Wadliwość czynności prawnej a skutki podatkowe

Wadliwość czynności prawnej a skutki podatkowe

Monitor Podatkowy | 3/2002
Moduł: prawo podatkowe
Antoni Hanusz, Piotr Czerski

Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 19.10.2000 r., III RN 55/00.

I. Sąd Najwyższy wyrokiem z 19.10.2000 r. wydanym w sprawie III RN 55/00 oddalił rewizję nadzwyczajną Rzecznika Praw Obywatelskich wniesioną od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14.7.1999 r. (ISA/Gd 2444/98). W zaskarżonym przez Rzecznika wyroku oddalającym skargę na decyzję Izby Skarbowej, Naczelny Sąd Administracyjny zawarł następującą tezę: “Możliwość zastosowania przepisu § 54 ust. 4 pkt 4 lit. c) rozporządzenia z 21.12.1995 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. z 1995 r. Nr 154, poz. 797)1 nie jest uzależniona od uprzedniego prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego w przedmiocie nieważności czynnoś ci cywilnoprawnej, której dokonanie zostało potwierdzone fakturą będącą przedmiotem badania i oceny organów podatkowych”.

Wywodząc rewizję nadzwyczajną Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił NSA błędną wykładnię i zastosowanie art. 14a ust. 1 ustawy z 8.1.1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze zm.)2 oraz § 54 ust. 4 pkt 4 lit. c) VATWykR. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono między innymi, że § 54 ust. 4 pkt 4 lit. c) VATWykR nie dawał organom podatkowym podstawy do badania zgodności czynności prawnych dokonanych przez podatnika, z punktu widzenia obejścia prawa (art. 58 KC) lub też pozorności (art. 83 KC), stanowił jedynie przesłankę do odrzucenia faktur ewidencjonujących czynności, jeśli stanowiły obejście prawa lub czynności pozorne. Zgodnie ze stanowiskiem NSA, organy podatkowe nie są powołane do tego, by stwierdzać czy zachodzi nieważność z mocy art. 58 KC, gdyż to należy do kognicji sądów powszechnych (wyrok z 24.4.1996 r., SA/Gd 2959/94).

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich w sytuacji, gdy czynność prawna jest nieważna, nie wywiera ona skutków prawnych. W przypadku, gdy zostanie zawarta umowa sprzedaży rzeczy oznaczonej co do gatunku, która dotknięta jest wadą nieważności, nie wywiera ona skutku prawnego w postaci powstania zobowiązania do przeniesienia własności, a w konsekwencji również samego przeniesienia własności. Stąd też na gruncie ustawy o podatku od towarów i usług skutek jest taki, że nie ma miejsca czynność opodatkowana. Wystawiona w związku z nią faktura nie może stanowić podstawy do odliczenia podatku naliczonego, bowiem skoro czynność nie została skutecznie dokonana, nie powstał obowiązek podatkowy przy sprzedaży towaru. Według zapatrywania Rzecznika Praw Obywatelskich tylko takie znaczenie można przypisać § 54 ust. 4 pkt 4 lit. c) VATWykR. Natomiast dalej idąca wykładnia, a w szczególności taka, w myśl której przepis ten stanowiłby dodatkowe ograniczenie zakresu zwolnienia od podatku zakładu pracy chronionej, przewidzianego w art. 14a ust. 1 VATU. Nie jest to więc przepis, którego treścią było rozszerzenie katalogu sytuacji objętych art. 14a ust. 5 tej ustawy, a rozszerzenie takie uznać należy za niedopuszczalne, bo przekraczające upoważnienie ustawowe.