Spółki osobowe

Spółki osobowe

Monitor Podatkowy | 5/2005
Moduł: prawo podatkowe
Małgorzata Dymek, Ewa Błaszczak

Spis treści:

1. Rodzaje i ustrój spółek osobowych

2. Rachunkowość osobowych spółek handlowych

3. Spółka osobowa a podatek dochodowy

4. Określenie posiadanego udziału w spółce osobowej

5. Określenie przychodów i kosztów z udziału w spółce osobowej

6. Regulowanie zobowiązań z tytułu podatku dochodowego

7. Spółka osobowa jako podatnik i płatnik

8. Spółka osobowa jako strona postępowania podatkowego

9. Przekształcenia spółek kapitałowych w spółki osobowe i związane z tym problemy podatkowe

10. Spółki osobowe w strukturach międzynarodowych

W praktyce obrotu gospodarczego spółki osobowe odgrywają coraz ważniejszą rolę. Przestają one być jedynie narzędziem prowadzenia działalności gospodarczej w niewielkim zakresie. Coraz częściej spółki osobowe zakładane są przez międzynarodowe koncerny. Powodem jest przede wszystkim niewielka formalizacja funkcjonowania tego typu podmiotów, a także korzyści wynikające ze sposobu opodatkowania spółek osobowych. Poniżej przedstawiono aspekty podatkowe prowadzenia działalności w takiej formie prawnej. Autorzy omawiają również problematykę podatkowych konsekwencji przekształceń spółek kapitałowych w osobowe oraz uczestnictwa w spółkach osobowych podmiotów zagranicznych.


 

1. Rodzaje i ustrój spółek osobowych

Paleta spółek osobowych dostępnych dla przedsiębiorców jest szeroka - począwszy od spółki cywilnej, poprzez spółkę jawną, partnerską, komandytową, aż po spółkę komandytowo-akcyjną. Zasady tworzenia i funkcjonowania spółki cywilnej regulują przepisy art. 860-875 Kodeksu cywilnego (dalej jako: KC), natomiast ustrój pozostałych spółek wynika z przepisów Kodeksu spółek handlowych (dalej jako: KSH).

Podstawową cechą odróżniającą spółki osobowe od spółek kapitałowych jest to, iż spółki osobowe nie posiadają osobowości prawnej, a wspólnicy zasadniczo odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki. Przymiotu posiadania osobowości prawnej nie należy utożsamiać z przysługującym spółkom - jawnej, partnerskiej, komandytowej oraz komandytowo-akcyjnej - uprawnieniom polegającym na tym, że spółki te mogą nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywanym.

Spółka cywilna

Najprostszym typem spółki osobowej jest spółka cywilna. Poprzez umowę spółki cywilnej, wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Spółka cywilna może powstać zarówno dla realizacji jednego, konkretnego przedsięwzięcia, jak też dla prowadzenia długofalowej działalności.

Spółkę cywilną tworzy się poprzez zawarcie umowy, która powinna być stwierdzona pismem. Spółka cywilna nie podlega zgłoszeniu do rejestru przedsiębiorców KRS. Przedsiębiorcą nie jest spółka cywilna, ale jej poszczególni wspólnicy. Osoby fizyczne będące wspólnikami spółki cywilnej powinny zarejestrować działalność w gminnej ewidencji działalności gospodarczej.

Za zobowiązania spółki wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają solidarnie. Każdy wspólnik jest nie tylko uprawniony, ale i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Ma on też prawo do udziału w zyskach. Zasadniczo, podziału i wypłaty zysków może on żądać dopiero po rozwiązaniu spółki. Jednakże gdy spółka została zawarta na dłuższy czas, wspólnicy mogą żądać podziału i wypłaty zysków z końcem każdego roku obrachunkowego.

Warto pamiętać, iż forma spółki cywilnej jest właściwa tylko dla niewielkich przedsięwzięć. Zgodnie z art. 26 § 4 KSH, jeżeli przychody netto spółki cywilnej w każdym z dwóch ostatnich lat obrotowych osiągnęły wartość powodującą obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych (równowartość w walucie polskiej 800 000 euro), spółka cywilna podlega przekształceniu w spółkę jawną i obowiązkowemu wpisowi do rejestru przedsiębiorców. Z uwagi na powyższe, spółka cywilna zostanie w znacznej mierze pominięta w dalszej części opracowania na korzyść spółek osobowych prawa handlowego, o których mowa poniżej.

Spółka jawna

Spółkę jawną od spółki cywilnej różni przede wszystkim możliwość prowadzenia przedsiębiorstwa w większym wymiarze. Charakteryzuje się ona bardziej sformalizowanym ustrojem regulowanym przez KSH. Spółka jawna, w odróżnieniu od spółki cywilnej, jest przedsiębiorcą i może występować w obrocie gospodarczym pod własną firmą. Podobnie jak w przypadku spółki cywilnej, każdy wspólnik spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem. Odpowiedzialność ta jest odpowiedzialnością solidarną nie tylko z pozostałymi wspólnikami, ale także ze spółką. Korzyścią z założenia spółki jawnej jest niewątpliwie fakt, iż zgodnie z art. 31 § 1 KSH, wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika dopiero w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika). Majątkiem spółki jawnej jest zaś wszelkie mienie wniesione jako wkład lub nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia.

W przeciwieństwie do spółki cywilnej, umowa spółki jawnej powinna być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności, a spółka powstaje z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców w KRS. Wiąże się to z dodatkowymi kosztami dla wspólników.

Wspólnik może żądać podziału i wypłaty całości zysku z końcem każdego roku obrotowego. Jeżeli wskutek poniesionej przez spółkę straty udział kapitałowy wspólnika został uszczuplony, zysk przeznacza się w pierwszej kolejności na uzupełnienie udziału wspólnika. Ponadto, wspólnik ma prawo żądać corocznie wypłacenia odsetek w wysokości 5% od swojego udziału kapitałowego, nawet gdy spółka poniosła stratę. Przepisy KSH nie zawierają określenia minimalnej wartości wkładu, do którego wniesienia byliby zobowiązani wspólnicy spółki jawnej.

Spółka partnerska

Spółka partnerska jest spółką osobową, tworzoną przez wspólników (partnerów) w celu wykonywania wolnego zawodu w spółce prowadzącej przedsiębiorstwo pod własną firmą. Partnerami w spółce mogą być wyłącznie osoby fizyczne, uprawnione do wykonywania wolnych zawodów wymienionych w KSH, takich jak: adwokat, aptekarz, architekt, doradca podatkowy, lekarz, notariusz, pielęgniarka czy tłumacz. Zasady funkcjonowania spółki partnerskiej w znacznej mierze pokrywają się z ustrojem spółki jawnej. Umowa spółki partnerskiej powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Spółka powstaje z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców.

Charakterystyczną cechą spółki partnerskiej jest to, iż partner nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe w związku z wykonywaniem przez pozostałych partnerów wolnego zawodu w spółce, jak również za zobowiązania spółki będące następstwem działań lub zaniechań osób zatrudnionych przez spółkę na podstawie umowy o pracę lub innego stosunku prawnego, które podlegały kierownictwu innego partnera przy świadczeniu usług związanych z przedmiotem działalności spółki.

Spółka komandytowa

Ta forma spółki osobowej jest szczególnie popularna w Niemczech. Stąd, podmioty z udziałem niemieckiego kapitału coraz częściej są zainteresowane tworzeniem tego typu podmiotów w Polsce.

Spółka komandytowa, podobnie jak spółka partnerska, powstała w oparciu o ustrój spółki jawnej. Podstawową cechą odróżniającą spółkę komandytową od spółki jawnej jest konstrukcja odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki. W spółce komandytowej wobec wierzycieli za zobowiązania spółki co najmniej jeden wspólnik odpowiada bez ograniczenia (komplementariusz), a odpowiedzialność co najmniej jednego wspólnika (komandytariusza) jest ograniczona do wysokości tzw. sumy komandytowej. Pojęcie sumy komandytowej należy odróżnić od wkładu, jaki wspólnik wnosi do spółki. KSH nie zawiera określenia ani minimalnej kwoty sumy komandytowej, ani też wkładu. W szczególności wysokość wkładu wniesionego do spółki przez wspólnika może być niższa niż wysokość sumy komandytowej, która ogranicza wysokość odpowiedzialności komandytariusza. Z uwagi na jej funkcję, to wysokość sumy komandytowej, jako swoistej gwarancji dla wierzycieli spółki, a nie wysokość wkładu jest przedmiotem rejestracji w KRS. Trzeba też pamiętać, iż o ile komandytariusz odpowiada do wysokości sumy komandytowej, to jednak jest on wolny od odpowiedzialności w granicach wartości wkładu wniesionego do spółki. Zatem jeżeli wkład komandytariusza będzie niższy od sumy komandytowej, wspólnik będzie ponosił odpowiedzialność jedynie do wysokości różnicy.

W momencie podziału zysku komandytariusz uczestniczy przy podziale proporcjonalnie do wysokości faktycznie wniesionego wkładu, a nie sumy komandytowej.

Ograniczenie odpowiedzialności za zobowiązania spółki wiąże się u komandytariuszy z ograniczonym wpływem na działalność spółki. Komandytariusz może bowiem zasadniczo reprezentować spółkę jedynie jako pełnomocnik. Nie ma on też ani prawa ani obowiązku prowadzenia spraw spółki, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.

Spółka komandytowo-akcyjna

Spółka komandytowo-akcyjna jest to spółka osobowa mająca na celu prowadzenie przedsiębiorstwa pod własną firmą, w której wobec wierzycieli za zobowiązania spółki co najmniej jeden wspólnik odpowiada bez ograniczenia (komplementariusz), a co najmniej jeden wspólnik jest akcjonariuszem. Jest to najbardziej skomplikowana forma spółki osobowej, rzadko występująca w obrocie gospodarczym.

Omawiana spółka jest w swojej konstrukcji swoistą hybrydą spółki komandytowej i spółki akcyjnej. W sprawach nieuregulowanych w dziale dotyczącym spółki komandytowo-akcyjnej, do spółki tej stosuje się: [...]