netto miesięcznie. Wspólnik, który zawarł umowę, wystawiał w imieniu spółki faktury, które były na bieżąco opłacane przez spółkę.

3. W związku z powyższym, spółka reprezentowana przez drugiego wspólnika wniosła przeciwko niemu powództwo o zapłatę, żądając zasądzenia kwoty 276 940 zł wraz z odsetkami od dnia wniesienia pozwu z tytułu odszkodowania za szkody wyrządzone spółce przez pobranie w okresie od 28.11.2007 r. do 1.10.2010 r. z jej majątku wynagrodzenia za fikcyjnie świadczone usługi, ewentualnie tytułem zwrotu nienależnie pobranych w tym okresie świadczeń.

4. Zarówno SO jak i SA, orzekający jako sąd II instancji, zgodnie stwierdziły, że w sprawie pierwszorzędne znaczenie ma ustalenie, czy występujący w imieniu spółki jawnej wspólnik może wytoczyć powództwo przeciwko drugiemu wspólnikowi, gdy żądanie takie nie wynika z naruszenia zakazu konkurencji. Zgodnie z art. 57 § 1 KSH, każdy wspólnik uprawniony jest do żądania wydania korzyści, które wspólnik osiągnął w związku z naruszeniem tego zakazu. W przedmiotowej sprawie sądy obu instancji uznały, że w przypadku spółki jawnej wymagana jest współpraca wspólników i co do zasady ich jednomyślność, a możliwość wytoczenia powództwa przez jednego wspólnika ograniczona jest do sytuacji wskazanej w art. 57 § 1 KSH.

 

Uzasadnienie prawne

1. Powódka wniosła skargę kasacyjną, a SN uznał, że wykładnia przepisów KSH regulujących reprezentację i prowadzenie spraw spółki jawnej przyjęta przez sądy niższych instancji jest nieuzasadniona, a przede wszystkim sprzeczna z art. 29 KSH.

2. SN swoją argumentację oparł na porównaniu zakresu reprezentacji w spółce cywilnej i w spółce jawnej. Co do zasady zakres reprezentacji w pierwszej z nich pokrywa się z zakresem do prowadzenia jej spraw, co wynika z art. 866 KC. W spółce jawnej natomiast ustawodawca wyraźnie odróżnił zakres uprawnienia do reprezentacji spółki od zakresu prowadzenia jej spraw.

3. Ponadto SN wskazał, iż spółka jawna jest odrębną od wspólników jednostką organizacyjną i choć nie jest osobą prawną, ustawodawca przyznał jej zdolność prawną, można zatem do niej stosować odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Posiada ona zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań, a także zdolność sądową, co wynika zarówno z art. 8 KSH, jak i z art. 64 § 11 KPC.

4. SN podkreślił także, że zgodnie z art. 331 § 1 KC, spółka jawna, jak każda inna osoba prawna, posiada zdolność prawną, choć wykonuje ją w inny sposób niż osoby prawne. Podczas, gdy te drugie działają przez powołane organy, za spółkę jawną działają osoby (wspólnicy), których zachowanie przez ustawę uznane jest za działanie samej spółki. Sytuacja takiego wspólnika jest zbliżona do sytuacji przedstawiciela ustawowego, jednak SN wskazał na istotne różnice między tymi podmiotami.

5. Przede wszystkim oświadczenie woli przedstawiciela ustawowego jest jego własnym oświadczeniem woli, które zostaje jedynie przypisane innej osobie. Oświadczenie woli wspólnika spółki jawnej jest natomiast oświadczeniem samej spółki. Pod tym względem sytuacja wspólnika bliższa jest sytuacji organu działającego za osobę prawną niż do sytuacji przedstawiciela ustawowego. W związku z tym uzasadniony jest pogląd, że do spółki jawnej zgodnie z art. 331 § 1 KC powinno się odpowiednio stosować przepisy o osobach prawnych, a nie przepisy dotyczące pełnomocnictwa.

6. SN podniósł także, że przepisy o prowadzeniu spaw spółki nie są brane pod uwagę przy ocenie zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych. W spółce jawnej – odmiennie niż w spółce kapitałowej – dla ważności niektórych czynności prawnych nie jest wymagane podjęcie stosownej uchwały. Zgodnie z art. 29 KSH każdy wspólnik jest uprawniony do wystąpienia z powództwem samodzielnie. Czynność prawna podjęta przez jednego ze wspólników pozostaje ważna także w przypadku, gdy równocześnie jest związana z prowadzeniem spraw spółki. Może to jednak pociągać za sobą wystąpienie z roszczeniami względem takiego wspólnika np. o wyłączenie ze spółki. Nie ma jednak wątpliwości, że przyjęcie odmiennego poglądu prowadziłoby do uniemożliwienia spółce ochrony własnych interesów.

7. SN przyjął w omawianym wyroku, że wspólnik przeciwko, któremu wytoczono powództwo nie jest uprawniony do jego cofnięcia. Pomimo tego, że przepisy o spółce jawnej nie wprowadzają regulacji dotyczących wskazanego problemu, jego rozwiązanie można wskazać poprzez odpowiednie zastosowanie art. 210 § 1 KSH w związku z art. 331 § 1 KC. Powyższe SN uzasadnił tym, że w przedstawionym stanie faktycznym sytuacja wspólnika spółki jawnej jest podobna do sytuacji członka zarządu spółki kapitałowej, o której mowa w treści artykułu 210 § 1 KSH. Skorzystanie z regulacji dotyczących spółki kapitałowej pociąga za sobą konieczność wprowadzenia szczególnych zasad reprezentacji spółki jawnej, gdyż niewątpliwie pozwany wspólnik nie powinien występować w sporze zarówno po stronie powodowej, jak i pozwanej. W związku z powyższym wyrok SA został uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania.

 

Komentarz

1. Zarówno przedmiotowe orzeczenie, jak i poglądy doktryny podkreślają konieczność odróżnienia przepisów dotyczących reprezentacji spółki od przepisów dotyczących prowadzenia jej spraw. Zgodnie z art. 29 § 1 KSH ,,każdy wspólnik ma prawo reprezentować spółkę“, a prawo to nie może zostać ograniczone ze skutkiem wobec osób trzecich.

2. Charakterystyczne dla spółki jawnej jest, że posiada ona zdolność do czynności prawnych, jednak realizuje ją w inny sposób niż osoby prawne. Jak wskazuje art. 29 KSH osobą, której zachowanie uznawane jest za zachowanie spółki, jest każdy wspólnik. W doktrynie przyjmuje się, że wspólnik reprezentujący spółkę jest jej przedstawicielem ustawowym (J. P. Naworski, [w:] T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Tytuł I. Przepisy Ogólne, Tytuł II. Spółki osobowe, tom 1, Warszawa 2011 r., s. 262), choć w przedmiotowym orzeczeniu SN przyjął, że sytuacja takiego wspólnika zbliżona jest bardziej do sytuacji organu osoby prawnej. Przyjęcie jednego z poglądów nie ma jednak dla celów niniejszego omówienia decydującego znaczenia. Podkreślić natomiast należy, że źródłem umocowania takiego wspólnika jest ustawa, w związku z czym nie znajdą zastosowania przepisy dotyczące pełnomocnictwa.

3. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że każdy ze wspólników może wystąpić w imieniu spółki z powództwem przeciwko innemu wspólnikowi. Środek ten służy bowiem interesowi spółki, a jak pokazuje praktyka, wspólnik nie zawsze działa na jej korzyść. Fakt złożenia pozwu wyłącznie przez jednego ze wspólników nie ma żadnego znaczenia. Nawet gdyby przyjąć, że czynność dokonywana przez jednego wspólnika w imieniu spółki jest związana z prowadzeniem jej spraw, co wiązałoby się z koniecznością zastosowania art. 43 KSH – zgodnie z którym: ,,w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki wymagana jest zgoda wszystkich wspólników, w tym także wspólników wyłączonych od prowadzenia spraw spółki“– czynność podjęta bez wymaganej zgody nadal będzie ważna. SN podkreślił bowiem, że brak takiej uchwały nie prowadzi do nieważności czynności prawnej lub sądowej, choć może prowadzić do wystąpienia z roszczeniami przez innych wspólników, np. o wyłączenie ze spółki wspólnika działającego samodzielnie, a nawet jej rozwiązanie.

4. Należy przyjąć, że niedopuszczalna jest sytuacja, w której pozwany wspólnik władny jest cofnąć powództwo lub dokonać innych czynności procesowych w imieniu spółki. W przedmiotowej sprawie dobrem chronionym jest majątek spółki, a pozwany wspólnik z oczywistych powodów nie jest zainteresowany merytorycznym rozstrzygnięciem sprawy. Dopuszczenie pozwanego wspólnika do reprezentowania spółki w sprawie, której jest stroną prowadziłoby do uniemożliwienia ochrony interesów samej spółki, które nie mogą być utożsamiane z interesem wyłącznie jednego wspólnika.

 

Wnioski praktyczne

1. Do wspólnika będącego reprezentantem spółki jawnej stosuje się przepisy dotyczące osób prawnych na podstawie art. 331 § 1 KC. Oznacza to, że do spółki jawnej mogą znaleźć odpowiednio zastosowanie przepisy dotyczące spółek kapitałowych, tj. art. 210 § 1 KSH. Należy zwrócić uwagę na przyjęty w doktrynie i orzecznictwie pogląd, iż wspólnik spółki jawnej nie jest jej pełnomocnikiem, tak więc przy badaniu np. skuteczności dokonanych przez niego czynności w miejsce przepisów o pełnomocnictwie, zastosowanie znajdą przepisy dotyczące osób prawnych.

2. Każdy wspólnik spółki jawnej może wystąpić z powództwem w imieniu spółki przeciwko innemu wspólnikowi. Kompetencji do reprezentacji spółki nie można bowiem ograniczyć poprzez odwołanie do przepisów o prowadzeniu jej spraw. Przyjęcie odmiennego poglądu prowadziłoby do uniemożliwienia ochrony interesów spółki. Z uwagi na możliwość zaistnienia konfliktu interesów między spółką a wspólnikiem, zrozumiałe jest założenie, że spółki nie może reprezentować wspólnik będący jednocześnie stroną sporu przeciwko niej. Uzasadnienie może zatem znaleźć zastosowanie art. 210 § 1 KSH, w związku z art. 331 § 1 KC, ponieważ sytuacja członka zarządu spółki kapitałowej uprawnionego do jej reprezentacji, przedstawiona w art. 210 § 1 KSH może zostać uznana za podobną do sytuacji wspólnika pozwanego przez spółkę jawną, który także jest uprawniony do jej reprezentowania. Stwierdzenie, iż w przedstawionym stanie faktycznym konieczne jest zastosowanie ogólnych przepisów dotyczących reprezentacji spółki osobowej z pewnymi modyfikacjami, nie powinno zatem budzić sprzeciwów.

Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Dopuszczalność reprezentowania spółki jawnej przez wspólnika w umowie oraz sporze między spółką a wspólnikiem
Katarzyna Sawicka (opracowanie)
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny